1 Inleiding
1.1 Secularisatie, desecularisatie en globalisering
Secularisatiethese: “rol van religie neemt af in moderne, geïndividualiseerde samenlevingen
met een liberale democratie, naarmate de levensstandaard toeneemt, naarmate een
seculier-wetenschappelijk vertoog aan belang wint, en de emancipatie van individuen en
groepen groeit”
Secularisatiethese= rol religie in samenleving is gedoemd om af te nemen, religie was nt
bestand tegen proces v modernisering
Belang van godsdienst neemt af op twee gebieden:
o Maatschappelijk: door scheiding kerk en staat krijgenreligieuze instituten minder vat
op sociale leven
o Individueel niveau: individualisering van zingeving maakt geïnstitutionaliseerde
religie minder relevant
Max Weber, Emile Durkheim, Peter Berger
Cultuuromslag van 1968: achteruitgang kerkbezoek en steile val Godsgeloof
André Glücksman: La troisième mort de Dieu (massadodingen van Verdun – Auschwitz –
Rwanda)
o Hij stelt in boek; vooral grote rampen van 20 e eeuw hebben het geloof een
definitieve knauw gegeven
Tot 1989: “godsdienst leek maatschappelijk randverschijnsel”
o Communistische wereld: geen godsdienstvrijheid
o Westerse wereld: secularisatie en crisis van het Godsgeloof
1.2 Verfijning van secularisatiedebat
Al snel kwam kritiek op secularisatiethese: te simpel en te veralgemenend
o Godsdienstbeleving veranderde misschien wel, maar godsdienst verdween nt
zomaar
Harvey Cox, Religie in de stad van de mens (1984)
o Stelt dat zeker in stedelijke contexten religie hardnekkiger is dan wordt
verondersteld
José Casanava: Public religions in the Modern World (1994)
o Debat over secularisering moet worden verfijnd; vaak verwarring door 3 niveau’s v
secularisering door elkaar te haspelen
Scheiden van politieke en religieuze sfeer
Verminderen van belang van (geïnstitutionaliseerde) religie
Privatisering van religie (= problematisch)
Charles Taylor: A secular Age, 2007
o 1 v belangrijkste werken van de jongste jaren over het fenomeen
o Verfijnt debat over seculiere staat, pleit voor conceptuele verfijning
o Secularisatie is niet zomaar gelijk te stellen met afwezigheid v religie
o Hij stelt dat er een verschil moet worden gemaakt tussen doelstelling en middelen
van een seculiere staat
Doelstelling: bevorderen wederzijds respect/gewetensvrijheid
Middel: scheiding tussen kerk en staat
, Verschillende soorten secularisme: republikeins en liberaal model
Republikeinse model (Frankrijk): legt nadruk op middelen en dus op de neutraliteit van de
Staat en de overheid (laicité)
Liberale model (Angelsaksisch): nadruk op doelstelling, met pragmatische omgang met de
middelen
In de praktijk: continuum – onderling verschillen
Belgisch model: unieke invulling door ‘verzuiling’ (verkaveling van de staat volgens
ideologisch-levensbeschouwelijke breuklijnen)
o Be zit tussen beide modellen
1.3 Paradigmawissel met einde van Koude Oorlog
Gilles Kepel – ‘La revanche de Dieu’ (1991)
o uiteenvallen v Joegoslavië aan de hand van religieuze breuklijnen; was nieuw in
Europa
o 1 v eerste die de terugkeer van religieuze-culturele krachten gesignaleerd had
Later deden ook John Micklethwait and Adrian Wooldridge, God is Back (2009) dat
1978 als breukjaar, begin v terugkeer religie
o Iraanse revolutie
Conservatieve Khomeini kan volk aansporen Pahlevi v macht verdrijven
o verkiezing Johannes Paulus II
speelde belangrijke rol in geweldloze revolutie die zou leiden tot
ontmanteling van het communistisch systeem
In Westerse cultuur oogt het plaatje complex
o Secularisering/geloofsafval zet door (radicaal atheïsme van Richard Dawkins, The
God Delusion, Christopher Hitchens, Sam Harris…)
o Hernieuwde waardering voor rol godsdienst door niet-gelovige wetenschappers cf.
Tiger, Mc Guire Het Goddelijk brein; Alain de Botton, Religion for Atheists (sociaal
nut)
o Globalisering en migratiestromen zorgen dat in seculier W-EU, vooral in de steden,
religie weer in opmars kwam, superdiversiteit ook op religieus vlak
o Hang naar sacraliteit/spiritualiteit is terug (emotioneel, privé) samen met
wantrouwen voor geïnstitutionaliseerde godsdienst
1.4 Desecularisatie
Desecularisatie=terugkomen v religie, term afkomstig van Peter Berger
evolutie P. Berger: The Desecularization of the World (1999)
o Hij stelt dat secularisatiethese verkeerd was
o Hij weet zijn eerdere fout aan twee oorzaken:
De West-Europese uitzondering ten opzichte van rest v wereld ( waar religie
aan een revival bezig was), sociologen keken enkel naar ontwikkelingen in W-
Eu
De academische bias (confirmation bias), wetenschappers vertoeven in een
bubbel, automatisch elkaars uitgangspunten overnemen
Jürgen Habermans: evolutie
o Van marxistische godsdienstcriticus (controle, aliënatie…) tot positieve attitude ten
opzichte van sociale rol religie
o Gesprekken met kardinaal Ratzinger, Benedictus XVI (2004)
1.1 Secularisatie, desecularisatie en globalisering
Secularisatiethese: “rol van religie neemt af in moderne, geïndividualiseerde samenlevingen
met een liberale democratie, naarmate de levensstandaard toeneemt, naarmate een
seculier-wetenschappelijk vertoog aan belang wint, en de emancipatie van individuen en
groepen groeit”
Secularisatiethese= rol religie in samenleving is gedoemd om af te nemen, religie was nt
bestand tegen proces v modernisering
Belang van godsdienst neemt af op twee gebieden:
o Maatschappelijk: door scheiding kerk en staat krijgenreligieuze instituten minder vat
op sociale leven
o Individueel niveau: individualisering van zingeving maakt geïnstitutionaliseerde
religie minder relevant
Max Weber, Emile Durkheim, Peter Berger
Cultuuromslag van 1968: achteruitgang kerkbezoek en steile val Godsgeloof
André Glücksman: La troisième mort de Dieu (massadodingen van Verdun – Auschwitz –
Rwanda)
o Hij stelt in boek; vooral grote rampen van 20 e eeuw hebben het geloof een
definitieve knauw gegeven
Tot 1989: “godsdienst leek maatschappelijk randverschijnsel”
o Communistische wereld: geen godsdienstvrijheid
o Westerse wereld: secularisatie en crisis van het Godsgeloof
1.2 Verfijning van secularisatiedebat
Al snel kwam kritiek op secularisatiethese: te simpel en te veralgemenend
o Godsdienstbeleving veranderde misschien wel, maar godsdienst verdween nt
zomaar
Harvey Cox, Religie in de stad van de mens (1984)
o Stelt dat zeker in stedelijke contexten religie hardnekkiger is dan wordt
verondersteld
José Casanava: Public religions in the Modern World (1994)
o Debat over secularisering moet worden verfijnd; vaak verwarring door 3 niveau’s v
secularisering door elkaar te haspelen
Scheiden van politieke en religieuze sfeer
Verminderen van belang van (geïnstitutionaliseerde) religie
Privatisering van religie (= problematisch)
Charles Taylor: A secular Age, 2007
o 1 v belangrijkste werken van de jongste jaren over het fenomeen
o Verfijnt debat over seculiere staat, pleit voor conceptuele verfijning
o Secularisatie is niet zomaar gelijk te stellen met afwezigheid v religie
o Hij stelt dat er een verschil moet worden gemaakt tussen doelstelling en middelen
van een seculiere staat
Doelstelling: bevorderen wederzijds respect/gewetensvrijheid
Middel: scheiding tussen kerk en staat
, Verschillende soorten secularisme: republikeins en liberaal model
Republikeinse model (Frankrijk): legt nadruk op middelen en dus op de neutraliteit van de
Staat en de overheid (laicité)
Liberale model (Angelsaksisch): nadruk op doelstelling, met pragmatische omgang met de
middelen
In de praktijk: continuum – onderling verschillen
Belgisch model: unieke invulling door ‘verzuiling’ (verkaveling van de staat volgens
ideologisch-levensbeschouwelijke breuklijnen)
o Be zit tussen beide modellen
1.3 Paradigmawissel met einde van Koude Oorlog
Gilles Kepel – ‘La revanche de Dieu’ (1991)
o uiteenvallen v Joegoslavië aan de hand van religieuze breuklijnen; was nieuw in
Europa
o 1 v eerste die de terugkeer van religieuze-culturele krachten gesignaleerd had
Later deden ook John Micklethwait and Adrian Wooldridge, God is Back (2009) dat
1978 als breukjaar, begin v terugkeer religie
o Iraanse revolutie
Conservatieve Khomeini kan volk aansporen Pahlevi v macht verdrijven
o verkiezing Johannes Paulus II
speelde belangrijke rol in geweldloze revolutie die zou leiden tot
ontmanteling van het communistisch systeem
In Westerse cultuur oogt het plaatje complex
o Secularisering/geloofsafval zet door (radicaal atheïsme van Richard Dawkins, The
God Delusion, Christopher Hitchens, Sam Harris…)
o Hernieuwde waardering voor rol godsdienst door niet-gelovige wetenschappers cf.
Tiger, Mc Guire Het Goddelijk brein; Alain de Botton, Religion for Atheists (sociaal
nut)
o Globalisering en migratiestromen zorgen dat in seculier W-EU, vooral in de steden,
religie weer in opmars kwam, superdiversiteit ook op religieus vlak
o Hang naar sacraliteit/spiritualiteit is terug (emotioneel, privé) samen met
wantrouwen voor geïnstitutionaliseerde godsdienst
1.4 Desecularisatie
Desecularisatie=terugkomen v religie, term afkomstig van Peter Berger
evolutie P. Berger: The Desecularization of the World (1999)
o Hij stelt dat secularisatiethese verkeerd was
o Hij weet zijn eerdere fout aan twee oorzaken:
De West-Europese uitzondering ten opzichte van rest v wereld ( waar religie
aan een revival bezig was), sociologen keken enkel naar ontwikkelingen in W-
Eu
De academische bias (confirmation bias), wetenschappers vertoeven in een
bubbel, automatisch elkaars uitgangspunten overnemen
Jürgen Habermans: evolutie
o Van marxistische godsdienstcriticus (controle, aliënatie…) tot positieve attitude ten
opzichte van sociale rol religie
o Gesprekken met kardinaal Ratzinger, Benedictus XVI (2004)
