ONTWIKKELINGSPSYCHOLOGIE: SAMENVATTING
Inhoudsopgave
Ontwikkelingspsychologie: samenvatting.................................................................................................................1
Hoorcollege 1: de cognitieve ontwikkeling in de peuter- en kleutertijd..................................................................3
De intellectuele ontwikkeling................................................................................................................................3
Piagets stadium van preoperationeel denken..................................................................................................3
De informatieverwerkingstheorie van cognitieve ontwikkeling.......................................................................6
Vygotsky’s visie op cognitieve ontwikkeling: oog voor de rol van cultuur.......................................................8
De taalontwikkeling...............................................................................................................................................9
Llinguïstische vooruitgang in de peuter- en kleutertijd....................................................................................9
Egocentrisch taalgebruik.................................................................................................................................10
Armoede en taalontwikkeling.........................................................................................................................10
De invloed van school en media.........................................................................................................................11
Vroege vormen van onderwijs en opvang......................................................................................................11
Hoorcollege 2: de sociale ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de peuter- en kleutertijd............12
Een antwoord op de vraag: “Wie ben ik?”..........................................................................................................12
De persoonlijkheidsontwikkeling: conflicten oplossen...................................................................................12
Het zelfbeeld in de peuter- en kleutertijd.......................................................................................................13
Genderidentiteit: het ontstaan van mannelijkheid en vrouwelijkheid...........................................................13
Vrienden en familie: het sociale leven van peuters en kleuters.........................................................................14
Het onstaan van vriendschappen....................................................................................................................14
De regels van het spel.....................................................................................................................................15
De theory of mind van peuters en kleuters: begrijpen wat anderen denken................................................16
Het gezinsleven van peuters en kleuters........................................................................................................16
Morele ontwikkeling en agressie........................................................................................................................17
Het ontstaan van moreel besef: goed en fout in de maatschappij.................................................................17
Agressie en geweld bij peuters en kleuters: oorzaken en gevolgen...............................................................18
Hoorcollege 3: de cognitieve ontwikkeling in schooltijd........................................................................................19
De intellectuele en taalkundige ontwikkeling.....................................................................................................19
De cognitieve ontwikkeling volgens PIaget.....................................................................................................19
Informatieverwerking in de schooltijd............................................................................................................20
Vygotsky’s visie op cognitieve ontwikkeling en klassikaal onderwijs.............................................................21
Taalontwikkeling: de betekenis van woorden................................................................................................22
Tweetaligheid..................................................................................................................................................22
Intelligentie: het bepalen van individuele sterke punten...................................................................................23
Pagina 1 van 64
, Criteria voor intelligentie: een onderscheid tussen intelligente en niet-intelligente kinderen.....................23
Actuele visies op intelligentietests..................................................................................................................24
Alternatieve visies op intelligentie..................................................................................................................25
Intelligentiescores onder en boven de norm..................................................................................................26
Onderwijs: lezen, schrijven en rekenen (en meer).............................................................................................28
Onderwijstrends: meer dan lezen, schrijven en rekenen...............................................................................28
Het Pygmalion-effect: de invloed van verwachtingen....................................................................................28
Hoorcollege 4: de sociale ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de schooltijd...............................29
De ontwikkeling van het eigen ik........................................................................................................................29
De psychosociale ontwikkeling en zelfkennis in de schooltijd: vlijt vs minderwaardigheid...........................29
EIgenwaarde: hoe kinderen een beeld van zichzelf ontwikkelen...................................................................32
Relaties: vriendschappen in de schooltijd...........................................................................................................33
Stadia van vriendschap: een veranderende kijk op vrienden.........................................................................33
Individuele verschillen bij vriendschap: wat maakt een kind populair?.........................................................34
Gender en vriendschap: segregatie van de seksen in de schooltijd...............................................................35
Interetnische vriendschappen: integratie binnen en buiten het klaslokaal...................................................35
Pesten op school en online.............................................................................................................................36
Het gezin in de schooltijd....................................................................................................................................37
De veranderende thuisomgeving....................................................................................................................38
Hoorcollege 5: de cognitieve ontwikkeling in de adolescentie...............................................................................40
De intellectuele ontwikkeling..............................................................................................................................40
Het formeel-operationele stadium van Piaget en adolescentie.....................................................................41
De informatieverwerkingstheorie: geleidelijke veranderingen in vermogens...............................................41
De adolescent als het middelpunt van het universum...................................................................................43
De morele ontwikkeling......................................................................................................................................44
Kohlbergs theorie van morele ontwikkeling...................................................................................................44
Gilligans theorie van morele ontwikkeling......................................................................................................45
Schoolprestaties en cognitieve ontwikkeling......................................................................................................46
De overgang van de basisschool naar het voortgezet onderwijs...................................................................46
Sociaaleconomische status en schoolprestaties: individuele prestatieverschillen........................................46
Veiligheid op school en de kwaliteit van het onderwijs..................................................................................47
Etnische verschillen in schoolprestaties..........................................................................................................47
Het afbreken van de schoolcarrière................................................................................................................47
Naar het hoger onderwijs...............................................................................................................................48
Gender en prestaties in het hoger onderwijs.................................................................................................48
Het kiezen van een beroep.................................................................................................................................48
De drie perioden van Ginzberg.......................................................................................................................49
Pagina 2 van 64
, De zes persoonlijkheidstypen van Holland.....................................................................................................49
Gender en carrièrekeuze: vrouwenwerk........................................................................................................50
Hoorcollege 6: de sociale ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de adolescentie..........................51
Identiteit: een antwoord op de vraag: ‘Wie ben ik?’..........................................................................................51
Zelfbeeld: de beschrijving van het ik...............................................................................................................51
Eigenwaarde: beoordeling van het ik..............................................................................................................51
Identiteitsvorming in de adolescentie: verandering of crisis?........................................................................52
Marcia’s theorie van identiteitsontwikkeling.................................................................................................53
Depressie en zelfmoord: psychische problemen in de adolescentie..............................................................54
Relaties: familie en vrienden...............................................................................................................................56
Familiebanden: veranderende relaties binnen het gezin...............................................................................56
Ouder-kindconflicten in de adolescentie........................................................................................................57
Relaties met leeftijdsgenoten: het belang van ‘erbij horen’...........................................................................57
Populariteit en druk van leeftijdsgenoten in de adolescentie........................................................................58
Criminaliteit in de adolescentie......................................................................................................................59
Conduct disorder: diagnostische criteria (gedragsstoornis)...........................................................................60
Gedragsstoornissen.........................................................................................................................................60
Verkering, seksueel gedrag en tienerzwangerschap...........................................................................................62
Verkering: jongen ontmoet meisje in de 21e eeuw.........................................................................................62
Seksuele activiteiten tijdens de adolescentie.................................................................................................63
Seksuele geaardheid: heteroseksualiteit en homeseksualiteit.......................................................................63
HOORCOLLEGE 1: DE COGNITIEVE ONTWIKKELING IN DE PEUTER- EN KLEUTERTIJD
DE INTELLECTUELE ONTWIKKELING
PIAGETS STADIUM VAN PREOPERATIONEEL DENKEN
Peuters en kleuters
- Hoge creativiteit en verbeeldingskracht
- Steeds meer genuanceerd taalgebruik vooral in de eerste drie jaar gaan ze enorm veel taal
ontwikkelen
- Redeneren gaat vooruit gaan meer nadenken naarmate ze ouder worden
Verklaring: verschillende theorieën
STAPPEN IN HET PREOOPERATIONEEL STADIUM (VAN 2 TOT 7 JAAR)
- Gebruik van symbolische denken groeit
o Symboolgebruik = het vermogen om een symbool, woord of object te gebruiken om iets weer
te geven of te vervangen op het moment dat deze fysiek niet aanwezig is
o Vb: banaan is revolver
o Ook gesystematiseerde tekeningen of afbeeldingen worden vaak gebruikt om kinderen te
ondersteunen bij het gebruiken van symbolen
Pagina 3 van 64
, Vb: PECS (Picture Exchange Communication System)
- Het vermogen om te redeneren ontstaat
o Operaties = georganiseerde, logische, formele mentale processen
worden beter in het denken
- Het gebruik van begrippen neemt toe
hoe langer hoe meer dat ze gaan begrijpen
DE RELATIE TUSSEN TAAL EN GEDACHTEN
- Taal en denken zijn onlosmakelijk verbonden met elkaar en de taalontwikkeling tijdens de peuter- en
kleuterjaren brengt verschillende verbeteringen met zich mee ten opzichte van de denkprocessen in
de sensomotorische periode
o Kunnen vertellen wat ze denken
- Taal vloeit voort uit cognitieve vooruitgang
o Verbeteringen tijdens de eerdere sensomotorische periode zijn noodzakelijk voor
taalontwikkeling
o De voortdurende groei van cognitieve vaardigheden tijdens de preoperationele periode
vormt de basis voor taalvaardigheid
taalontwikkeling is gebaseerd op de ontwikkeling van complexere denkwijzen
Symboolgebruik = kern van complexer taalgebruik
- Symbolisch denken verloopt sneller dan het denken in het sensomotorisch stadium omdat ze de acties
symbolisch kunnen weergeven
- Kunnen denken over het heden en over de toekomst
dankzij taal een toekomst voorstellen
CENTRATIE: WAT JE ZIET, IS WAT JE DENKT
= het onvermogen van jonge kinderen om zich op meer dan één aspect van de stimulus te concentreren
- Kunnen zich niet op alle beschikbare informatie over een stimulus richten, in plaats daarvan
concentreren ze zich op oppervlakkige elementen.
- focus op opvallende elementen leidt tot onnauwkeurigheden in het denken
- Een belangrijk element en een belangrijke beperking binnen het denken van kinderen in de
preoperationele periode
- Oorzaak: visuele beeld domineert het denken
CONSERVATIE: LEREN DAT UITERLIJKE SCHIJN BEDRIEGT
= het inzicht dat kwantiteit niet gerelateerd is aan de opstelling en de uiterlijke verschijningsvorm van objecten
Pagina 4 van 64
Inhoudsopgave
Ontwikkelingspsychologie: samenvatting.................................................................................................................1
Hoorcollege 1: de cognitieve ontwikkeling in de peuter- en kleutertijd..................................................................3
De intellectuele ontwikkeling................................................................................................................................3
Piagets stadium van preoperationeel denken..................................................................................................3
De informatieverwerkingstheorie van cognitieve ontwikkeling.......................................................................6
Vygotsky’s visie op cognitieve ontwikkeling: oog voor de rol van cultuur.......................................................8
De taalontwikkeling...............................................................................................................................................9
Llinguïstische vooruitgang in de peuter- en kleutertijd....................................................................................9
Egocentrisch taalgebruik.................................................................................................................................10
Armoede en taalontwikkeling.........................................................................................................................10
De invloed van school en media.........................................................................................................................11
Vroege vormen van onderwijs en opvang......................................................................................................11
Hoorcollege 2: de sociale ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de peuter- en kleutertijd............12
Een antwoord op de vraag: “Wie ben ik?”..........................................................................................................12
De persoonlijkheidsontwikkeling: conflicten oplossen...................................................................................12
Het zelfbeeld in de peuter- en kleutertijd.......................................................................................................13
Genderidentiteit: het ontstaan van mannelijkheid en vrouwelijkheid...........................................................13
Vrienden en familie: het sociale leven van peuters en kleuters.........................................................................14
Het onstaan van vriendschappen....................................................................................................................14
De regels van het spel.....................................................................................................................................15
De theory of mind van peuters en kleuters: begrijpen wat anderen denken................................................16
Het gezinsleven van peuters en kleuters........................................................................................................16
Morele ontwikkeling en agressie........................................................................................................................17
Het ontstaan van moreel besef: goed en fout in de maatschappij.................................................................17
Agressie en geweld bij peuters en kleuters: oorzaken en gevolgen...............................................................18
Hoorcollege 3: de cognitieve ontwikkeling in schooltijd........................................................................................19
De intellectuele en taalkundige ontwikkeling.....................................................................................................19
De cognitieve ontwikkeling volgens PIaget.....................................................................................................19
Informatieverwerking in de schooltijd............................................................................................................20
Vygotsky’s visie op cognitieve ontwikkeling en klassikaal onderwijs.............................................................21
Taalontwikkeling: de betekenis van woorden................................................................................................22
Tweetaligheid..................................................................................................................................................22
Intelligentie: het bepalen van individuele sterke punten...................................................................................23
Pagina 1 van 64
, Criteria voor intelligentie: een onderscheid tussen intelligente en niet-intelligente kinderen.....................23
Actuele visies op intelligentietests..................................................................................................................24
Alternatieve visies op intelligentie..................................................................................................................25
Intelligentiescores onder en boven de norm..................................................................................................26
Onderwijs: lezen, schrijven en rekenen (en meer).............................................................................................28
Onderwijstrends: meer dan lezen, schrijven en rekenen...............................................................................28
Het Pygmalion-effect: de invloed van verwachtingen....................................................................................28
Hoorcollege 4: de sociale ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de schooltijd...............................29
De ontwikkeling van het eigen ik........................................................................................................................29
De psychosociale ontwikkeling en zelfkennis in de schooltijd: vlijt vs minderwaardigheid...........................29
EIgenwaarde: hoe kinderen een beeld van zichzelf ontwikkelen...................................................................32
Relaties: vriendschappen in de schooltijd...........................................................................................................33
Stadia van vriendschap: een veranderende kijk op vrienden.........................................................................33
Individuele verschillen bij vriendschap: wat maakt een kind populair?.........................................................34
Gender en vriendschap: segregatie van de seksen in de schooltijd...............................................................35
Interetnische vriendschappen: integratie binnen en buiten het klaslokaal...................................................35
Pesten op school en online.............................................................................................................................36
Het gezin in de schooltijd....................................................................................................................................37
De veranderende thuisomgeving....................................................................................................................38
Hoorcollege 5: de cognitieve ontwikkeling in de adolescentie...............................................................................40
De intellectuele ontwikkeling..............................................................................................................................40
Het formeel-operationele stadium van Piaget en adolescentie.....................................................................41
De informatieverwerkingstheorie: geleidelijke veranderingen in vermogens...............................................41
De adolescent als het middelpunt van het universum...................................................................................43
De morele ontwikkeling......................................................................................................................................44
Kohlbergs theorie van morele ontwikkeling...................................................................................................44
Gilligans theorie van morele ontwikkeling......................................................................................................45
Schoolprestaties en cognitieve ontwikkeling......................................................................................................46
De overgang van de basisschool naar het voortgezet onderwijs...................................................................46
Sociaaleconomische status en schoolprestaties: individuele prestatieverschillen........................................46
Veiligheid op school en de kwaliteit van het onderwijs..................................................................................47
Etnische verschillen in schoolprestaties..........................................................................................................47
Het afbreken van de schoolcarrière................................................................................................................47
Naar het hoger onderwijs...............................................................................................................................48
Gender en prestaties in het hoger onderwijs.................................................................................................48
Het kiezen van een beroep.................................................................................................................................48
De drie perioden van Ginzberg.......................................................................................................................49
Pagina 2 van 64
, De zes persoonlijkheidstypen van Holland.....................................................................................................49
Gender en carrièrekeuze: vrouwenwerk........................................................................................................50
Hoorcollege 6: de sociale ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de adolescentie..........................51
Identiteit: een antwoord op de vraag: ‘Wie ben ik?’..........................................................................................51
Zelfbeeld: de beschrijving van het ik...............................................................................................................51
Eigenwaarde: beoordeling van het ik..............................................................................................................51
Identiteitsvorming in de adolescentie: verandering of crisis?........................................................................52
Marcia’s theorie van identiteitsontwikkeling.................................................................................................53
Depressie en zelfmoord: psychische problemen in de adolescentie..............................................................54
Relaties: familie en vrienden...............................................................................................................................56
Familiebanden: veranderende relaties binnen het gezin...............................................................................56
Ouder-kindconflicten in de adolescentie........................................................................................................57
Relaties met leeftijdsgenoten: het belang van ‘erbij horen’...........................................................................57
Populariteit en druk van leeftijdsgenoten in de adolescentie........................................................................58
Criminaliteit in de adolescentie......................................................................................................................59
Conduct disorder: diagnostische criteria (gedragsstoornis)...........................................................................60
Gedragsstoornissen.........................................................................................................................................60
Verkering, seksueel gedrag en tienerzwangerschap...........................................................................................62
Verkering: jongen ontmoet meisje in de 21e eeuw.........................................................................................62
Seksuele activiteiten tijdens de adolescentie.................................................................................................63
Seksuele geaardheid: heteroseksualiteit en homeseksualiteit.......................................................................63
HOORCOLLEGE 1: DE COGNITIEVE ONTWIKKELING IN DE PEUTER- EN KLEUTERTIJD
DE INTELLECTUELE ONTWIKKELING
PIAGETS STADIUM VAN PREOPERATIONEEL DENKEN
Peuters en kleuters
- Hoge creativiteit en verbeeldingskracht
- Steeds meer genuanceerd taalgebruik vooral in de eerste drie jaar gaan ze enorm veel taal
ontwikkelen
- Redeneren gaat vooruit gaan meer nadenken naarmate ze ouder worden
Verklaring: verschillende theorieën
STAPPEN IN HET PREOOPERATIONEEL STADIUM (VAN 2 TOT 7 JAAR)
- Gebruik van symbolische denken groeit
o Symboolgebruik = het vermogen om een symbool, woord of object te gebruiken om iets weer
te geven of te vervangen op het moment dat deze fysiek niet aanwezig is
o Vb: banaan is revolver
o Ook gesystematiseerde tekeningen of afbeeldingen worden vaak gebruikt om kinderen te
ondersteunen bij het gebruiken van symbolen
Pagina 3 van 64
, Vb: PECS (Picture Exchange Communication System)
- Het vermogen om te redeneren ontstaat
o Operaties = georganiseerde, logische, formele mentale processen
worden beter in het denken
- Het gebruik van begrippen neemt toe
hoe langer hoe meer dat ze gaan begrijpen
DE RELATIE TUSSEN TAAL EN GEDACHTEN
- Taal en denken zijn onlosmakelijk verbonden met elkaar en de taalontwikkeling tijdens de peuter- en
kleuterjaren brengt verschillende verbeteringen met zich mee ten opzichte van de denkprocessen in
de sensomotorische periode
o Kunnen vertellen wat ze denken
- Taal vloeit voort uit cognitieve vooruitgang
o Verbeteringen tijdens de eerdere sensomotorische periode zijn noodzakelijk voor
taalontwikkeling
o De voortdurende groei van cognitieve vaardigheden tijdens de preoperationele periode
vormt de basis voor taalvaardigheid
taalontwikkeling is gebaseerd op de ontwikkeling van complexere denkwijzen
Symboolgebruik = kern van complexer taalgebruik
- Symbolisch denken verloopt sneller dan het denken in het sensomotorisch stadium omdat ze de acties
symbolisch kunnen weergeven
- Kunnen denken over het heden en over de toekomst
dankzij taal een toekomst voorstellen
CENTRATIE: WAT JE ZIET, IS WAT JE DENKT
= het onvermogen van jonge kinderen om zich op meer dan één aspect van de stimulus te concentreren
- Kunnen zich niet op alle beschikbare informatie over een stimulus richten, in plaats daarvan
concentreren ze zich op oppervlakkige elementen.
- focus op opvallende elementen leidt tot onnauwkeurigheden in het denken
- Een belangrijk element en een belangrijke beperking binnen het denken van kinderen in de
preoperationele periode
- Oorzaak: visuele beeld domineert het denken
CONSERVATIE: LEREN DAT UITERLIJKE SCHIJN BEDRIEGT
= het inzicht dat kwantiteit niet gerelateerd is aan de opstelling en de uiterlijke verschijningsvorm van objecten
Pagina 4 van 64
