MODULE 1 – ONDERWIJS IN VLAANDEREN: EEN
BESTUURLIJK, HISTORISCH EN JURIDISCH KADER
1. INLEIDING
Behandelt in essentie het macroniveau van het onderwijs (beleid, organisatie, structuur…)
(1) Wijze waarop onderwijs in Vlaanderen georganiseerd is met een bijzondere aandacht voor
de rol die de overheid en onderwijsverstrekkers daarin speelden en spelen
(2) Hoe de onderwijsvormen en onderwijsniveaus gestructureerd zijn
Hoe secundair onderwijs gestructureerd is
(3) Hoe het beleid van onderwijs vorm krijgt
a. Hoe wordt het onderwijs aangestuurd
b. Welke beleidsactoren een rol spelen
c. Welke regels sturen het handelen van leraren en andere actoren op school
niet enkel hoe MAAR ook WAAROM ( historische en juridische perspectieven)
3 luiken
o Organisatie van het onderwijs (bijzondere aandacht rol overheid en
onderwijsverstrekkers)
o Structuur secundair onderwijs
o Onderwijsbeleid
2. DE ORGANISATIE VAN HET VLAAMS ONDERWIJS
Vlaanderen is pas sinds 1989 bevoegd voor onderwijs
vanaf Belgische onafhankelijkheid situeert onderwijsbeleid zich op Belgisch niveau
Hiervoor op niveau van Zuidelijke Nederlanden
2.1 HISTORISCHE ONTWIKKELING
Twee soorten onderwijs
Officieel onderwijs = opgericht door overheid
(Vlaamse gemeenschap, provincie, gemeente)
Vrij onderwijs = opgericht door privé instanties
(bisdom, feitelijke vereniging, vzw)
Vlaamse systeem waarbij in de vrije/privé instellingen het overgrote deel van de werkingsmiddelen
en volledige lerarensalarissen door de overheid worden gefinancierd = UITZONDERING
Verklaring - machtsevenwicht tussen officieel en vrij onderwijs na jarenlange strijd (vanaf 18e
eeuw)
1
,2.1.1 BRON VAN HET ONDERWIJSCONFLICT
TOT 18DE EEUW
- Katholieke Zuidelijke Nederlanden (huidig België van toen)
o Leken of gemeentebesturen die onderwijs oprichtten, gebeurden onder supervisie
van de kerk
o Neutraal onderwijs bestond niet onderwijs was godsdienstig (= monopolie)
VERLICHTING
Reactie op de door de vorst en kerk gedomineerde samenleving
Verlichting = nieuwe ideeën over mens en maatschappij
Grondslag van het rationalisme
DIDEROT & CONDECET – onderwijs moet mensen ontvoogden, te bevrijden uit hun onmondigheid
EN dient breed toegankelijk te zijn, neutraal, utilitair1 en bij voorkeur door de staat
Maria-Theresia (staatshoofd Habsburgs keizerrijk)
streefde verlichtingsidealen na
besloot om secundaire colleges te vervangen door rijksscholen (1773)
niet neutraal omwille van hun katholiek karakter
BELANGRIJKE DAAD: eerste keer dat staat op dit niveau onderwijs oprichtten
doorbreken monopolie
FRANSE REVOLUTIE (1789) :
Verlichtingsidealen werden tot het uiterste gedreven
GEVOLG: kerk verbannen uit het publiek leven
- Kerk/religie enkel van belang in privésfeer
Franse bezetting Zuidelijke Nederlanden Napoleon (1794 – 1814) :
KUL werd gesloten
Zowel lagere als secundaire rijksscholen opgericht (= LYCEA)
in rijksscholen stond geen godsdienst op het programma
ALLE lagere, secundaire en hogescholen staan onder controle van centrale onderwijsinspectie
overheid heeft controle
1
Dient voor algemeen nut
2
, Willem I (na 1815)
Wilde absolute controle over het onderwijs in het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (VKN)
kwam in conflict met de Katholieke kerk
Hij zorgde voor oprichting:
Lagere rijksscholen
Secundaire rijksscholen (= koninklijke athenea)
Rijksnormaalscholen (voor opleiding leerkrachten)
Rijksuniversiteiten (Leuven, Gent, Luik)
Lagere en secundaire privéscholen moesten zich schikken naar het programma en structuur van de
overheid gecontroleerd door rijksinspectie
In ruil: kregen ze overheidstoelage voor inrichtingen van lokalen en het betalen
lerarensalarissen = basis huidige financiële regeling
Nederlandse rijksinspectie werd negatief onthaald
Katholieke willen totale vrijheid wat betreft onderwijs
Hulp halen bij Liberalen in de Zuidelijke Nederlanden (die kritiek hadden op eco, pol en taalbeleid)
Deze samenwerking Monsterverbond (Liberalen en Katholieken)
Belgische Revolutie 1830
2.1.2 SPANNINGEN TUSSEN VRIJ EN OFFICIEEL ONDERWIJS IN HET 19E-EEUWS BELGIË
Grondwet van 1831: (meest progressieve grondwet)
Als reactie op despotisme2 Willem I burgerlijke vrijheden werden hierin vastgelegd
Art. 17 – het onderwijs is vrij; elke preventieve maatregel is verboden… Het openbaaronderwijs, op ’s
lands kosten gegeven, wordt eveneens bij de wet geregeld
Vrijheid onderwijs betekent dat de impact van de staat drastisch verminderd
IEDEREEN kreeg het recht om gelijk welk onderwijs te organiseren
Verbod op preventieve maatregelen
geen controle, ook niet op kwaliteit
geen financiële steun van de overheid
GEVOLG: forse uitbreiding vrije net
vooral parochies, bisdommen en congregaties maken gebruik van vrijheid
Belgische overheid had geen plicht om onderwijs te organiseren
DUS publieke overheden gaven onderwijs uit handen aan de Katholieke kerk
2
regeringsvorm waarbij één persoon of een kleine groep personen absolute macht heeft, die naar
willekeur kan worden toegepast
3
BESTUURLIJK, HISTORISCH EN JURIDISCH KADER
1. INLEIDING
Behandelt in essentie het macroniveau van het onderwijs (beleid, organisatie, structuur…)
(1) Wijze waarop onderwijs in Vlaanderen georganiseerd is met een bijzondere aandacht voor
de rol die de overheid en onderwijsverstrekkers daarin speelden en spelen
(2) Hoe de onderwijsvormen en onderwijsniveaus gestructureerd zijn
Hoe secundair onderwijs gestructureerd is
(3) Hoe het beleid van onderwijs vorm krijgt
a. Hoe wordt het onderwijs aangestuurd
b. Welke beleidsactoren een rol spelen
c. Welke regels sturen het handelen van leraren en andere actoren op school
niet enkel hoe MAAR ook WAAROM ( historische en juridische perspectieven)
3 luiken
o Organisatie van het onderwijs (bijzondere aandacht rol overheid en
onderwijsverstrekkers)
o Structuur secundair onderwijs
o Onderwijsbeleid
2. DE ORGANISATIE VAN HET VLAAMS ONDERWIJS
Vlaanderen is pas sinds 1989 bevoegd voor onderwijs
vanaf Belgische onafhankelijkheid situeert onderwijsbeleid zich op Belgisch niveau
Hiervoor op niveau van Zuidelijke Nederlanden
2.1 HISTORISCHE ONTWIKKELING
Twee soorten onderwijs
Officieel onderwijs = opgericht door overheid
(Vlaamse gemeenschap, provincie, gemeente)
Vrij onderwijs = opgericht door privé instanties
(bisdom, feitelijke vereniging, vzw)
Vlaamse systeem waarbij in de vrije/privé instellingen het overgrote deel van de werkingsmiddelen
en volledige lerarensalarissen door de overheid worden gefinancierd = UITZONDERING
Verklaring - machtsevenwicht tussen officieel en vrij onderwijs na jarenlange strijd (vanaf 18e
eeuw)
1
,2.1.1 BRON VAN HET ONDERWIJSCONFLICT
TOT 18DE EEUW
- Katholieke Zuidelijke Nederlanden (huidig België van toen)
o Leken of gemeentebesturen die onderwijs oprichtten, gebeurden onder supervisie
van de kerk
o Neutraal onderwijs bestond niet onderwijs was godsdienstig (= monopolie)
VERLICHTING
Reactie op de door de vorst en kerk gedomineerde samenleving
Verlichting = nieuwe ideeën over mens en maatschappij
Grondslag van het rationalisme
DIDEROT & CONDECET – onderwijs moet mensen ontvoogden, te bevrijden uit hun onmondigheid
EN dient breed toegankelijk te zijn, neutraal, utilitair1 en bij voorkeur door de staat
Maria-Theresia (staatshoofd Habsburgs keizerrijk)
streefde verlichtingsidealen na
besloot om secundaire colleges te vervangen door rijksscholen (1773)
niet neutraal omwille van hun katholiek karakter
BELANGRIJKE DAAD: eerste keer dat staat op dit niveau onderwijs oprichtten
doorbreken monopolie
FRANSE REVOLUTIE (1789) :
Verlichtingsidealen werden tot het uiterste gedreven
GEVOLG: kerk verbannen uit het publiek leven
- Kerk/religie enkel van belang in privésfeer
Franse bezetting Zuidelijke Nederlanden Napoleon (1794 – 1814) :
KUL werd gesloten
Zowel lagere als secundaire rijksscholen opgericht (= LYCEA)
in rijksscholen stond geen godsdienst op het programma
ALLE lagere, secundaire en hogescholen staan onder controle van centrale onderwijsinspectie
overheid heeft controle
1
Dient voor algemeen nut
2
, Willem I (na 1815)
Wilde absolute controle over het onderwijs in het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (VKN)
kwam in conflict met de Katholieke kerk
Hij zorgde voor oprichting:
Lagere rijksscholen
Secundaire rijksscholen (= koninklijke athenea)
Rijksnormaalscholen (voor opleiding leerkrachten)
Rijksuniversiteiten (Leuven, Gent, Luik)
Lagere en secundaire privéscholen moesten zich schikken naar het programma en structuur van de
overheid gecontroleerd door rijksinspectie
In ruil: kregen ze overheidstoelage voor inrichtingen van lokalen en het betalen
lerarensalarissen = basis huidige financiële regeling
Nederlandse rijksinspectie werd negatief onthaald
Katholieke willen totale vrijheid wat betreft onderwijs
Hulp halen bij Liberalen in de Zuidelijke Nederlanden (die kritiek hadden op eco, pol en taalbeleid)
Deze samenwerking Monsterverbond (Liberalen en Katholieken)
Belgische Revolutie 1830
2.1.2 SPANNINGEN TUSSEN VRIJ EN OFFICIEEL ONDERWIJS IN HET 19E-EEUWS BELGIË
Grondwet van 1831: (meest progressieve grondwet)
Als reactie op despotisme2 Willem I burgerlijke vrijheden werden hierin vastgelegd
Art. 17 – het onderwijs is vrij; elke preventieve maatregel is verboden… Het openbaaronderwijs, op ’s
lands kosten gegeven, wordt eveneens bij de wet geregeld
Vrijheid onderwijs betekent dat de impact van de staat drastisch verminderd
IEDEREEN kreeg het recht om gelijk welk onderwijs te organiseren
Verbod op preventieve maatregelen
geen controle, ook niet op kwaliteit
geen financiële steun van de overheid
GEVOLG: forse uitbreiding vrije net
vooral parochies, bisdommen en congregaties maken gebruik van vrijheid
Belgische overheid had geen plicht om onderwijs te organiseren
DUS publieke overheden gaven onderwijs uit handen aan de Katholieke kerk
2
regeringsvorm waarbij één persoon of een kleine groep personen absolute macht heeft, die naar
willekeur kan worden toegepast
3
