Examen demografische ontwikkelingen en
maatschappelijke veranderingen
Inhoudsopgave
Algemene info .................................................................................................................................................. 4
Inhoud.............................................................................................................................................................. 4
Doelstelling ...................................................................................................................................................... 4
Info examen ..................................................................................................................................................... 4
Deel 1: Verschillende vormen van sociale ongelijkheid .................................................................................... 6
Thema 1: Sociale stratificatie ........................................................................................................................... 6
1.1 Wat is sociale stratificatie? .......................................................................................................................... 6
1.2 Drie basiscomponenten .............................................................................................................................. 10
1.2.1 Financiële middelen (economische dimensie) ................................................................................... 10
1.2.2 Tewerkstelling/ beroepsstatus (sociale dimensie) ............................................................................. 12
1.2.3 Opleidingsniveau (culturele dimensie) ............................................................................................... 14
1.3 Geïnstitutionaliseerde sociale ongelijkheid ................................................................................................ 16
1.3.1 Sociale lagen vormen groepen ........................................................................................................... 16
1.3.2 Reproductie via familiesystemen ....................................................................................................... 22
1.3.3 Reproductie via onderwijs .................................................................................................................. 24
1.4 Enkele visies op sociale stratificatie ............................................................................................................ 29
1.4.1 Ordesociologen: functionalistische visie ............................................................................................ 29
1.4.2 Conflictsociologen: marxistische visie ................................................................................................ 31
Thema 2: geslachtsstratificatie ....................................................................................................................... 33
2.1 Wat is geslachtsstratificatie? ..................................................................................................................... 34
2.1.1 Geslachtsstratificatie omschreven ..................................................................................................... 34
2.1.2 Dimensies van geslachtsstratificatie ................................................................................................... 36
2.2 Focus op enkele uitingen van geslachtsstratificatie ................................................................................... 37
2.2.1 Loonkloof ............................................................................................................................................ 37
2.2.2 Onderwijs............................................................................................................................................ 40
2.3 Overkoepelende theorieën over geslachtsstratificatie: een voorbeeld ...................................................... 42
Deel 2 – Een focus op demografische aspecten .............................................................................................. 44
Hoofdstuk 3. Basiselementen uit de (sociale) demografie .............................................................................. 45
3.1 Wat is demografie: definitie en kernbegrippen .......................................................................................... 45
3.2 Structuur van een bevolking ....................................................................................................................... 46
3.2.1 Geslachtssamenstelling ...................................................................................................................... 47
3.2.2 De leeftijdsstructuur ..................................................................................................................... 48
3.2.3 Bevolkingspiramides ........................................................................................................................... 48
1
,Thema 3: Mortaliteit en morbiditeit............................................................................................................... 49
Hoofdstuk 4. Mortaliteit en morbiditeit ......................................................................................................... 49
4.1 Begrippen ........................................................................................................................................... 49
4.2 Geslachtsverschillen ................................................................................................................................... 50
4.2.1 Vaststellingen ..................................................................................................................................... 50
4.2.2 Verklaringen ....................................................................................................................................... 50
4.2.3 Over de rol van geslachtsstratificatie en moedersterfte .................................................................... 50
4.2.4 Evolutie ............................................................................................................................................... 51
4.3 Verschillen naar SES ........................................................................................................................... 51
4.3.1 Vaststellingen ..................................................................................................................................... 51
4.3.2 Twee hoofdverklaringen ..................................................................................................................... 52
4.3.3 Selectieverklaring .......................................................................................................................... 52
4.3.4 Verschillen SES – causatieverklaring ................................................................................................... 52
4.3.5 Het levensloopperspectief .................................................................................................................. 56
4.4. Beleidsimplicaties voor het verband tussen SES en gezondheid ................................................................ 57
Thema 4. Leefvormen en kinderen ................................................................................................................. 58
Hoofdstuk 5. Leefvormen ............................................................................................................................... 59
5.1 Begrippen ................................................................................................................................................... 59
5.2 Huidige leefvormen .................................................................................................................................... 60
5.3. Tendensen gezinsvorming ......................................................................................................................... 62
5.3.1 Verlaten ouderlijke woning? .............................................................................................................. 63
5.3.2 Tijdstip huwen/ samenwonen ............................................................................................................ 63
5.3.3 Aantal huwelijken/ samenwonen ....................................................................................................... 63
5.3.4 Gezinsvorming bij koppels van hetzelfde geslacht ............................................................................. 64
5.4 (Echt)scheiding ........................................................................................................................................... 65
5.4.1 Beschrijving (echt)scheiding in België/ Vlaanderen............................................................................ 65
5.4.2 Determinanten van echtscheiding op micro- en mesoniveau ...................................................... 68
5.5 Desinstutionalisering van het huwelijk? ............................................................................................. 69
Hoofdstuk 6. Kinderen ................................................................................................................................... 70
6.1 Theoretisch model ...................................................................................................................................... 70
6.2 Abortus ....................................................................................................................................................... 70
6.2.1 Aantallen ....................................................................................................................................... 70
6.2.2 Naar leeftijd en andere kenmerken van de moeder ..................................................................... 71
6.2.3 Ingeroepen reden .......................................................................................................................... 71
6.2.4 Internationale vergelijking ............................................................................................................ 71
6.3 Huidige cijfers en tendensen over kinderen ................................................................................................ 71
6.3.1 Huidige kinderaantallen...................................................................................................................... 71
6.3.2 Leeftijd van de ouders bij de geboorte van kinderen ......................................................................... 74
6.3.3 Kinderen en de gezinnen waarin ze opgroeien .................................................................................. 74
6.3.4 Kinderen in Europa ............................................................................................................................. 74
Thema 5. Bevolkingsevoluties ........................................................................................................................ 76
Hoofdstuk 7. Geschiedenis van de (wereld)bevolking .................................................................................... 76
7.1 Algemeen overzicht evoluties en periodes ................................................................................................. 76
7.1.1 Evolutie van het (wereld)bevolkingsaantal ........................................................................................ 76
7.1.2 Evolutie van de levensverwachting .................................................................................................... 76
2
, 7.1.3 Overzicht demografische periodes ..................................................................................................... 76
7.2 Demografische ontwikkelingen na WO II ................................................................................................... 77
7.2.1 Veranderingen in sterfte na WO II ...................................................................................................... 77
7.2.2 Veranderingen in leefvormen na WO II .............................................................................................. 78
7.2.3 Veranderingen in geboortes na WO II ................................................................................................ 78
7.3 Demografische ontwikkelingen in de postindustriële samenleving ............................................................ 79
7.3.1 Veranderingen in sterfte in de postindustriële samenleving ............................................................. 79
7.3.2 Veranderingen in leefvormen in de postindustriële samenleving...................................................... 79
7.3.3 Veranderingen in geboortes in postindustriële samenleving ............................................................. 80
7.3.4 ‘Tweede’ demografische transitie ...................................................................................................... 81
7.3.5 Voorspellingen op basis van tweede demografische transitie ........................................................... 81
7.3.6 Invloed van de COVID- 19 epidemie op de ontwikkelingen ............................................................... 81
7.4 Demografische ontwikkelingen bij industrialisering ................................................................................... 83
7.4.1 (Westerse) pre- industriële samenleving: demografische kenmerken............................................... 83
7.4.2 Veranderingen in sterfte bij industrialisering ..................................................................................... 83
7.4.3 Veranderingen in leefvormen bij industrialisering ............................................................................. 84
7.4.4 Veranderingen in geboorten bij industrialisering ............................................................................... 84
7.4.5 ‘Eerste’ demografische transitie ......................................................................................................... 85
Hoofdstuk 8. Toekomst van de (wereld)bevolking ......................................................................................... 86
8.1 Het wereldbevolkingsvraagstuk ................................................................................................................. 86
8.1.1 Mathus’ bevolkingsleer ...................................................................................................................... 86
8.1.2 Recentere visies op het wereldbevolkingsvraagstuk .......................................................................... 87
8.2 Wereldbevolkingsbeleid ............................................................................................................................. 88
8.2.1 Rechtstreekse beperking vruchtbaarheid door family planning ........................................................ 88
8.2.2 Ruimere maatregelen die vruchtbaarheid verlagen ........................................................................... 88
8.3 Toeomstscenario’s ...................................................................................................................................... 89
8.3.1 Evolutie van sterfte en levensverwachting ......................................................................................... 89
8.3.2 Evolutie van de vruchtbaarheid .......................................................................................................... 90
8.3.3 Evolutie van het wereldbevolkingsaantal ........................................................................................... 90
Thema 6. Migratie .......................................................................................................................................... 91
Hoofdstuk 9. Migratie .................................................................................................................................... 91
9.1 Terminologie ............................................................................................................................................... 91
9.2 Migratie van/ naar België .......................................................................................................................... 93
9.2.1 Enkele grote lijnen in de Belgische migratiegeschiedenis .................................................................. 93
9.2.2 Huidige migratiekanalen ..................................................................................................................... 94
9.2.3 Huidige bevolking omschreven ........................................................................................................... 96
9.3 Migratie wereldwijd ................................................................................................................................... 97
9.4 Migratietheorieën ...................................................................................................................................... 98
9.4.1 Theorieën ter verklaring van het ontstaan van migratie .................................................................... 98
9.4.2 Theorieën ter verklaring van het in stand houden van migratie ........................................................ 99
9.4.3 Theorieën ter verklaring van de evolutie van migratie .................................................................... 100
3
, Algemene info
Leermateriaal:
Cursustekst => aan te kopen in cursusdienst
Opm voor wie vak herneemt: vernieuwde cursus!
Powerpoints
Rode draad doorheen lessen
Bieden structuur
Bepalend voor contactmomenten => breng ze mee!
Extra info op Toledo
audiovisueel materiaal (soms in Powerpoint verwerkt), soms (kleine)
extra opdrachten …
Audiovisueel materiaal → kan naar verwezen worden op het examen, bv een vraag over een
te bekijken rapportage.
Inhoud
Deel I – Verschillende vormen van sociale ongelijkheid
Thema 1: Sociale stratificatie => hoofdstuk 1
Thema 2: Geslachtsstratificatie => hoofdstuk 2
Deel II – Focus op demografische aspecten => hoofdstuk 3
Thema 3: Mortaliteit en morbiditeit => hoofdstuk 4
Thema 4: Leefvormen en kinderen => hoofdstuk 5 en 6
Thema 5: Bevolkingsevoluties => hoofdstuk 7 en 8
Thema 6: Migratie => hoofdstuk 9
Doelstelling
- Leerdoelen (zie studiewijzer):
de sociologische basisbegrippen inzake sociale ongelijkheid, maatschappelijke
transities en demografische verschijnselen uitleggen ;
feiten en ontwikkelingen en theorieën in verband met sociale ongelijkheid en
demografische feiten, alsook ruimere maatschappelijke veranderingen beschrijven;
(theoretische) verklaringen geven voor bovenstaande feiten, ontwikkelingen en
veranderingen;
tabellen, grafieken en kaarten over bovenstaande begrippen, feiten, ontwikkelingen
en veranderingen beschrijven en interpreteren ;
aangeven welke implicaties (gevolgen) sociale ongelijkheden, demografische
ontwikkelingen en maatschappelijke veranderingen hebben voor het sociaal-
agogische werkveld en beleid
Info examen
- Examen
- Schriftelijk
- Kennis-, inzichts- en toepassingsvragen, bv.
Begrippen
4
maatschappelijke veranderingen
Inhoudsopgave
Algemene info .................................................................................................................................................. 4
Inhoud.............................................................................................................................................................. 4
Doelstelling ...................................................................................................................................................... 4
Info examen ..................................................................................................................................................... 4
Deel 1: Verschillende vormen van sociale ongelijkheid .................................................................................... 6
Thema 1: Sociale stratificatie ........................................................................................................................... 6
1.1 Wat is sociale stratificatie? .......................................................................................................................... 6
1.2 Drie basiscomponenten .............................................................................................................................. 10
1.2.1 Financiële middelen (economische dimensie) ................................................................................... 10
1.2.2 Tewerkstelling/ beroepsstatus (sociale dimensie) ............................................................................. 12
1.2.3 Opleidingsniveau (culturele dimensie) ............................................................................................... 14
1.3 Geïnstitutionaliseerde sociale ongelijkheid ................................................................................................ 16
1.3.1 Sociale lagen vormen groepen ........................................................................................................... 16
1.3.2 Reproductie via familiesystemen ....................................................................................................... 22
1.3.3 Reproductie via onderwijs .................................................................................................................. 24
1.4 Enkele visies op sociale stratificatie ............................................................................................................ 29
1.4.1 Ordesociologen: functionalistische visie ............................................................................................ 29
1.4.2 Conflictsociologen: marxistische visie ................................................................................................ 31
Thema 2: geslachtsstratificatie ....................................................................................................................... 33
2.1 Wat is geslachtsstratificatie? ..................................................................................................................... 34
2.1.1 Geslachtsstratificatie omschreven ..................................................................................................... 34
2.1.2 Dimensies van geslachtsstratificatie ................................................................................................... 36
2.2 Focus op enkele uitingen van geslachtsstratificatie ................................................................................... 37
2.2.1 Loonkloof ............................................................................................................................................ 37
2.2.2 Onderwijs............................................................................................................................................ 40
2.3 Overkoepelende theorieën over geslachtsstratificatie: een voorbeeld ...................................................... 42
Deel 2 – Een focus op demografische aspecten .............................................................................................. 44
Hoofdstuk 3. Basiselementen uit de (sociale) demografie .............................................................................. 45
3.1 Wat is demografie: definitie en kernbegrippen .......................................................................................... 45
3.2 Structuur van een bevolking ....................................................................................................................... 46
3.2.1 Geslachtssamenstelling ...................................................................................................................... 47
3.2.2 De leeftijdsstructuur ..................................................................................................................... 48
3.2.3 Bevolkingspiramides ........................................................................................................................... 48
1
,Thema 3: Mortaliteit en morbiditeit............................................................................................................... 49
Hoofdstuk 4. Mortaliteit en morbiditeit ......................................................................................................... 49
4.1 Begrippen ........................................................................................................................................... 49
4.2 Geslachtsverschillen ................................................................................................................................... 50
4.2.1 Vaststellingen ..................................................................................................................................... 50
4.2.2 Verklaringen ....................................................................................................................................... 50
4.2.3 Over de rol van geslachtsstratificatie en moedersterfte .................................................................... 50
4.2.4 Evolutie ............................................................................................................................................... 51
4.3 Verschillen naar SES ........................................................................................................................... 51
4.3.1 Vaststellingen ..................................................................................................................................... 51
4.3.2 Twee hoofdverklaringen ..................................................................................................................... 52
4.3.3 Selectieverklaring .......................................................................................................................... 52
4.3.4 Verschillen SES – causatieverklaring ................................................................................................... 52
4.3.5 Het levensloopperspectief .................................................................................................................. 56
4.4. Beleidsimplicaties voor het verband tussen SES en gezondheid ................................................................ 57
Thema 4. Leefvormen en kinderen ................................................................................................................. 58
Hoofdstuk 5. Leefvormen ............................................................................................................................... 59
5.1 Begrippen ................................................................................................................................................... 59
5.2 Huidige leefvormen .................................................................................................................................... 60
5.3. Tendensen gezinsvorming ......................................................................................................................... 62
5.3.1 Verlaten ouderlijke woning? .............................................................................................................. 63
5.3.2 Tijdstip huwen/ samenwonen ............................................................................................................ 63
5.3.3 Aantal huwelijken/ samenwonen ....................................................................................................... 63
5.3.4 Gezinsvorming bij koppels van hetzelfde geslacht ............................................................................. 64
5.4 (Echt)scheiding ........................................................................................................................................... 65
5.4.1 Beschrijving (echt)scheiding in België/ Vlaanderen............................................................................ 65
5.4.2 Determinanten van echtscheiding op micro- en mesoniveau ...................................................... 68
5.5 Desinstutionalisering van het huwelijk? ............................................................................................. 69
Hoofdstuk 6. Kinderen ................................................................................................................................... 70
6.1 Theoretisch model ...................................................................................................................................... 70
6.2 Abortus ....................................................................................................................................................... 70
6.2.1 Aantallen ....................................................................................................................................... 70
6.2.2 Naar leeftijd en andere kenmerken van de moeder ..................................................................... 71
6.2.3 Ingeroepen reden .......................................................................................................................... 71
6.2.4 Internationale vergelijking ............................................................................................................ 71
6.3 Huidige cijfers en tendensen over kinderen ................................................................................................ 71
6.3.1 Huidige kinderaantallen...................................................................................................................... 71
6.3.2 Leeftijd van de ouders bij de geboorte van kinderen ......................................................................... 74
6.3.3 Kinderen en de gezinnen waarin ze opgroeien .................................................................................. 74
6.3.4 Kinderen in Europa ............................................................................................................................. 74
Thema 5. Bevolkingsevoluties ........................................................................................................................ 76
Hoofdstuk 7. Geschiedenis van de (wereld)bevolking .................................................................................... 76
7.1 Algemeen overzicht evoluties en periodes ................................................................................................. 76
7.1.1 Evolutie van het (wereld)bevolkingsaantal ........................................................................................ 76
7.1.2 Evolutie van de levensverwachting .................................................................................................... 76
2
, 7.1.3 Overzicht demografische periodes ..................................................................................................... 76
7.2 Demografische ontwikkelingen na WO II ................................................................................................... 77
7.2.1 Veranderingen in sterfte na WO II ...................................................................................................... 77
7.2.2 Veranderingen in leefvormen na WO II .............................................................................................. 78
7.2.3 Veranderingen in geboortes na WO II ................................................................................................ 78
7.3 Demografische ontwikkelingen in de postindustriële samenleving ............................................................ 79
7.3.1 Veranderingen in sterfte in de postindustriële samenleving ............................................................. 79
7.3.2 Veranderingen in leefvormen in de postindustriële samenleving...................................................... 79
7.3.3 Veranderingen in geboortes in postindustriële samenleving ............................................................. 80
7.3.4 ‘Tweede’ demografische transitie ...................................................................................................... 81
7.3.5 Voorspellingen op basis van tweede demografische transitie ........................................................... 81
7.3.6 Invloed van de COVID- 19 epidemie op de ontwikkelingen ............................................................... 81
7.4 Demografische ontwikkelingen bij industrialisering ................................................................................... 83
7.4.1 (Westerse) pre- industriële samenleving: demografische kenmerken............................................... 83
7.4.2 Veranderingen in sterfte bij industrialisering ..................................................................................... 83
7.4.3 Veranderingen in leefvormen bij industrialisering ............................................................................. 84
7.4.4 Veranderingen in geboorten bij industrialisering ............................................................................... 84
7.4.5 ‘Eerste’ demografische transitie ......................................................................................................... 85
Hoofdstuk 8. Toekomst van de (wereld)bevolking ......................................................................................... 86
8.1 Het wereldbevolkingsvraagstuk ................................................................................................................. 86
8.1.1 Mathus’ bevolkingsleer ...................................................................................................................... 86
8.1.2 Recentere visies op het wereldbevolkingsvraagstuk .......................................................................... 87
8.2 Wereldbevolkingsbeleid ............................................................................................................................. 88
8.2.1 Rechtstreekse beperking vruchtbaarheid door family planning ........................................................ 88
8.2.2 Ruimere maatregelen die vruchtbaarheid verlagen ........................................................................... 88
8.3 Toeomstscenario’s ...................................................................................................................................... 89
8.3.1 Evolutie van sterfte en levensverwachting ......................................................................................... 89
8.3.2 Evolutie van de vruchtbaarheid .......................................................................................................... 90
8.3.3 Evolutie van het wereldbevolkingsaantal ........................................................................................... 90
Thema 6. Migratie .......................................................................................................................................... 91
Hoofdstuk 9. Migratie .................................................................................................................................... 91
9.1 Terminologie ............................................................................................................................................... 91
9.2 Migratie van/ naar België .......................................................................................................................... 93
9.2.1 Enkele grote lijnen in de Belgische migratiegeschiedenis .................................................................. 93
9.2.2 Huidige migratiekanalen ..................................................................................................................... 94
9.2.3 Huidige bevolking omschreven ........................................................................................................... 96
9.3 Migratie wereldwijd ................................................................................................................................... 97
9.4 Migratietheorieën ...................................................................................................................................... 98
9.4.1 Theorieën ter verklaring van het ontstaan van migratie .................................................................... 98
9.4.2 Theorieën ter verklaring van het in stand houden van migratie ........................................................ 99
9.4.3 Theorieën ter verklaring van de evolutie van migratie .................................................................... 100
3
, Algemene info
Leermateriaal:
Cursustekst => aan te kopen in cursusdienst
Opm voor wie vak herneemt: vernieuwde cursus!
Powerpoints
Rode draad doorheen lessen
Bieden structuur
Bepalend voor contactmomenten => breng ze mee!
Extra info op Toledo
audiovisueel materiaal (soms in Powerpoint verwerkt), soms (kleine)
extra opdrachten …
Audiovisueel materiaal → kan naar verwezen worden op het examen, bv een vraag over een
te bekijken rapportage.
Inhoud
Deel I – Verschillende vormen van sociale ongelijkheid
Thema 1: Sociale stratificatie => hoofdstuk 1
Thema 2: Geslachtsstratificatie => hoofdstuk 2
Deel II – Focus op demografische aspecten => hoofdstuk 3
Thema 3: Mortaliteit en morbiditeit => hoofdstuk 4
Thema 4: Leefvormen en kinderen => hoofdstuk 5 en 6
Thema 5: Bevolkingsevoluties => hoofdstuk 7 en 8
Thema 6: Migratie => hoofdstuk 9
Doelstelling
- Leerdoelen (zie studiewijzer):
de sociologische basisbegrippen inzake sociale ongelijkheid, maatschappelijke
transities en demografische verschijnselen uitleggen ;
feiten en ontwikkelingen en theorieën in verband met sociale ongelijkheid en
demografische feiten, alsook ruimere maatschappelijke veranderingen beschrijven;
(theoretische) verklaringen geven voor bovenstaande feiten, ontwikkelingen en
veranderingen;
tabellen, grafieken en kaarten over bovenstaande begrippen, feiten, ontwikkelingen
en veranderingen beschrijven en interpreteren ;
aangeven welke implicaties (gevolgen) sociale ongelijkheden, demografische
ontwikkelingen en maatschappelijke veranderingen hebben voor het sociaal-
agogische werkveld en beleid
Info examen
- Examen
- Schriftelijk
- Kennis-, inzichts- en toepassingsvragen, bv.
Begrippen
4
