Samenleving
Inhoud
Deel 1: De Samenleving als gemeenschap ............................................................................................ 1
1. Primaire relaties ...................................................................................................................................... 2
1.1 Primaire relaties in cijfers ............................................................................................................... 2
1.2 Een sociaalwetenschappelijke duiding ........................................................................................... 4
2. Leven in een ouder wordende samenleving ........................................................................................... 5
2.1 Vergrijzing: cijfers en oorzaken ....................................................................................................... 5
2.2 De uitdagingen van een vergrijsde samenleving ............................................................................ 6
2.3 Toekomstige betaalbaarheid van de pensioenen ........................................................................... 6
2.4 Ouderen en zorg ............................................................................................................................. 9
3. Over mannen en vrouwen ..................................................................................................................... 10
3.1 Vrouwen en mannen in de hedendaagse maatschappij ................................................................... 10
3.2 Verklaring voor sekseverschillen ....................................................................................................... 11
4. Over Belgen en vreemdelingen ............................................................................................................. 12
Deel 2: Het arbeidsbestel ..................................................................................................................... 13
5. Arbeidsorganisatie ................................................................................................................................. 14
5.1 De arbeidsorganisatie in begin van 20ste E .................................................................................. 14
5.2 Ontwikkelingen van arbeidsorganisatie (macro economische veranderingen) ........................... 15
5.3 De arbeidsorganisatie vandaag ..................................................................................................... 16
6. De arbeidsmarkt .................................................................................................................................... 17
7. De collectieve arbeidsverhoudingen ..................................................................................................... 22
7.1 Overlegstructuur van arbeidsmarkt .............................................................................................. 22
7.2 Overlegorganen ............................................................................................................................ 23
7.3 Uitdagingen ................................................................................................................................... 25
Deel 3: De verzorgingsstaat ................................................................................................................. 26
8. De verzorgingsstaat ............................................................................................................................... 26
8.1 Algemene situering ................................................................................................................................ 26
8.2 Belangrijke basisprincipes ...................................................................................................................... 26
8.3 Het Belgische sociale beschermingssysteem ................................................................................ 27
10. België in internationaal perspectief ................................................................................................. 33
10.1 Geschiedenis van Europese integratie .......................................................................................... 33
10.2 Instellingen van de EU (7) ............................................................................................................. 34
10.3 Sociaal beleid in EU ....................................................................................................................... 35
Deel 1: De Samenleving als gemeenschap
1
, Samenleving
1. Primaire relaties
“vroeger was het anders” : naoorlogse kern- of standaardgezin
- Veel en jong huwen
- Spoedig na huwelijk veel kinderen
- Geen zijpistes (zoals onwettige kinderen) en tussenstations (zoals ongehuwd samenwonen)
- Echtscheiding zeldzaam
- Seks specifieke rolverdeling
Nu:
- Aantal kinderen/ gezin dealt
- Dinks: Double income no kids
- LAT relatie: Living Apart Together en HOLA: Huwelijken op loopafstand
- idee hoe man en vrouw met elkaar omgaan is anders
- Opvoeding anders: minder reglementering, meer tolerantie
- Mozaiekgezinnen
- polyamorie
- …
1.1 Primaire relaties in cijfers
Huwelijksuitingen
- Brutohuwelijkscijfer: het aantal huwelijksuitingen per 1000 inwoners
- Huwelijksuitingen bevat ook hertrouw: van weduwen met iemand anders of gescheiden mens met
iemand
- Brutohuwelijkscijfer daalt van 7,1 (1960) -> 3,56 (2015)
- 2003 even gestegen want homohuwelijken
- Influencers op huwelijkscijfers :
͐ Bevolkingstructuur: hoeveel mensen er zijn (huwbare leeftijd? nog niet gehuwd? +
huwelijksmarkt (wie is er als potentiële partner? )
͐ Regelgevend kader: bepaald wie kan trouwen, onder welke voorwaarde (minstens 18 en niet
met meerdere mensen,..)
͐ Secularisering ~ toenemende individualisering
͐ Beschikbaarheid van alternatieven ~pluriformisering: er bestaan meerdere alternatieven, vb.
wettelijk samenwonen
͐ Waarden en normen: wat willen we van relatie
͐ Covid maatregelen en andere uitzonderlijke omstandigheden
Echtscheidingen
- 1960- 2010: stijgen aantal scheidingen
- 2010-2015: stabieler
- Influencers op scheidingscijfers:
͐ Bevolkingsstructuur (mensen moeten gehuwd zijn om te kunnen scheiden)
͐ Versoepeling van wetgeving op echtscheiding
͐ Gewijzigde condities in materiële sfeer-> echtscheiding is alternatief
2
, Samenleving
͐ Mentaliteitsverandering tov huwelijk: heeft karakter van onverbreekbaar verloren,
echtscheiding meer geaccepteerd ; nadruk individuele zelfbewustzijn en persoonlijke
uitbouw
͐ Afname invloed kerk
͐ Toegenomen sociale zichtbaarheid van echtscheiding: meer openlijk besproken en zichtbaar
in samenleving -> kan versterkend effect zijn
͐ Tweeverdieners en economische zelfstandigheid (vrouw) - vroeger was het een rem want
niet zelfstandig
͐ Verzorgingsstaat meer uitgebouwd -> vangnet als je uit elkaar gaat
͐ Daling huwelijksvruchtbaarheid (aantal kinderen per huwelijk daalt): kinderen als rem/
motivator om uit elkaar te gaan
- Gevolgen echtscheidingen:
Demografisch
͐ Kwantitatief: oa meer huihoudens, meer single(s)
͐ Kwalitatief: meer mensen met gezinsverledens, instabiele levensloop, veel opeenvolgende
gezinscontexten- en transities
Sociaal emotioneel: voor gescheidenen, kinderen,..
Financieel economisch:
͐ Divorce divide: reproductie en versterking sociale ongelijkheden
Vroeger meer scheiding bij hogere klasse want hadden meer onafhankelijkheid -> nu meer bij
lagere klasse (lager opgeleiden) , hogere klasse gaat huwelijk herwaarderen
͐ Meer Eenverdieners
͐ Maatschappelijke kosten aan vb hulverleners (psychologische kosten na scheiding)
͐ Woningmarkt, betaalbare woningen schaars,..
Praktische uitlopers met emotionele tentakels: voor leerkrachten tijdens ouderavond, sportclubs,..
Ongehuwd samenwonen
Vruchtbaarheid
- Bruto vruchtbaarheidscijfers gedaald (denataliteit, laag gebrootecijfer)
- Leeftijdsspecifieke vruchtbaarheidscijfers = # geboorten in bepaald jaar, per leeftijdsgroep
͐ Vrouwen tussen 15 en 45/50
͐ Geen longitudinale cijfers! is een momentopname
͐ Leeftijd waarop vrouwen eerste kind krijgen is verschoven
- Totaal vruchtbaarheidscijfer TVC= som van leeftijdsspecifieke vruchtbaarheidscijfers
͐ Nu : 1,6 (moet normaal 2,1 per vrouw zijn om als populatie natuurlijk jezelf in stand houden)
͐ Info over mate waarin het vervagingsniveau van een bevolking wordt bereikt
- Shift in de context van geboorten
͐ Van binnen naar buiten het huwelijk
͐ Uitgestelde kinderen: leeftijd waarop mensen kind krijgen
͐ Niet of half verwante kinderen:
* Ouders ‘herpartneren’ ouders:
* Multi partner fertility: meer relatie breuken: kind -> scheidingen -> nieuw kind met
iemand anders
3
, Samenleving
- Influencers van geboortecijfers:
͐ Cruciale factor: geboortecontrole door de pil-> bewustere keuzes worden gemaakt
͐ Genderverschuivingen binnen huishouden: economische onafhankelijkheid van vrouwen
͐ Bevolkingsstructuur, huwelijken, scheidingen,..
͐ Verschuiving waarden en normen, individualisering
Dalende geboorte cijfers <-> obsessie met kinderen
« Genderspecialisatiemodel -> genderneutraal taakverdeling
« Private moederrol -> publieke gezamenlijke ouderrol
͐ Doing family (tonen dat je familie bent): gezinsactiviteiten, gezinsvakanties,..
͐ Showing family: babyborrels, gezinsfoto’s ,…
͐ Ouderschap ‘hypes’(als ouder dicht bij kind): attachment parenting (borstvoeding,
draagdoeken,..)
͐ Gezin als consumptie eenheid: gezinsuitstappen en reizen, aanbod musea, nutella,..
« Hypothese: het oudersysteem wordt belangrijker dan partnersysteem
Huishoudens en gezinnen
- Huishoudens: hetzij éen person die alleen leeft, hetzij 2 of meer personen die, al dan niet familie-
verbanden verbonden, in 1 woning samenleven
- Toename aantal aleenwonenden en vermindering van het aantal huishoudens waar er naast de
eigenlijke familiekern nog andere personen aanwezig zijn = gezinsindividualisering & gezinsverdunning
Gezinsindividualisering: afzonderlijke gezinseenheden maken zich los uit patronen van samenwoning
met anderen
Gezinsverdunning: kleiner wordende gezinsomvang
1.2 Een sociaalwetenschappelijke duiding
Ontwikkelingen door:
• Individualisering -> andere motieven om keuzes te maken in private leefwereld
Persoonlijke zelfontplooiing, vrijheid, openheid, ..
• Pluriformisering (verandering) : binnen één samenleving verschillende normen-, waarden- en
handelingssystemen naast elkaar bestaan en geaccepteerd worden.
➔ minder vastomlijnde rolmodellen, algemene kadernormen,..
• Het belang van onderhandelingsprocessen: in relaties, relatiebreuken, in ouderschap
• Machtsverschillen tussen mannen en vrouwen verkleinen
• Relatie ouders- kinderen : van autoritair naar democratisch
• Verandering inzake seksualiteit:
͐ Uit taboe-sfeer
͐ Zelfstandige waarde: plezierbeleving
͐ Ontkoppeling van voortplanten en huwelijk
4
Inhoud
Deel 1: De Samenleving als gemeenschap ............................................................................................ 1
1. Primaire relaties ...................................................................................................................................... 2
1.1 Primaire relaties in cijfers ............................................................................................................... 2
1.2 Een sociaalwetenschappelijke duiding ........................................................................................... 4
2. Leven in een ouder wordende samenleving ........................................................................................... 5
2.1 Vergrijzing: cijfers en oorzaken ....................................................................................................... 5
2.2 De uitdagingen van een vergrijsde samenleving ............................................................................ 6
2.3 Toekomstige betaalbaarheid van de pensioenen ........................................................................... 6
2.4 Ouderen en zorg ............................................................................................................................. 9
3. Over mannen en vrouwen ..................................................................................................................... 10
3.1 Vrouwen en mannen in de hedendaagse maatschappij ................................................................... 10
3.2 Verklaring voor sekseverschillen ....................................................................................................... 11
4. Over Belgen en vreemdelingen ............................................................................................................. 12
Deel 2: Het arbeidsbestel ..................................................................................................................... 13
5. Arbeidsorganisatie ................................................................................................................................. 14
5.1 De arbeidsorganisatie in begin van 20ste E .................................................................................. 14
5.2 Ontwikkelingen van arbeidsorganisatie (macro economische veranderingen) ........................... 15
5.3 De arbeidsorganisatie vandaag ..................................................................................................... 16
6. De arbeidsmarkt .................................................................................................................................... 17
7. De collectieve arbeidsverhoudingen ..................................................................................................... 22
7.1 Overlegstructuur van arbeidsmarkt .............................................................................................. 22
7.2 Overlegorganen ............................................................................................................................ 23
7.3 Uitdagingen ................................................................................................................................... 25
Deel 3: De verzorgingsstaat ................................................................................................................. 26
8. De verzorgingsstaat ............................................................................................................................... 26
8.1 Algemene situering ................................................................................................................................ 26
8.2 Belangrijke basisprincipes ...................................................................................................................... 26
8.3 Het Belgische sociale beschermingssysteem ................................................................................ 27
10. België in internationaal perspectief ................................................................................................. 33
10.1 Geschiedenis van Europese integratie .......................................................................................... 33
10.2 Instellingen van de EU (7) ............................................................................................................. 34
10.3 Sociaal beleid in EU ....................................................................................................................... 35
Deel 1: De Samenleving als gemeenschap
1
, Samenleving
1. Primaire relaties
“vroeger was het anders” : naoorlogse kern- of standaardgezin
- Veel en jong huwen
- Spoedig na huwelijk veel kinderen
- Geen zijpistes (zoals onwettige kinderen) en tussenstations (zoals ongehuwd samenwonen)
- Echtscheiding zeldzaam
- Seks specifieke rolverdeling
Nu:
- Aantal kinderen/ gezin dealt
- Dinks: Double income no kids
- LAT relatie: Living Apart Together en HOLA: Huwelijken op loopafstand
- idee hoe man en vrouw met elkaar omgaan is anders
- Opvoeding anders: minder reglementering, meer tolerantie
- Mozaiekgezinnen
- polyamorie
- …
1.1 Primaire relaties in cijfers
Huwelijksuitingen
- Brutohuwelijkscijfer: het aantal huwelijksuitingen per 1000 inwoners
- Huwelijksuitingen bevat ook hertrouw: van weduwen met iemand anders of gescheiden mens met
iemand
- Brutohuwelijkscijfer daalt van 7,1 (1960) -> 3,56 (2015)
- 2003 even gestegen want homohuwelijken
- Influencers op huwelijkscijfers :
͐ Bevolkingstructuur: hoeveel mensen er zijn (huwbare leeftijd? nog niet gehuwd? +
huwelijksmarkt (wie is er als potentiële partner? )
͐ Regelgevend kader: bepaald wie kan trouwen, onder welke voorwaarde (minstens 18 en niet
met meerdere mensen,..)
͐ Secularisering ~ toenemende individualisering
͐ Beschikbaarheid van alternatieven ~pluriformisering: er bestaan meerdere alternatieven, vb.
wettelijk samenwonen
͐ Waarden en normen: wat willen we van relatie
͐ Covid maatregelen en andere uitzonderlijke omstandigheden
Echtscheidingen
- 1960- 2010: stijgen aantal scheidingen
- 2010-2015: stabieler
- Influencers op scheidingscijfers:
͐ Bevolkingsstructuur (mensen moeten gehuwd zijn om te kunnen scheiden)
͐ Versoepeling van wetgeving op echtscheiding
͐ Gewijzigde condities in materiële sfeer-> echtscheiding is alternatief
2
, Samenleving
͐ Mentaliteitsverandering tov huwelijk: heeft karakter van onverbreekbaar verloren,
echtscheiding meer geaccepteerd ; nadruk individuele zelfbewustzijn en persoonlijke
uitbouw
͐ Afname invloed kerk
͐ Toegenomen sociale zichtbaarheid van echtscheiding: meer openlijk besproken en zichtbaar
in samenleving -> kan versterkend effect zijn
͐ Tweeverdieners en economische zelfstandigheid (vrouw) - vroeger was het een rem want
niet zelfstandig
͐ Verzorgingsstaat meer uitgebouwd -> vangnet als je uit elkaar gaat
͐ Daling huwelijksvruchtbaarheid (aantal kinderen per huwelijk daalt): kinderen als rem/
motivator om uit elkaar te gaan
- Gevolgen echtscheidingen:
Demografisch
͐ Kwantitatief: oa meer huihoudens, meer single(s)
͐ Kwalitatief: meer mensen met gezinsverledens, instabiele levensloop, veel opeenvolgende
gezinscontexten- en transities
Sociaal emotioneel: voor gescheidenen, kinderen,..
Financieel economisch:
͐ Divorce divide: reproductie en versterking sociale ongelijkheden
Vroeger meer scheiding bij hogere klasse want hadden meer onafhankelijkheid -> nu meer bij
lagere klasse (lager opgeleiden) , hogere klasse gaat huwelijk herwaarderen
͐ Meer Eenverdieners
͐ Maatschappelijke kosten aan vb hulverleners (psychologische kosten na scheiding)
͐ Woningmarkt, betaalbare woningen schaars,..
Praktische uitlopers met emotionele tentakels: voor leerkrachten tijdens ouderavond, sportclubs,..
Ongehuwd samenwonen
Vruchtbaarheid
- Bruto vruchtbaarheidscijfers gedaald (denataliteit, laag gebrootecijfer)
- Leeftijdsspecifieke vruchtbaarheidscijfers = # geboorten in bepaald jaar, per leeftijdsgroep
͐ Vrouwen tussen 15 en 45/50
͐ Geen longitudinale cijfers! is een momentopname
͐ Leeftijd waarop vrouwen eerste kind krijgen is verschoven
- Totaal vruchtbaarheidscijfer TVC= som van leeftijdsspecifieke vruchtbaarheidscijfers
͐ Nu : 1,6 (moet normaal 2,1 per vrouw zijn om als populatie natuurlijk jezelf in stand houden)
͐ Info over mate waarin het vervagingsniveau van een bevolking wordt bereikt
- Shift in de context van geboorten
͐ Van binnen naar buiten het huwelijk
͐ Uitgestelde kinderen: leeftijd waarop mensen kind krijgen
͐ Niet of half verwante kinderen:
* Ouders ‘herpartneren’ ouders:
* Multi partner fertility: meer relatie breuken: kind -> scheidingen -> nieuw kind met
iemand anders
3
, Samenleving
- Influencers van geboortecijfers:
͐ Cruciale factor: geboortecontrole door de pil-> bewustere keuzes worden gemaakt
͐ Genderverschuivingen binnen huishouden: economische onafhankelijkheid van vrouwen
͐ Bevolkingsstructuur, huwelijken, scheidingen,..
͐ Verschuiving waarden en normen, individualisering
Dalende geboorte cijfers <-> obsessie met kinderen
« Genderspecialisatiemodel -> genderneutraal taakverdeling
« Private moederrol -> publieke gezamenlijke ouderrol
͐ Doing family (tonen dat je familie bent): gezinsactiviteiten, gezinsvakanties,..
͐ Showing family: babyborrels, gezinsfoto’s ,…
͐ Ouderschap ‘hypes’(als ouder dicht bij kind): attachment parenting (borstvoeding,
draagdoeken,..)
͐ Gezin als consumptie eenheid: gezinsuitstappen en reizen, aanbod musea, nutella,..
« Hypothese: het oudersysteem wordt belangrijker dan partnersysteem
Huishoudens en gezinnen
- Huishoudens: hetzij éen person die alleen leeft, hetzij 2 of meer personen die, al dan niet familie-
verbanden verbonden, in 1 woning samenleven
- Toename aantal aleenwonenden en vermindering van het aantal huishoudens waar er naast de
eigenlijke familiekern nog andere personen aanwezig zijn = gezinsindividualisering & gezinsverdunning
Gezinsindividualisering: afzonderlijke gezinseenheden maken zich los uit patronen van samenwoning
met anderen
Gezinsverdunning: kleiner wordende gezinsomvang
1.2 Een sociaalwetenschappelijke duiding
Ontwikkelingen door:
• Individualisering -> andere motieven om keuzes te maken in private leefwereld
Persoonlijke zelfontplooiing, vrijheid, openheid, ..
• Pluriformisering (verandering) : binnen één samenleving verschillende normen-, waarden- en
handelingssystemen naast elkaar bestaan en geaccepteerd worden.
➔ minder vastomlijnde rolmodellen, algemene kadernormen,..
• Het belang van onderhandelingsprocessen: in relaties, relatiebreuken, in ouderschap
• Machtsverschillen tussen mannen en vrouwen verkleinen
• Relatie ouders- kinderen : van autoritair naar democratisch
• Verandering inzake seksualiteit:
͐ Uit taboe-sfeer
͐ Zelfstandige waarde: plezierbeleving
͐ Ontkoppeling van voortplanten en huwelijk
4
