SAMENVATTING SOCIALE COGNITIE
DEEL 1: SOCIALE PSYCHOLOGIE: KERNTHEMA’S ....................................................................... 7
1. Inleiding (zie sv sociale psychologie) ............................................................................. 7
2. Onderzoeksmethoden (zie sv sociale psychologie)........................................................ 7
3. Het sociale zelf (zie sv sociale psychologie) ................................................................... 7
4. Sociale perceptie (zie sv sociale psychologie) ................................................................ 7
5. Sociale beïnvloeding (zie sv sociale psychologie)........................................................... 7
DEEL 2: SOCIALE COGNITIE EN ATTITUDES ............................................................................... 1
6. Sociale cognitie.............................................................................................................. 1
6.1. Sociale cognitie: een inleiding ............................................................................... 1
6.1.1. De sociaalcognitieve benadering ................................................................... 1
6.1.2. De geschiedenis van de sociale cognitie......................................................... 1
6.1.3. Het schemabegrip .......................................................................................... 2
6.1.4. Effecten van schema’s op informatieverwerking ........................................... 2
6.1.4.1. Schema’s hebben een effect op het richten van de aandacht .................... 2
6.1.4.2. Schema’s hebben een effect in de encodeerfase van informatieverwerking
3
6.1.4.3. Schema’s hebben een effect op elaboratie van informatie ........................ 3
6.1.4.4. Schema’s hebben een effect op het geheugen ........................................... 4
6.1.4.5. Schema’s hebben een effect op beoordeling .............................................. 4
6.1.4.6. Schema’s hebben een effect op gedrag ..................................................... 4
6.1.5. Epiloog ........................................................................................................... 4
6.2. Automatische processen ....................................................................................... 4
6.2.1. Geschiedenis van het onderzoek naar automatische processen .................... 5
6.2.2. Kenmerken van automatische processen ....................................................... 5
6.2.3. Automaticiteit: affect vs. cognitie .................................................................. 6
6.2.3.1. Automatische evaluatie ............................................................................. 6
6.2.3.2. De automatische verwerking van positief en negatief materiaal ............... 7
6.2.4. Individuele verschillen in impliciete reacties................................................... 8
6.2.5. De feilbare en de onbewuste beslisser ........................................................... 8
6.3. ‘Hot cognition’: affect, motivatie en cognitie ........................................................ 9
6.3.1. Affect: emoties en stemmingen ..................................................................... 9
6.3.1.1. Emoties ...................................................................................................... 9
6.3.1.2. Stemmingen............................................................................................. 10
6.3.2. De invloed van cognitie op affect ................................................................. 10
6.3.2.1. Recente appraisal-theorieën .................................................................... 11
1
, 6.3.2.2. Tegenfeitelijk denken ............................................................................... 11
6.3.3. De invloed van affect op cognitie ................................................................. 11
6.3.3.1. Stemmingsinductiemethoden .................................................................. 11
6.3.3.2. Affect priming en affect als bron van informatie ..................................... 11
6.3.3.3. Invloed van affect op de diepte van informatieverwerking ...................... 12
6.3.3.4. Het affect-infusiemodel ........................................................................... 13
6.3.3.5. Effecten van stemming vs. emotie ........................................................... 13
6.3.4. Het voorspellen van toekomstig affect ........................................................ 13
6.3.4.1. Effecten van geanticipeerde emoties: spijt .............................................. 13
6.3.4.2. Het voorspellen van toekomstig affect .................................................... 13
6.3.5. De invloed van motivatie op cognitie ........................................................... 14
6.3.5.1. De behoefte aan cognitieve afsluiting ...................................................... 15
6.4. Slotwoord ............................................................................................................ 15
7. Attitudes ...................................................................................................................... 16
7.1. Woord vooraf ...................................................................................................... 16
7.2. Attitudes: basisbevindingen ................................................................................ 16
7.2.1. De drie componenten van attitudes ............................................................. 16
7.2.1.1. De cognitieve component ........................................................................ 16
7.2.1.2. De affectieve component ......................................................................... 16
7.2.1.3. De gedragsmatige component ................................................................ 16
7.2.2. Attitudesterkte............................................................................................. 17
7.2.3. Expliciete en impliciete attitudes en gedrag................................................. 17
7.2.3.1. Expliciete attitudes .................................................................................. 17
7.2.3.2. Impliciete attitudes .................................................................................. 17
7.2.4. Het verband tussen attitudes en gedrag ...................................................... 18
7.2.4.1. De voorspelling van spontaan gedrag ...................................................... 18
7.2.4.2. De theorie van beredeneerd gedrag ........................................................ 18
7.3. Overreding door communicatie .......................................................................... 19
7.3.1. Twee wegen voor overreding ....................................................................... 19
7.3.1.1. De centrale weg ....................................................................................... 19
7.3.1.2. De perifere weg ....................................................................................... 20
7.3.1.3. Selectie van een weg................................................................................ 20
7.3.2. De bron ........................................................................................................ 20
7.3.2.1. Geloofwaardigheid .................................................................................. 20
7.3.2.2. Gunstigheid ............................................................................................. 21
2
, 7.3.2.3. Het slapend effect .................................................................................... 21
7.3.3. De boodschap .............................................................................................. 21
7.3.3.1. Informationele strategieën ...................................................................... 21
7.3.3.2. Discrepantie van de boodschap ............................................................... 22
7.3.3.3. Negatieve emoties ................................................................................... 22
7.3.3.4. Positieve emoties ..................................................................................... 22
7.3.4. Het publiek................................................................................................... 22
7.3.4.1. Individuele verschillen in de behoefte aan cognitie en de behoefte aan
zelfsturing ................................................................................................................ 22
7.3.4.2. Verwittiging en weerstand ....................................................................... 23
7.4. Overtuigen door het eigen gedrag ...................................................................... 23
7.4.1. Cognitieve dissonantietheorie ...................................................................... 23
7.4.1.1. Justificatie van attitude-discrepant gedrag: doen is geloven ................... 24
7.4.2. Toepassingen van de dissonantietheorie op inspanningen en keuzes .......... 24
7.4.3. Randcondities van de dissonantietheorie ..................................................... 24
7.4.4. Alternatieve wegen tot zelfovertuiging ........................................................ 25
7.4.4.1. Zelfperceptietheorie ................................................................................. 25
7.4.4.2. Impressiemanagementtheorie ................................................................. 25
7.4.4.3. Zelfbevestigingstheorie ............................................................................ 25
7.5. Reclame en voorlichting ...................................................................................... 25
7.5.1. Subliminale berichten .................................................................................. 25
7.5.2. Stereotypen ................................................................................................. 26
7.5.2.1. Evoluties in de reclame en media? ........................................................... 26
7.5.3. Culturele verschillen ..................................................................................... 26
7.6. Slotwoord ............................................................................................................ 26
8. Interpersoonlijke relaties (zie sv sociale psychologie) ................................................. 27
9. Anderen helpen (zie sv sociale psychologie) ............................................................... 27
10. Agressie (zie sv sociale psychologie) ........................................................................ 27
11. De sociaalpsychologische basis van groepen ........................................................... 27
11.1. Kenmerken van groepen ................................................................................. 27
11.1.1. Basisfuncties van groepen ........................................................................... 27
11.1.2. De groep als veilige haven ........................................................................... 27
11.1.3. Groepsgrootte ............................................................................................. 27
11.1.4. Groepsterritorium ........................................................................................ 28
11.2. Groepsstructuur .............................................................................................. 29
11.2.1. Normen en rollen ......................................................................................... 29
3
, 11.2.2. De affectieve structuur van de groep ........................................................... 30
11.2.3. De communicatiestructuur .......................................................................... 30
11.2.4. Groepssamenstelling en diversiteit .............................................................. 31
11.3. Macht en leiderschap: hiërarchische relaties tussen groepsleden .................. 32
11.3.1. Macht .......................................................................................................... 32
11.3.2. Klassieke leiderschapsbenaderingen ............................................................ 33
11.3.3. Dynamische modellen van leiderschap ........................................................ 34
11.3.4. Toxisch leiderschap ...................................................................................... 35
11.3.5. Beslissingen van de leider ............................................................................ 36
11.4. De aanwezigheid van andere groepen ............................................................ 37
11.4.1. Impact op groepsgedrag.............................................................................. 37
11.4.2. Impact op leiderschap.................................................................................. 38
11.4.3. Conflictescalatie .......................................................................................... 38
11.4.3.1. Onvermogen tot complex denken en vertekende percepties.................. 38
11.4.3.2. Bedreigingscapaciteit ............................................................................ 39
11.5. Slotwoord ........................................................................................................ 39
12. Groepsprestaties ..................................................................................................... 40
12.1. Collectieve processen ...................................................................................... 40
12.1.1. Sociale facilitatie .......................................................................................... 40
12.1.1.1. Verwachte-evaluatietheorie .................................................................. 40
12.1.1.2. Distractie-conflicttheorie ....................................................................... 41
12.1.2. Sociale lijntrekken ........................................................................................ 41
12.1.3. Collectieve processen: een integratie ........................................................... 42
12.2. Onenigheid en verschillende opinies ............................................................... 42
12.2.1. Opiniedevianten........................................................................................... 42
12.2.2. Sociale beslissingsschema’s: naar de essentie van groepsbeïnvloeding ....... 43
12.2.3. Groepspolarisatie: de weg naar extreme posities ........................................ 43
12.3. Prestaties in kleine, taakgerichte groepen....................................................... 44
12.3.1. Groepsprestatie: het combineren van individuele bijdragen ........................ 44
12.3.2. Brainstormen ............................................................................................... 45
12.3.3. Vertekende steekproeftrekking: ideeën op tafel krijgen ............................... 46
12.3.4. Groepsgeheugen: samen onthouden ........................................................... 48
12.3.5. Heuristieken ................................................................................................. 48
12.3.6. Strategieën die groepsefficiëntie verhogen .................................................. 48
12.3.6.1. Normen.................................................................................................. 48
4
DEEL 1: SOCIALE PSYCHOLOGIE: KERNTHEMA’S ....................................................................... 7
1. Inleiding (zie sv sociale psychologie) ............................................................................. 7
2. Onderzoeksmethoden (zie sv sociale psychologie)........................................................ 7
3. Het sociale zelf (zie sv sociale psychologie) ................................................................... 7
4. Sociale perceptie (zie sv sociale psychologie) ................................................................ 7
5. Sociale beïnvloeding (zie sv sociale psychologie)........................................................... 7
DEEL 2: SOCIALE COGNITIE EN ATTITUDES ............................................................................... 1
6. Sociale cognitie.............................................................................................................. 1
6.1. Sociale cognitie: een inleiding ............................................................................... 1
6.1.1. De sociaalcognitieve benadering ................................................................... 1
6.1.2. De geschiedenis van de sociale cognitie......................................................... 1
6.1.3. Het schemabegrip .......................................................................................... 2
6.1.4. Effecten van schema’s op informatieverwerking ........................................... 2
6.1.4.1. Schema’s hebben een effect op het richten van de aandacht .................... 2
6.1.4.2. Schema’s hebben een effect in de encodeerfase van informatieverwerking
3
6.1.4.3. Schema’s hebben een effect op elaboratie van informatie ........................ 3
6.1.4.4. Schema’s hebben een effect op het geheugen ........................................... 4
6.1.4.5. Schema’s hebben een effect op beoordeling .............................................. 4
6.1.4.6. Schema’s hebben een effect op gedrag ..................................................... 4
6.1.5. Epiloog ........................................................................................................... 4
6.2. Automatische processen ....................................................................................... 4
6.2.1. Geschiedenis van het onderzoek naar automatische processen .................... 5
6.2.2. Kenmerken van automatische processen ....................................................... 5
6.2.3. Automaticiteit: affect vs. cognitie .................................................................. 6
6.2.3.1. Automatische evaluatie ............................................................................. 6
6.2.3.2. De automatische verwerking van positief en negatief materiaal ............... 7
6.2.4. Individuele verschillen in impliciete reacties................................................... 8
6.2.5. De feilbare en de onbewuste beslisser ........................................................... 8
6.3. ‘Hot cognition’: affect, motivatie en cognitie ........................................................ 9
6.3.1. Affect: emoties en stemmingen ..................................................................... 9
6.3.1.1. Emoties ...................................................................................................... 9
6.3.1.2. Stemmingen............................................................................................. 10
6.3.2. De invloed van cognitie op affect ................................................................. 10
6.3.2.1. Recente appraisal-theorieën .................................................................... 11
1
, 6.3.2.2. Tegenfeitelijk denken ............................................................................... 11
6.3.3. De invloed van affect op cognitie ................................................................. 11
6.3.3.1. Stemmingsinductiemethoden .................................................................. 11
6.3.3.2. Affect priming en affect als bron van informatie ..................................... 11
6.3.3.3. Invloed van affect op de diepte van informatieverwerking ...................... 12
6.3.3.4. Het affect-infusiemodel ........................................................................... 13
6.3.3.5. Effecten van stemming vs. emotie ........................................................... 13
6.3.4. Het voorspellen van toekomstig affect ........................................................ 13
6.3.4.1. Effecten van geanticipeerde emoties: spijt .............................................. 13
6.3.4.2. Het voorspellen van toekomstig affect .................................................... 13
6.3.5. De invloed van motivatie op cognitie ........................................................... 14
6.3.5.1. De behoefte aan cognitieve afsluiting ...................................................... 15
6.4. Slotwoord ............................................................................................................ 15
7. Attitudes ...................................................................................................................... 16
7.1. Woord vooraf ...................................................................................................... 16
7.2. Attitudes: basisbevindingen ................................................................................ 16
7.2.1. De drie componenten van attitudes ............................................................. 16
7.2.1.1. De cognitieve component ........................................................................ 16
7.2.1.2. De affectieve component ......................................................................... 16
7.2.1.3. De gedragsmatige component ................................................................ 16
7.2.2. Attitudesterkte............................................................................................. 17
7.2.3. Expliciete en impliciete attitudes en gedrag................................................. 17
7.2.3.1. Expliciete attitudes .................................................................................. 17
7.2.3.2. Impliciete attitudes .................................................................................. 17
7.2.4. Het verband tussen attitudes en gedrag ...................................................... 18
7.2.4.1. De voorspelling van spontaan gedrag ...................................................... 18
7.2.4.2. De theorie van beredeneerd gedrag ........................................................ 18
7.3. Overreding door communicatie .......................................................................... 19
7.3.1. Twee wegen voor overreding ....................................................................... 19
7.3.1.1. De centrale weg ....................................................................................... 19
7.3.1.2. De perifere weg ....................................................................................... 20
7.3.1.3. Selectie van een weg................................................................................ 20
7.3.2. De bron ........................................................................................................ 20
7.3.2.1. Geloofwaardigheid .................................................................................. 20
7.3.2.2. Gunstigheid ............................................................................................. 21
2
, 7.3.2.3. Het slapend effect .................................................................................... 21
7.3.3. De boodschap .............................................................................................. 21
7.3.3.1. Informationele strategieën ...................................................................... 21
7.3.3.2. Discrepantie van de boodschap ............................................................... 22
7.3.3.3. Negatieve emoties ................................................................................... 22
7.3.3.4. Positieve emoties ..................................................................................... 22
7.3.4. Het publiek................................................................................................... 22
7.3.4.1. Individuele verschillen in de behoefte aan cognitie en de behoefte aan
zelfsturing ................................................................................................................ 22
7.3.4.2. Verwittiging en weerstand ....................................................................... 23
7.4. Overtuigen door het eigen gedrag ...................................................................... 23
7.4.1. Cognitieve dissonantietheorie ...................................................................... 23
7.4.1.1. Justificatie van attitude-discrepant gedrag: doen is geloven ................... 24
7.4.2. Toepassingen van de dissonantietheorie op inspanningen en keuzes .......... 24
7.4.3. Randcondities van de dissonantietheorie ..................................................... 24
7.4.4. Alternatieve wegen tot zelfovertuiging ........................................................ 25
7.4.4.1. Zelfperceptietheorie ................................................................................. 25
7.4.4.2. Impressiemanagementtheorie ................................................................. 25
7.4.4.3. Zelfbevestigingstheorie ............................................................................ 25
7.5. Reclame en voorlichting ...................................................................................... 25
7.5.1. Subliminale berichten .................................................................................. 25
7.5.2. Stereotypen ................................................................................................. 26
7.5.2.1. Evoluties in de reclame en media? ........................................................... 26
7.5.3. Culturele verschillen ..................................................................................... 26
7.6. Slotwoord ............................................................................................................ 26
8. Interpersoonlijke relaties (zie sv sociale psychologie) ................................................. 27
9. Anderen helpen (zie sv sociale psychologie) ............................................................... 27
10. Agressie (zie sv sociale psychologie) ........................................................................ 27
11. De sociaalpsychologische basis van groepen ........................................................... 27
11.1. Kenmerken van groepen ................................................................................. 27
11.1.1. Basisfuncties van groepen ........................................................................... 27
11.1.2. De groep als veilige haven ........................................................................... 27
11.1.3. Groepsgrootte ............................................................................................. 27
11.1.4. Groepsterritorium ........................................................................................ 28
11.2. Groepsstructuur .............................................................................................. 29
11.2.1. Normen en rollen ......................................................................................... 29
3
, 11.2.2. De affectieve structuur van de groep ........................................................... 30
11.2.3. De communicatiestructuur .......................................................................... 30
11.2.4. Groepssamenstelling en diversiteit .............................................................. 31
11.3. Macht en leiderschap: hiërarchische relaties tussen groepsleden .................. 32
11.3.1. Macht .......................................................................................................... 32
11.3.2. Klassieke leiderschapsbenaderingen ............................................................ 33
11.3.3. Dynamische modellen van leiderschap ........................................................ 34
11.3.4. Toxisch leiderschap ...................................................................................... 35
11.3.5. Beslissingen van de leider ............................................................................ 36
11.4. De aanwezigheid van andere groepen ............................................................ 37
11.4.1. Impact op groepsgedrag.............................................................................. 37
11.4.2. Impact op leiderschap.................................................................................. 38
11.4.3. Conflictescalatie .......................................................................................... 38
11.4.3.1. Onvermogen tot complex denken en vertekende percepties.................. 38
11.4.3.2. Bedreigingscapaciteit ............................................................................ 39
11.5. Slotwoord ........................................................................................................ 39
12. Groepsprestaties ..................................................................................................... 40
12.1. Collectieve processen ...................................................................................... 40
12.1.1. Sociale facilitatie .......................................................................................... 40
12.1.1.1. Verwachte-evaluatietheorie .................................................................. 40
12.1.1.2. Distractie-conflicttheorie ....................................................................... 41
12.1.2. Sociale lijntrekken ........................................................................................ 41
12.1.3. Collectieve processen: een integratie ........................................................... 42
12.2. Onenigheid en verschillende opinies ............................................................... 42
12.2.1. Opiniedevianten........................................................................................... 42
12.2.2. Sociale beslissingsschema’s: naar de essentie van groepsbeïnvloeding ....... 43
12.2.3. Groepspolarisatie: de weg naar extreme posities ........................................ 43
12.3. Prestaties in kleine, taakgerichte groepen....................................................... 44
12.3.1. Groepsprestatie: het combineren van individuele bijdragen ........................ 44
12.3.2. Brainstormen ............................................................................................... 45
12.3.3. Vertekende steekproeftrekking: ideeën op tafel krijgen ............................... 46
12.3.4. Groepsgeheugen: samen onthouden ........................................................... 48
12.3.5. Heuristieken ................................................................................................. 48
12.3.6. Strategieën die groepsefficiëntie verhogen .................................................. 48
12.3.6.1. Normen.................................................................................................. 48
4
