RECHT VOOR WELZIJNSWERKERS
Semester 1
Iris Vantomme
SRW – Fase 1
2019 - 2020
,Inhoudsopgave
DEEL 1: BRONNEN EN BEGINSELEN VAN HET RECHT ..................................................................................... 4
1 Ontstaan en ontwikkeling van het recht .................................................................................................... 4
2.1. Mensenrechtenverdragen ................................................................................................................ 4
2 Definitie van het recht ................................................................................................................................ 5
2.2. Een geheel van regels ....................................................................................................................... 5
2.3. Een geheel van afdwingbare regels .................................................................................................. 5
2.4. Die door de samenleving tot stand komen ...................................................................................... 5
2.5. Met als doel de samenleving te ordenen ......................................................................................... 5
2 Bronnen van het recht ................................................................................................................................ 6
2.1 Wetgeving ......................................................................................................................................... 6
2.6. Gewoonte ......................................................................................................................................... 7
2.7. Rechtspraak ...................................................................................................................................... 7
2.8. Rechtsleer ......................................................................................................................................... 8
2.9. Algemene rechtsbeginselen ............................................................................................................. 8
2.10. Billijkheid........................................................................................................................................... 8
3 Indeling van het recht................................................................................................................................. 9
2.11. Nationaal publiekrecht ..................................................................................................................... 9
2.12. Nationaal privaatrecht .................................................................................................................... 10
2.13. Internationaal publiek recht ........................................................................................................... 10
2.14. Internationaal privaatrecht (IPR) .................................................................................................... 10
2.15. Aparte rechtstakken (bijzondere gevallen) .................................................................................... 11
DEEL 2: TOEPASSING VAN HET RECHT ........................................................................................................ 11
1 Rechtshulp en conflictregeling ................................................................................................................. 11
1.1. Rechtshulp ...................................................................................................................................... 11
1.2. Conflictregeling ............................................................................................................................... 15
2 Gerechtelijke organisatie en procedure ................................................................................................... 18
2.1 Structuur van rechtbanken en hoven ............................................................................................. 18
2.2 Gerechtelijke functies ..................................................................................................................... 31
2.3 Gerechtelijke procedure (privaatrechtelijke procedure!) .............................................................. 33
DEEL 3: MENSENRECHTEN/GRONDRECHTEN.............................................................................................. 36
1 Inleiding .................................................................................................................................................... 36
2 Wat zijn mensenrechten? ......................................................................................................................... 36
2.1 Definities mensenrechten/grondrechten ....................................................................................... 36
2.2 Categorieën van mensenrechten ................................................................................................... 37
2.3 Mensenrechten verschillen door.................................................................................................... 39
2.4 Belang en functie van mensenrechten/grondrechten ................................................................... 40
3 Basisbegrippen ......................................................................................................................................... 40
3.1 Directe werking............................................................................................................................... 40
3.2 Standstill effect/ “niet achteruitgangsverplichting”....................................................................... 41
3.3 Horizontale en verticale werking .................................................................................................... 41
3.4 Absolute en relatieve rechten ........................................................................................................ 42
3.5 Voorbehoud en interpretatieve verklaringen ................................................................................ 43
4 Bronnen van mensenrechten.................................................................................................................... 43
4.1 Overzicht van bronnen ................................................................................................................... 43
4.2 Bespreking belangrijkste bronnen van mensenrechten................................................................. 44
5 Afdwingbaarheid van mensenrechten ..................................................................................................... 51
5.1 “Jurisprundentiële benadering” ..................................................................................................... 51
RWW SEMESTER 1 2
, 5.2 “LEGISTIEKE BENADERING” ............................................................................................................ 53
6 Mensenrechten en SDG’s.......................................................................................................................... 54
RWW SEMESTER 1 3
, DEEL 1: BRONNEN EN BEGINSELEN VAN HET RECHT
1 Ontstaan en ontwikkeling van het recht
• Recht = zo oud als de mensheid
• Recht is ontstaan sinds mensen samenleven: (oorspronkelijk afspraken tussen individuen)
- Mensen maken afspraken over het samenleven (vb. over relaties, bezit)
- Willen dat deze afspraken bij iedereen bekend zijn
- Willen dat deze afspraken worden nageleefd
• Er is nood aan organisatie in de samenleving recht en rechtsregels ontstaan
• UITVAARDIGEN REGELS:
In complexere samenlevingen: “wetgevende bevoegdheid” overgedragen aan vertegenwoordigd
orgaan
Vb.: Parlementaire democratie: bevoegdheid om afspraken te maken hebben wij overgedragen
aan anderen die het voor ons doen: volksvertegenwoordigers parlement)
Naarmate het democratisch gehalte v/e samenleving zal reële vertegenwoordiging sterker/minder
sterk zijn. Vb.: Romeinse Rijk: enkel patriciërs zetelden in de Senaat, gewone volk “het plebs” had
geen inspraak.
• AFDWINGEN VAN REGELS:
- Gebeurde oorspronkelijk door primaire dwang (geweld) door leden van de groep (vb.:
steniging, lijfstraffen, economisch geweld: dwangarbeid...)
- Evolutie naar meer geciviliseerde dwang (meer humane straffen):
o Afwijkend G beoordeeld door rechtbanken
o Dwangmiddelen van louter fysiek, moreel economisch geweld humane vormen van
bestraffing (vb.: opsluiting moet op een menswaardige manier gebeuren, lijfstraffen
en doodstraf zijn afgeschaft)
o Evolutie naar alternatieve straffen (vb.: taakstraffen, elektronisch toezicht)
- Zeer maatschappelijk bepaald: in sommige samenlevingen bestaat doodstraf nog altijd (VS), op
andere plaatsen bestaan nog lijfstraffen (steniging bij overspel)
• Belgisch burgerlijk recht = gebaseerd op Code Napoléon (1804)
- Geboorte van ons rechtssysteem
- Samensmelting van 3 toen bestaande rechtsstelsels:
1) Romeins recht: grote invloed omdat het lange tijd van kracht is geweest vb.
aansprakelijkheidsregeling is hieruit afkomstig (volkstribuun Aquilius)
2) Kerkelijk (canoniek) recht: heeft rol van Romeins recht overgenomen na val van het
Romeinse Rijk. Kerk nam een groot deel van staatsorganisatie over.
3) Gewoonterecht (costuymen Parijs): (verdere) uitbouwing bij ontstaan van Europese
steden. Elk territorium had zijn eigen gewoontes (‘costuymen’) die de orde in de
samenleving bepaalden.
- Tot op vandaag van belang
- Ondertussen uiteraard modernisering o.i.v.:
2.1. Mensenrechtenverdragen
o Toenemende wetgeving van de EU
o Gewijzigde (wetenschappelijke) inzichten op vlak van economie, ethiek, religie,
maatschappijvisie... vb.: euthanasiewetgeving
RWW SEMESTER 1 4
Semester 1
Iris Vantomme
SRW – Fase 1
2019 - 2020
,Inhoudsopgave
DEEL 1: BRONNEN EN BEGINSELEN VAN HET RECHT ..................................................................................... 4
1 Ontstaan en ontwikkeling van het recht .................................................................................................... 4
2.1. Mensenrechtenverdragen ................................................................................................................ 4
2 Definitie van het recht ................................................................................................................................ 5
2.2. Een geheel van regels ....................................................................................................................... 5
2.3. Een geheel van afdwingbare regels .................................................................................................. 5
2.4. Die door de samenleving tot stand komen ...................................................................................... 5
2.5. Met als doel de samenleving te ordenen ......................................................................................... 5
2 Bronnen van het recht ................................................................................................................................ 6
2.1 Wetgeving ......................................................................................................................................... 6
2.6. Gewoonte ......................................................................................................................................... 7
2.7. Rechtspraak ...................................................................................................................................... 7
2.8. Rechtsleer ......................................................................................................................................... 8
2.9. Algemene rechtsbeginselen ............................................................................................................. 8
2.10. Billijkheid........................................................................................................................................... 8
3 Indeling van het recht................................................................................................................................. 9
2.11. Nationaal publiekrecht ..................................................................................................................... 9
2.12. Nationaal privaatrecht .................................................................................................................... 10
2.13. Internationaal publiek recht ........................................................................................................... 10
2.14. Internationaal privaatrecht (IPR) .................................................................................................... 10
2.15. Aparte rechtstakken (bijzondere gevallen) .................................................................................... 11
DEEL 2: TOEPASSING VAN HET RECHT ........................................................................................................ 11
1 Rechtshulp en conflictregeling ................................................................................................................. 11
1.1. Rechtshulp ...................................................................................................................................... 11
1.2. Conflictregeling ............................................................................................................................... 15
2 Gerechtelijke organisatie en procedure ................................................................................................... 18
2.1 Structuur van rechtbanken en hoven ............................................................................................. 18
2.2 Gerechtelijke functies ..................................................................................................................... 31
2.3 Gerechtelijke procedure (privaatrechtelijke procedure!) .............................................................. 33
DEEL 3: MENSENRECHTEN/GRONDRECHTEN.............................................................................................. 36
1 Inleiding .................................................................................................................................................... 36
2 Wat zijn mensenrechten? ......................................................................................................................... 36
2.1 Definities mensenrechten/grondrechten ....................................................................................... 36
2.2 Categorieën van mensenrechten ................................................................................................... 37
2.3 Mensenrechten verschillen door.................................................................................................... 39
2.4 Belang en functie van mensenrechten/grondrechten ................................................................... 40
3 Basisbegrippen ......................................................................................................................................... 40
3.1 Directe werking............................................................................................................................... 40
3.2 Standstill effect/ “niet achteruitgangsverplichting”....................................................................... 41
3.3 Horizontale en verticale werking .................................................................................................... 41
3.4 Absolute en relatieve rechten ........................................................................................................ 42
3.5 Voorbehoud en interpretatieve verklaringen ................................................................................ 43
4 Bronnen van mensenrechten.................................................................................................................... 43
4.1 Overzicht van bronnen ................................................................................................................... 43
4.2 Bespreking belangrijkste bronnen van mensenrechten................................................................. 44
5 Afdwingbaarheid van mensenrechten ..................................................................................................... 51
5.1 “Jurisprundentiële benadering” ..................................................................................................... 51
RWW SEMESTER 1 2
, 5.2 “LEGISTIEKE BENADERING” ............................................................................................................ 53
6 Mensenrechten en SDG’s.......................................................................................................................... 54
RWW SEMESTER 1 3
, DEEL 1: BRONNEN EN BEGINSELEN VAN HET RECHT
1 Ontstaan en ontwikkeling van het recht
• Recht = zo oud als de mensheid
• Recht is ontstaan sinds mensen samenleven: (oorspronkelijk afspraken tussen individuen)
- Mensen maken afspraken over het samenleven (vb. over relaties, bezit)
- Willen dat deze afspraken bij iedereen bekend zijn
- Willen dat deze afspraken worden nageleefd
• Er is nood aan organisatie in de samenleving recht en rechtsregels ontstaan
• UITVAARDIGEN REGELS:
In complexere samenlevingen: “wetgevende bevoegdheid” overgedragen aan vertegenwoordigd
orgaan
Vb.: Parlementaire democratie: bevoegdheid om afspraken te maken hebben wij overgedragen
aan anderen die het voor ons doen: volksvertegenwoordigers parlement)
Naarmate het democratisch gehalte v/e samenleving zal reële vertegenwoordiging sterker/minder
sterk zijn. Vb.: Romeinse Rijk: enkel patriciërs zetelden in de Senaat, gewone volk “het plebs” had
geen inspraak.
• AFDWINGEN VAN REGELS:
- Gebeurde oorspronkelijk door primaire dwang (geweld) door leden van de groep (vb.:
steniging, lijfstraffen, economisch geweld: dwangarbeid...)
- Evolutie naar meer geciviliseerde dwang (meer humane straffen):
o Afwijkend G beoordeeld door rechtbanken
o Dwangmiddelen van louter fysiek, moreel economisch geweld humane vormen van
bestraffing (vb.: opsluiting moet op een menswaardige manier gebeuren, lijfstraffen
en doodstraf zijn afgeschaft)
o Evolutie naar alternatieve straffen (vb.: taakstraffen, elektronisch toezicht)
- Zeer maatschappelijk bepaald: in sommige samenlevingen bestaat doodstraf nog altijd (VS), op
andere plaatsen bestaan nog lijfstraffen (steniging bij overspel)
• Belgisch burgerlijk recht = gebaseerd op Code Napoléon (1804)
- Geboorte van ons rechtssysteem
- Samensmelting van 3 toen bestaande rechtsstelsels:
1) Romeins recht: grote invloed omdat het lange tijd van kracht is geweest vb.
aansprakelijkheidsregeling is hieruit afkomstig (volkstribuun Aquilius)
2) Kerkelijk (canoniek) recht: heeft rol van Romeins recht overgenomen na val van het
Romeinse Rijk. Kerk nam een groot deel van staatsorganisatie over.
3) Gewoonterecht (costuymen Parijs): (verdere) uitbouwing bij ontstaan van Europese
steden. Elk territorium had zijn eigen gewoontes (‘costuymen’) die de orde in de
samenleving bepaalden.
- Tot op vandaag van belang
- Ondertussen uiteraard modernisering o.i.v.:
2.1. Mensenrechtenverdragen
o Toenemende wetgeving van de EU
o Gewijzigde (wetenschappelijke) inzichten op vlak van economie, ethiek, religie,
maatschappijvisie... vb.: euthanasiewetgeving
RWW SEMESTER 1 4
