College aantekeningen Algemene literatuurwetenschap

ALW
LES 16/02: inleiding literatuur en wetenschap
 Twee elkaar uitsluitende werelden
o Wetenschap Literatuur
Betawetenschappen
Exacter wetenschappen alfawetenschappen
Geesteswetenschappen
Humane wetenschappen
o Dat tegenover elkaar plaatsen is redelijk recent
 The two cultures
o 1959: voor de eerste keer duidelijk uitgesproken als
tegengestelde
o Brit C.P. Snow
o Traditie van culturele geletterdheid tegenover
wetenschappelijke geletterdheid
o Vaststelling: kloof tussen exacter wetenschapper sen humane
wetenschappers (intellectuelen haast onoverbrugbaar
geworden. Wederzijds wantrouwen.

1. Hoe literatuur en wetenschap hun eigen weg gingen
 In het begin was er (in het westen) eenheid van kennis
 Aristoteles
o Filosoof die zich uitte over veel verschillende domeinen (politiek, psychologie,
ethiek, retoriek)
o Poëtica (literatuur), maar ook met natuurwetenschap
o Organon: Logica
 Hoofdwerk: analytische denkwijze samenvatte
 Syllogisme
 Het breukmoment
o Literatuur komt los te staan van de exacte wetenschappen door Floris Cohen
 Bij de scientific revolution in 16de en 17de eeuw
o Natuurwetenschap wordt een op zichzelf staande discipline
o Onderzoek naar natuur hangt niet meer af van filosofie en theologie
o Wetenschappers blijven zich op vele domeinen (inclusief metafysica) uitspreken,
maar de kwaliteit van de wetenschap over de natuur wordt uitsluitend
afgemeten aan de wetenschapsintrinsieke criteria (methode, consequentie,
systematiek, observaties, exactheid, controleerbaarheid,..)
o Natuurwetenschap wordt voer voor specialisten
o Goethe de laatste die literatuur en exacte wetenschap beide op hoog niveau
beoefende
 De dageraad van de moderne tijd
o Een nieuw modern wereldbeeld ontstaat in de periode van de wetenschappelijke
revolutie
o Aan de wetenschap te danken dat we in een modern tijdperk zijn
terechtgekomen
o Val van Constantinopel (1453)
 Mensen van Byzantijnse rijk naar Europa en nemen kennis mee van
Grieken en Romeinen zorgde voor renaissance
 Wetenschappelijke revolutie

, o 1543: Nicolaas Copernicus verwerpt het geocentrische wereldbeeld van
Ptolemaeus → heliocentrische
o Wordt bevestigd door Johannes Kepler (baan van de planeten) en mede dankzij
vernieuwende sterrenkijkers door Galileo Galilei
o Successen astronomie geven sterke impuls aan fysica, wiskunde,… → Isaac
Newton
o Wordt bevestigd door wetenschappers
o Vesalius
 Anatomie van lijken onderzoeken
 Toen een taboe
 Inzichten die uit de antieke tijd stammen in de Middeleeuwen bewaard
bleven, worden ter discussie gesteld
 Vernieuwingen tegenover de anatomische kennis van de klassieke
periode
 Nieuw modern mens en wereldbeeld
o Francis Bacon
 Britse filosoof en wetenschapper
 Werk: Novum Organum Scientiarum
 Reactie op Aristoteles
 Foto: zuilen van Hercules
 Boot van Gibraltar naar Marokko
 Einde Middellandse zee
 Voor Bacon staat de zuilen voor het einde van de
klassieke wereld
 Kennis de eindigde in klassieke tijd kan verder
dankzij wetenschap
 Als iedereen mijn methode volgt dan zal de
wetenschap zich verbeteren (tegen Aristoteles)
 Opvattingen
 Door de zondeval is de mens zijn heerschappij over
de natuur verloren
 Hij ziet het als zijn plicht om die heerschappij opnieuw te
veroveren
 Dat moet de gebeuren door de schepping opnieuw
wetenschappelijk te doorgronden
 De natuur is door God zelf geschapen, die bestuderen is een
eerbetoon aan God
 A posteriori: Grondlegger Empirisme: voornaamste bron van
kennis gebruikt door observering, waarnemingen,
kennisvergaring door zorgvuldige zintuigelijke waarneming van
de natuur
 A priori aanpak: is idee dat we al analytische vaardigheden
hebben waarmee we aan de slag gaan vs. Empirie meer
ongeschreven blad
o Deze aanpak is hoogmoedig, het zijn
hersenspinsels die Gods schepping
oneer aandoen (kritiek Plato en
Aristoteles)
 Hij vind de mens een ongeschreven blad
(empirisme) Kennis is observeren
 Nood aan nieuw instrument

, o Nood aan nieuw instrument/methode voor
kennisvergaring. Zintuigelijke waarneming ontwikkeling
van meet-en observatie instrumenten en specifieke
toegeruste plaatsen.
o Instrumenten moeten los staan van de natuur zelf
o Natuur gijzelen en tot bekentenissen dwingen
o Natuur observeren is oké, maar we moeten die gijzelen
in een speciale ruimte niet in de natuur zelf
 Verheerlijking van techniek en uitvinders
 Argwaan tegenover mensentaal (taal mensen staat in de weg van
het begrip) taal in onbetrouwbaar
 Wilde een taal zonder connotaties, taal die één op één verwijst
naar object (zuivere kunsttaal)
o Enige zuivere manier om wetenschap te beschrijven
 The New Atlantis (1627)
 Onafgewerkt verhaal over het eiland Bensalem waar een volk op
basis van wetenschap en techniek de ideale beschaving heeft
uitgebouwd. Technopolis
 Wetenschap en techniek als de route naar Utopia
 Verlichting (18de eeuw)
o In plaats van het geloof in een goddelijke autoriteit en in van generatie op
generatie overgeleverde opvattingen en gebruiken (“traditie”) komt een geloof in
het individuele menselijke weten en handelen. De moderne mens ziet zichzelf als
een autonoom denkend en handelend wezen dat de wereld en de natuur
ongelimiteerd kan exploreren (wetenschap, ontdekkingsreizen,...) en zelfs
veroveren (lees ook: koloniseren).
o Vanaf de Verlichting (18de eeuw) drukt de nieuwe wetenschappelijke, rationele
geest zich nog bouder uit in het motto van I. Kant ‘sapere aude’ (‘durf te weten’),
i.e. durf vastgeroeste zienswijzen en dogma’s in twijfel trekken en uzelf te
bevrijden uit uw eigen onmondigheid. Emancipeer uzelf!
 De industriële revolutie (19de eeuw)
o Veel wetenschappelijke kennis verzameld
 Kennis toegepast in IR
o Kennis en zicht breder bereik
o Alledaagse werkelijkheid drastisch hervormd
o 1851: wereldtentoonstelling
 Vitrine van de moderne wetenschap en techniek
 Nieuwe wetenschappelijke vooruitgang
o Charles Darwin en evolutie leer
o Nieuw rolmodel van de wetenschapper
 Aanzwellende tegenmelodie: Romantiek
o Artistieke poëtica vanaf 18de eeuw in ontwikkeling,
hoogtepunt eerste helft 19de eeuw
o Vergaarbak van artistieke, maar ook maatschappelijke,
filosofische en politieke ideeën
o Romantiek nog steeds even invloed rijk als verlichting op de dag van vandaag
o Romantische motieven
 Verwerping rationalisme: te groot geloof in rede leidt tot verlies van
creativiteit, spiritueel besef en gemeenschapsgevoel
 Tegenover de rede plaatst de Romantiek: de verbeelding.
Basisbestanddelen van deze verbeelding zijn emotie en intuïtie (met

, andere woorden: subjectief, individueel, spontaan; voelen boven
denken).
 Geloof in techniek leidt tot ontmenselijking, vernietiging van natuur en
gemeenschappen
 Klacht dat het universalisme van de verlichting culturele diversiteit
verdringt
 Tegenover de vernieuwingsdrang van de rationele moderniteit:
nostalgie, belangstelling voor het verleden, pleiten voor bezinning,...
 → alle motieven samengebald in genre van dystopie (vs. Utopie)
 De utopie en dystopie zijn gemaakt door mensen
o Frankenstein
 Kritiek op de moderne wetenschap
 Hoogmoed van de wetenschapper: treedt in de plaats van God als
schepper van leven
 Maar ontloopt zijn verantwoordelijkheden: loopt weg van zijn creatie
 Victor Frankenstein in de ontspoorde Vesalius (prutsend aan lijken, maar
geen verantwoordelijkheid neemt wat Vesalius wel deed)
o Jekyll and Hyde
 Romantisch qua ideologische bezinning
 Wetenschapper wil kwade van het goede
scheiden
 Scheiden goed en kwaad is een bevoegdheid van
God
 Experiment ontspoort, mens geen controle over
de wetenschap meer
 Dystopie krijgt bovenhand, wetenschapper als
wantrouwig figuur (literatuur kritiek op de
wetenschap)
o R.U.R.
 Wetenschappers creëren artificiële mensen om het probleem van de
arbeid op te lossen
 Robots komen in opstand en roeien de mens uit
 Andere: Brave new world, Fahrenheit, 1984
o Dystopie
 de angst voor techniek (technofobie) en doorgeslagen wetenschap
 de angst voor onderdrukking van het individu door opgelegde
uniformiteit, mechanisering, automatisering,…
 Angst voor verdwijning natuur en cultuur (kunst en literatuur)
 Hedendaags wetenschappers gezien als zotte figuren
 Samengevat (zie dia 52)
o Vanaf de vroegmoderne tijd drijven de exacte wetenschappen en de humane
wetenschappen (ihb literatuur en literatuurstudie) uit elkaar. (W.F. Goethe, eind
18de eeuw de laatste die beide disciplines op hoog niveau combineerde.)
o Wetenschap ontwikkelt groot zelfvertrouwen
o De culturele verbeelding (literatuur, later ook films, strips, tv,….) ontwikkelt
wantrouwen tav het (succes)verhaal van de moderne wetenschap