RECHTSSOCIOL
OGIE
Charlotte Zegers
,Inhoudsopgave
Hoofdstuk 0: Rechtssociologie: inleiding.................................................................................................................................. 7
Afdeling 1: methode.........................................................................................................................................................................7
§1 Juridische (doctrinaire methode)...........................................................................................................................................7
§2 Empirische methode...............................................................................................................................................................7
Afdeling 2:Perspectief......................................................................................................................................................................8
§1 Opmerkingen extern perspectief............................................................................................................................................8
Hoofdstuk 1: Wat is rechtssociologie........................................................................................................................................ 8
Afdeling 1: inleiding.........................................................................................................................................................................8
§1 Sociaalwet. Disciplines zijn ‘academische studies’.................................................................................................................8
§2 Maatschappelijke ontwikkelingen en recht...........................................................................................................................9
§3 Professionele ontwikkelingen.................................................................................................................................................9
§4 Rechtspraktijk.........................................................................................................................................................................9
4.1. Advocaat..........................................................................................................................................................................9
4.2. Sociale advocatuur...........................................................................................................................................................9
4.3. Rechter.............................................................................................................................................................................9
4.4. Ambtenaar justitieel beleid.............................................................................................................................................9
4.5. Bedrijfsjurist...................................................................................................................................................................10
4.6. Wetgever.......................................................................................................................................................................10
Afdeling 2: Het belang van sociologie voor de beoefening van het recht – Koen Raes.................................................................10
§1 De pleinvrees van juristen....................................................................................................................................................10
§2 “Sire, il n’y a plus d’intellectuels”.........................................................................................................................................10
§3 Rechtenstudenten zijn niet allen studenten in het recht.....................................................................................................10
3.1. R. DAHRENDORF, “The education of an elite: Law faculties and the German upper class”.........................................10
3.2. Toepassing v analyse.....................................................................................................................................................11
§4 de rechtenstudie als beroepsopleiding & juristen en sociologen........................................................................................11
§5 juristen en sociologen...........................................................................................................................................................11
5.1. 18e eeuw........................................................................................................................................................................11
5.2. tweede helft 19e eeuw..................................................................................................................................................11
5.3. rond 1900.......................................................................................................................................................................11
5.4. einde 19e eeuw/begin 20ste eeuw..................................................................................................................................11
5.5. rond 1950.......................................................................................................................................................................11
§6 sociologisch anti-instrumentalisme – rechtssociologisch benadering.................................................................................12
6.1. sociologische evaluatie van de wetgeving.....................................................................................................................12
6.2. voorwaarden voor doorwerking van rechtsnorm in de praktijk...................................................................................12
6.3. sociologische mobiliseringstheorieën...........................................................................................................................12
6.4. sociologische handhavingstheorieën............................................................................................................................12
6.5. conclusie bij mobiliserings- en handhavingstheorieën.................................................................................................13
§7 de marginaliteit van de (rechts)sociologie...........................................................................................................................13
§8 wie de ethiek codificeert, maakt er recht van......................................................................................................................13
§9 een geactualiseerde rechtstatelijke theorie.........................................................................................................................13
§10 voor een consequente scheiding van academische en politieke macht............................................................................13
Afdeling 3: over (rechts)sociologie – Jean van Houtte...................................................................................................................13
Afdeling 4: een rechtssociologische analyse vd juridisering vd samenleving................................................................................13
§0 inleiding................................................................................................................................................................................13
§1 omschrijving juridisering......................................................................................................................................................13
1.1.einde 19e eeuw, maar vooral vanaf WOII.......................................................................................................................13
1.2.definitie...........................................................................................................................................................................14
1.3.domeinen van het maatschappelijk leven......................................................................................................................14
1.4.geografisch......................................................................................................................................................................14
1.5. onderwijscontext...........................................................................................................................................................15
§2 clusters van determinanten..................................................................................................................................................15
1
Charlotte Zegers
, §3 dieperliggende oorzaak........................................................................................................................................................15
§4 negatieve gevolgen...............................................................................................................................................................15
§5 positieve gevolgen................................................................................................................................................................15
§6 leven met de juridisering......................................................................................................................................................16
§7 uitbreiding rechtsinstrumentalisme.....................................................................................................................................16
7.1. achtergronden...............................................................................................................................................................16
7.2. kenmerken.....................................................................................................................................................................16
7.3. impliciete premissen......................................................................................................................................................16
7.3.1. concreet.................................................................................................................................................................16
7.4. kritiek.............................................................................................................................................................................17
7.4.1. algemeen................................................................................................................................................................17
7.4.2.commentaar op kenmerken...................................................................................................................................17
7.4.3. ontkrachting vd impliciete kenmerken/premissen................................................................................................17
7.4.4. conclusie................................................................................................................................................................17
7.5. alternatief: de sociale werking van regels.....................................................................................................................17
7.5.1. inleiding..................................................................................................................................................................17
7.5.2. semi-autonome sociale veld..................................................................................................................................18
7.5.3. voorbeelden...........................................................................................................................................................18
7.6. conclusie........................................................................................................................................................................19
Hoofdstuk 2: regelgeving....................................................................................................................................................... 19
Afdeling 1: inleiding.......................................................................................................................................................................19
§1 het thema ‘wetgeving’..........................................................................................................................................................19
1.1.… in het recht/de rechtenstudie.....................................................................................................................................19
1.2. … in rechtssociologisch onderzoek................................................................................................................................19
§2 Eerste rechtssociologisch onderzoek over wetgeving.........................................................................................................19
§3 latere rechtssociologiche perspectieven..............................................................................................................................19
3.1.Kritiek op wetgevingstsunami vanaf 1980......................................................................................................................19
3.2.Theorie van sociale werking...........................................................................................................................................19
3.3.Expressieve en communicatieve functie van het recht..................................................................................................20
3.3.1. Expressieve functie................................................................................................................................................20
3.3.2. Communicatieve functie........................................................................................................................................20
3.4. legitimiteit......................................................................................................................................................................20
§4 pragmatische benaderingen.................................................................................................................................................20
§5 uitdagingen vd toekomst......................................................................................................................................................21
Afdeling 2: deregulering als maatschappijvorming: rechtssoc probleemstelling – HUYSE...........................................................21
§1 vragen bij het debat..............................................................................................................................................................21
1.1.‘Multiplication abracabte des lois?’................................................................................................................................21
1.2.Overregulering?..............................................................................................................................................................21
1.3. deregulering: hoe?.........................................................................................................................................................22
§2 de maatschappelijke probleemstelling gepreciseerd...........................................................................................................22
§3 Regulering en de instrumentalisering van het recht............................................................................................................23
3.1.Types van recht, types van regulering............................................................................................................................23
3.1.1.Historische achtergrond/duiding:...........................................................................................................................23
§4 Deregulering: de grenzen en de risico’s...............................................................................................................................24
Afdeling 3 ‘From vision to reality: ex post evaluation of legislation – VAN AEKEN.......................................................................24
§1 inleiding................................................................................................................................................................................24
§2 waarom wetsevaluatie?.......................................................................................................................................................24
2.1. Paradox..........................................................................................................................................................................24
2.2. inspiratie bij Popper.......................................................................................................................................................24
§3 wat is wetsevaluatie?...........................................................................................................................................................24
3.1. criteria............................................................................................................................................................................25
3.2. types...............................................................................................................................................................................25
3.3.algemene criteria............................................................................................................................................................25
3.4 terminologie....................................................................................................................................................................25
3.4.1. effectiviteit.............................................................................................................................................................25
3.4.2. doelbereiking.........................................................................................................................................................25
2
Charlotte Zegers
, 3.4.3. efficiëntie...............................................................................................................................................................25
§4 institutionalisering................................................................................................................................................................26
§5 België en Vlaanderen............................................................................................................................................................26
5.1. federaal..........................................................................................................................................................................26
5.1.1. . Raad van State, afdeling wetgeving.....................................................................................................................26
5.1.2. RIA..........................................................................................................................................................................26
5.1.3. parlementair comité belast met d wetsevaluatie..................................................................................................26
5.2. vlaanderen.....................................................................................................................................................................27
5.2.1. RIA-advies...............................................................................................................................................................27
5.2.2. RIE..........................................................................................................................................................................27
§6 conclusie...............................................................................................................................................................................27
§7 vb v wetsevaluatie – (in)effectiviteit....................................................................................................................................27
7.1. vb v wetsevaluatie – (in)effectiviteit.............................................................................................................................27
7.1.1. Tijdelijke arbeidscontracten (NL)...........................................................................................................................27
7.1.2. De wet van 18 juli 1990 tot wijziging van hoofdstuk vijf van de wetbetreffende de politie over het wegverkeer
werd ingevoerd in België.................................................................................................................................................27
7.2. vb v wetsevaluatie – (in)effectiviteit en neveneffecten................................................................................................28
7.2.1. invoering helmplicht voor bromfietsen (NL).........................................................................................................28
7.3. vb v wetsevaluatie – onvoorziene neveneffecten.........................................................................................................28
7.3.1. Subsidiëren van zonnepanelen..............................................................................................................................28
Hoofdstuk 3: formele conflictbeslechting............................................................................................................................... 28
Afdeling 1: inleiding.......................................................................................................................................................................28
Afdeling 2: straffen tussen rede en gevoel.....................................................................................................................................28
§1 inleiding................................................................................................................................................................................28
§2 opbouw.................................................................................................................................................................................28
§3 straffen is meer dan het bestrijden van criminaliteit...........................................................................................................29
3.1. Garland - punishment and modern society (1990).......................................................................................................29
3.2. Straffen hebben een symbolische, morele en politieke betekenis...............................................................................29
3.3. penaliteit als emotioneel geladen conflictueus instituut..............................................................................................29
3.4. bestraffing als onderdrukkende en uitsluitende praktijk..............................................................................................29
3.4.1. Marxistische hoek..................................................................................................................................................30
3.4.2. Foucault..................................................................................................................................................................30
3.4.3. Bentham.................................................................................................................................................................30
3.5. gevangenissttraf is een geciviliseerde straf...................................................................................................................30
3.6. punitiviteit en emotie Vs. Rationaliteit en rede............................................................................................................30
§4 de straftoemeting als betekenende sociale praktijk............................................................................................................30
4.1. visies op straf (en dader)...............................................................................................................................................30
4.2. visies op (straf en) dader...............................................................................................................................................30
4.3. straftoemetingsonderzoek en belang van interpretatie van tegenstrijdigheden.........................................................31
4.3.1. conclusie: straftoemeting bepaald door:...............................................................................................................31
4.4. de rechter tss rede en gevoel........................................................................................................................................31
4.5. over ongelijkheden, stuurbaarheid en rationaliseerbaarheid van de straftoemeting..................................................31
4.5.1. traftoemetingsproces heeft nood aan transparantie............................................................................................31
§5 gevangenisstraf en alternatieven.........................................................................................................................................32
Afdeling 3: …..................................................................................................................................................................................32
Afdeling 4: ‘civil litigation in Belgium -the reconstruction of the pyramid of legal disputes – a preliminary report’....................32
§1 vooraf....................................................................................................................................................................................32
§3 inleiding................................................................................................................................................................................32
§4 conceptuele beschouwingen................................................................................................................................................33
§5 de reconstructie vd globale pyramide..................................................................................................................................33
5.1. baseline: aantal ervaren relaties/situaties....................................................................................................................33
5.2. dispute assessment process..........................................................................................................................................33
5.3. dispute handling process...............................................................................................................................................33
5.4. vijftrapsmodel (afwijkend vh handboek).......................................................................................................................33
5.4.1.. grootste uitval (in deze case)................................................................................................................................33
5.4.2. verklaringen uitval en interpretatie.......................................................................................................................34
3
Charlotte Zegers
OGIE
Charlotte Zegers
,Inhoudsopgave
Hoofdstuk 0: Rechtssociologie: inleiding.................................................................................................................................. 7
Afdeling 1: methode.........................................................................................................................................................................7
§1 Juridische (doctrinaire methode)...........................................................................................................................................7
§2 Empirische methode...............................................................................................................................................................7
Afdeling 2:Perspectief......................................................................................................................................................................8
§1 Opmerkingen extern perspectief............................................................................................................................................8
Hoofdstuk 1: Wat is rechtssociologie........................................................................................................................................ 8
Afdeling 1: inleiding.........................................................................................................................................................................8
§1 Sociaalwet. Disciplines zijn ‘academische studies’.................................................................................................................8
§2 Maatschappelijke ontwikkelingen en recht...........................................................................................................................9
§3 Professionele ontwikkelingen.................................................................................................................................................9
§4 Rechtspraktijk.........................................................................................................................................................................9
4.1. Advocaat..........................................................................................................................................................................9
4.2. Sociale advocatuur...........................................................................................................................................................9
4.3. Rechter.............................................................................................................................................................................9
4.4. Ambtenaar justitieel beleid.............................................................................................................................................9
4.5. Bedrijfsjurist...................................................................................................................................................................10
4.6. Wetgever.......................................................................................................................................................................10
Afdeling 2: Het belang van sociologie voor de beoefening van het recht – Koen Raes.................................................................10
§1 De pleinvrees van juristen....................................................................................................................................................10
§2 “Sire, il n’y a plus d’intellectuels”.........................................................................................................................................10
§3 Rechtenstudenten zijn niet allen studenten in het recht.....................................................................................................10
3.1. R. DAHRENDORF, “The education of an elite: Law faculties and the German upper class”.........................................10
3.2. Toepassing v analyse.....................................................................................................................................................11
§4 de rechtenstudie als beroepsopleiding & juristen en sociologen........................................................................................11
§5 juristen en sociologen...........................................................................................................................................................11
5.1. 18e eeuw........................................................................................................................................................................11
5.2. tweede helft 19e eeuw..................................................................................................................................................11
5.3. rond 1900.......................................................................................................................................................................11
5.4. einde 19e eeuw/begin 20ste eeuw..................................................................................................................................11
5.5. rond 1950.......................................................................................................................................................................11
§6 sociologisch anti-instrumentalisme – rechtssociologisch benadering.................................................................................12
6.1. sociologische evaluatie van de wetgeving.....................................................................................................................12
6.2. voorwaarden voor doorwerking van rechtsnorm in de praktijk...................................................................................12
6.3. sociologische mobiliseringstheorieën...........................................................................................................................12
6.4. sociologische handhavingstheorieën............................................................................................................................12
6.5. conclusie bij mobiliserings- en handhavingstheorieën.................................................................................................13
§7 de marginaliteit van de (rechts)sociologie...........................................................................................................................13
§8 wie de ethiek codificeert, maakt er recht van......................................................................................................................13
§9 een geactualiseerde rechtstatelijke theorie.........................................................................................................................13
§10 voor een consequente scheiding van academische en politieke macht............................................................................13
Afdeling 3: over (rechts)sociologie – Jean van Houtte...................................................................................................................13
Afdeling 4: een rechtssociologische analyse vd juridisering vd samenleving................................................................................13
§0 inleiding................................................................................................................................................................................13
§1 omschrijving juridisering......................................................................................................................................................13
1.1.einde 19e eeuw, maar vooral vanaf WOII.......................................................................................................................13
1.2.definitie...........................................................................................................................................................................14
1.3.domeinen van het maatschappelijk leven......................................................................................................................14
1.4.geografisch......................................................................................................................................................................14
1.5. onderwijscontext...........................................................................................................................................................15
§2 clusters van determinanten..................................................................................................................................................15
1
Charlotte Zegers
, §3 dieperliggende oorzaak........................................................................................................................................................15
§4 negatieve gevolgen...............................................................................................................................................................15
§5 positieve gevolgen................................................................................................................................................................15
§6 leven met de juridisering......................................................................................................................................................16
§7 uitbreiding rechtsinstrumentalisme.....................................................................................................................................16
7.1. achtergronden...............................................................................................................................................................16
7.2. kenmerken.....................................................................................................................................................................16
7.3. impliciete premissen......................................................................................................................................................16
7.3.1. concreet.................................................................................................................................................................16
7.4. kritiek.............................................................................................................................................................................17
7.4.1. algemeen................................................................................................................................................................17
7.4.2.commentaar op kenmerken...................................................................................................................................17
7.4.3. ontkrachting vd impliciete kenmerken/premissen................................................................................................17
7.4.4. conclusie................................................................................................................................................................17
7.5. alternatief: de sociale werking van regels.....................................................................................................................17
7.5.1. inleiding..................................................................................................................................................................17
7.5.2. semi-autonome sociale veld..................................................................................................................................18
7.5.3. voorbeelden...........................................................................................................................................................18
7.6. conclusie........................................................................................................................................................................19
Hoofdstuk 2: regelgeving....................................................................................................................................................... 19
Afdeling 1: inleiding.......................................................................................................................................................................19
§1 het thema ‘wetgeving’..........................................................................................................................................................19
1.1.… in het recht/de rechtenstudie.....................................................................................................................................19
1.2. … in rechtssociologisch onderzoek................................................................................................................................19
§2 Eerste rechtssociologisch onderzoek over wetgeving.........................................................................................................19
§3 latere rechtssociologiche perspectieven..............................................................................................................................19
3.1.Kritiek op wetgevingstsunami vanaf 1980......................................................................................................................19
3.2.Theorie van sociale werking...........................................................................................................................................19
3.3.Expressieve en communicatieve functie van het recht..................................................................................................20
3.3.1. Expressieve functie................................................................................................................................................20
3.3.2. Communicatieve functie........................................................................................................................................20
3.4. legitimiteit......................................................................................................................................................................20
§4 pragmatische benaderingen.................................................................................................................................................20
§5 uitdagingen vd toekomst......................................................................................................................................................21
Afdeling 2: deregulering als maatschappijvorming: rechtssoc probleemstelling – HUYSE...........................................................21
§1 vragen bij het debat..............................................................................................................................................................21
1.1.‘Multiplication abracabte des lois?’................................................................................................................................21
1.2.Overregulering?..............................................................................................................................................................21
1.3. deregulering: hoe?.........................................................................................................................................................22
§2 de maatschappelijke probleemstelling gepreciseerd...........................................................................................................22
§3 Regulering en de instrumentalisering van het recht............................................................................................................23
3.1.Types van recht, types van regulering............................................................................................................................23
3.1.1.Historische achtergrond/duiding:...........................................................................................................................23
§4 Deregulering: de grenzen en de risico’s...............................................................................................................................24
Afdeling 3 ‘From vision to reality: ex post evaluation of legislation – VAN AEKEN.......................................................................24
§1 inleiding................................................................................................................................................................................24
§2 waarom wetsevaluatie?.......................................................................................................................................................24
2.1. Paradox..........................................................................................................................................................................24
2.2. inspiratie bij Popper.......................................................................................................................................................24
§3 wat is wetsevaluatie?...........................................................................................................................................................24
3.1. criteria............................................................................................................................................................................25
3.2. types...............................................................................................................................................................................25
3.3.algemene criteria............................................................................................................................................................25
3.4 terminologie....................................................................................................................................................................25
3.4.1. effectiviteit.............................................................................................................................................................25
3.4.2. doelbereiking.........................................................................................................................................................25
2
Charlotte Zegers
, 3.4.3. efficiëntie...............................................................................................................................................................25
§4 institutionalisering................................................................................................................................................................26
§5 België en Vlaanderen............................................................................................................................................................26
5.1. federaal..........................................................................................................................................................................26
5.1.1. . Raad van State, afdeling wetgeving.....................................................................................................................26
5.1.2. RIA..........................................................................................................................................................................26
5.1.3. parlementair comité belast met d wetsevaluatie..................................................................................................26
5.2. vlaanderen.....................................................................................................................................................................27
5.2.1. RIA-advies...............................................................................................................................................................27
5.2.2. RIE..........................................................................................................................................................................27
§6 conclusie...............................................................................................................................................................................27
§7 vb v wetsevaluatie – (in)effectiviteit....................................................................................................................................27
7.1. vb v wetsevaluatie – (in)effectiviteit.............................................................................................................................27
7.1.1. Tijdelijke arbeidscontracten (NL)...........................................................................................................................27
7.1.2. De wet van 18 juli 1990 tot wijziging van hoofdstuk vijf van de wetbetreffende de politie over het wegverkeer
werd ingevoerd in België.................................................................................................................................................27
7.2. vb v wetsevaluatie – (in)effectiviteit en neveneffecten................................................................................................28
7.2.1. invoering helmplicht voor bromfietsen (NL).........................................................................................................28
7.3. vb v wetsevaluatie – onvoorziene neveneffecten.........................................................................................................28
7.3.1. Subsidiëren van zonnepanelen..............................................................................................................................28
Hoofdstuk 3: formele conflictbeslechting............................................................................................................................... 28
Afdeling 1: inleiding.......................................................................................................................................................................28
Afdeling 2: straffen tussen rede en gevoel.....................................................................................................................................28
§1 inleiding................................................................................................................................................................................28
§2 opbouw.................................................................................................................................................................................28
§3 straffen is meer dan het bestrijden van criminaliteit...........................................................................................................29
3.1. Garland - punishment and modern society (1990).......................................................................................................29
3.2. Straffen hebben een symbolische, morele en politieke betekenis...............................................................................29
3.3. penaliteit als emotioneel geladen conflictueus instituut..............................................................................................29
3.4. bestraffing als onderdrukkende en uitsluitende praktijk..............................................................................................29
3.4.1. Marxistische hoek..................................................................................................................................................30
3.4.2. Foucault..................................................................................................................................................................30
3.4.3. Bentham.................................................................................................................................................................30
3.5. gevangenissttraf is een geciviliseerde straf...................................................................................................................30
3.6. punitiviteit en emotie Vs. Rationaliteit en rede............................................................................................................30
§4 de straftoemeting als betekenende sociale praktijk............................................................................................................30
4.1. visies op straf (en dader)...............................................................................................................................................30
4.2. visies op (straf en) dader...............................................................................................................................................30
4.3. straftoemetingsonderzoek en belang van interpretatie van tegenstrijdigheden.........................................................31
4.3.1. conclusie: straftoemeting bepaald door:...............................................................................................................31
4.4. de rechter tss rede en gevoel........................................................................................................................................31
4.5. over ongelijkheden, stuurbaarheid en rationaliseerbaarheid van de straftoemeting..................................................31
4.5.1. traftoemetingsproces heeft nood aan transparantie............................................................................................31
§5 gevangenisstraf en alternatieven.........................................................................................................................................32
Afdeling 3: …..................................................................................................................................................................................32
Afdeling 4: ‘civil litigation in Belgium -the reconstruction of the pyramid of legal disputes – a preliminary report’....................32
§1 vooraf....................................................................................................................................................................................32
§3 inleiding................................................................................................................................................................................32
§4 conceptuele beschouwingen................................................................................................................................................33
§5 de reconstructie vd globale pyramide..................................................................................................................................33
5.1. baseline: aantal ervaren relaties/situaties....................................................................................................................33
5.2. dispute assessment process..........................................................................................................................................33
5.3. dispute handling process...............................................................................................................................................33
5.4. vijftrapsmodel (afwijkend vh handboek).......................................................................................................................33
5.4.1.. grootste uitval (in deze case)................................................................................................................................33
5.4.2. verklaringen uitval en interpretatie.......................................................................................................................34
3
Charlotte Zegers