Theoretische en historische
grondslagen van de psychologie
1. KENMERKEN VAN DE MODERNE WETENSCHAP .................................................................. 2
2. HET TRAGIKOMISCHE BESTAAN .......................................................................................... 26
3. HERMENEUTIEK EN VERSTEHEN ......................................................................................... 34
4. ONTSTAAN VAN HET BEWUSTZIJN ..................................................................................... 42
5. OPVATTINGEN OVER HERSENEN EN BEWUSTZIJN ............................................................. 49
Bron: lessen en powerpoints gegeven door prof. Willem Van Den Broeck 1
, 1. Kenmerken van de moderne wetenschap
Wetenschap, geschiedenis en psychologie
- Plato: verwondering vormt de basis van de filosofie en wetenschap
o Psychologie komt als 1 van de laatste wetenschappen los van de filosofie
o Grondleggers van de psychologie waren dus filosoof en wetenschapper
§ Ze probeerden wetenschappelijke antwoorden te formuleren op
filosofische vragen
- Psychologie betekent psyche-logos, studie van de ziel (geest)
o Wat is de aard van de ziel?
o Wat zijn de functies van de ziel?
o Hoe verhoudt de ziel zich tot het lichaam?
- Epistemologie: hoe kennen we de wereld?
o Deze vraag heeft te maken met gewaarwording, perceptie, geheugen, denken
o Dit behoort tot het domein van de cognitieve psychologie
- Ethiek: hoe moeten we ons gedragen?
o Dit hangt af van de visie die men heeft op de menselijke aard
o Zijn mensen goed van nature uit?
o Wat zijn de menselijke motieven: welke motieven zijn heilzaam en welke
moeten we onderdrukken?
o Zijn mensen van nature sociaal?
o Hoe leiden we een ‘goed’ leven?
o Dit zijn allemaal psychologische vragen die deels beantwoord kunnen worden
door psychologisch onderzoek
- Ethiek komt voor in verschillende domeinen van de psychologie
o Wetenschappelijke psychologie: motivatie, emotie, sociaal en seksueel gedrag
o Toegepaste psychologie: overheid, bedrijven, klinisch
o Bv.: mensen gaan naar psychologen om zich gelukkiger te voelen
§ Psycholoog gaat al zijn kennis gebruiken om het gedrag en de
gevoelens van de cliënt te veranderen in de gewenste richting
§ Maar dit betekent niet dat de psycholoog zomaar de dienstmeid is van
de cliënt
§ Soms zal de psycholoog moeten ingaan tegen de verwachtingen van
de cliënt
§ Psycholoog hanteert dus ook ethische principes
o Wetenschap op zich is waarde-neutraal
§ Maar juist omdat kennis macht is, moet die kennis ingezet worden
voor de correcte doelen
- Biologie: inspiratie voor het ontstaan van de psychologie
o Idee dat de functies van de menselijke geest afhankelijk zijn van
onderliggende hersenprocessen
o Evolutieleer: wat is de aanpassingswaarde van de geest? Waarom zou de
mens überhaupt bewust moeten zijn? Zijn dieren bewuste wezens?
o Cognitieve neurowetenschappen
§ Door de komst van nieuwe technieken om het brein te bestuderen,
zijn de cognitieve neurowetenschappen terug populairder geworden
Bron: lessen en powerpoints gegeven door prof. Willem Van Den Broeck 2
,Beeld van de moderne wetenschap:
- De Newtoniaanse stijl
o Newton: 1ste persoon die bijdroeg aan de moderne stijl van wetenschappelijke
verklaring
§ Hij ziet een wetmatigheid als een korte samenvatting van de
werkelijkheid
o Zijn wetenschappelijke benadering is het onderzoek naar een beperkt aantal
wetten waarvan geobserveerde regelmatigheden in de natuur kunnen
afgeleid worden
§ Het zijn dus vooral de uitkomsten van observaties en experimenten
die doorslaggevend zijn
o Newton weigert een achterliggend verklarend mechanisme te verzinnen voor
de wet van de zwaartekracht
§ Hij zal geen waarom-vragen stellen en geen hypotheses opstellen
§ Dit leidt tot theologische en metafysische verklaringen
• Teleologische verklaringen = verklaringen in termen van een
doel
o Een wet is een instrument om de werkelijkheid te begrijpen
§ Hij ging uit van het positivisme
§ Stick to the facts: alleen wat we kunnen waarnemen is belangrijk
§ Geen speculaties of verzinsels
- Positivisme
o Gaat ervan uit dat wetenschap de enige bron van geldige kennis is
o Comte: observeerbare feiten zijn geldig en hypothetische verklaringen niet
§ Enkel descriptie en geen verklaring
§ Afwijzing van alle kennis die zintuigelijk niet controleerbaar is
§ Hij paste dit ook toe op de samenleving, wat leidt tot het vormen van
social engineering
o Wetten zijn samenvattingen van observaties, geen essenties van natuur
§ Men verkrijgt de wetten na de observaties
o 2 belangrijke termen:
§ Predictie = adhv bepaalde wetten of theorieën kunnen
wetenschappers toekomstige gebeurtenissen voorspellen
§ Controle = kennis van wetmatigheden maakt controle van de natuur
mogelijk
• Kennis is macht
Soorten verklaringen:
- Deductief-nomologische verklaring: afleiden uit wetmatigheden
- Hermeneutisch begrijpen: begrijpen en kunnen inbeelden
- Functionele en teleologische verklaring: functies en doelen
- Causale benadering: achterliggende mechanismen
Deductief-nomologische verklaring
- Nomologische benadering:
o Wiener Kreis zijn grondleggers van het logisch positivisme
§ Behaviorisme is nauw verbonden met het logisch positivisme
Bron: lessen en powerpoints gegeven door prof. Willem Van Den Broeck 3
, o Poging om een demarcatie (= scheidingslijn) aan te brengen tussen
wetenschap en non-wetenschap
§ Dit impliceert strikte voorwaarden voor theorieën en verklaringen
o Hempel-Oppenheim model = deductief-nomologisch model (= D-N model)
§ Wetenschappelijke verklaringen kunnen gezien worden als logische
argumenten
• Verklaren = iets onder algemene wet onderbrengen
• Bv.: frustratie leidt tot agressie
o Voetbalsupporters wiens club verliest, zijn gefrustreerd
dus hebben ze een tendens om agressief te zijn
§ Explanans = datgene wat verklaart
• De verklaringsgrond of wetmatigheid zelf
• Bv.: metaal zet uit bij warmte
§ Explanandum = datgene wat verklaard moet worden
§ Explanandum mag niet geïmpliceerd zijn in de explanans omdat dit
leidt tot circulariteit
• Je mag geen circulaire redeneringen maken
• Bv.: Kim leest slecht omdat ze dyslexie heeft
o Hier zeg je letterlijk: Kim leest slecht omdat ze slecht
leest
o Dyslexie kan je enkel afleiden uit het slecht lezen
o Als we dyslexie uit cognitieve mechanismen zouden
kunnen afleiden die niet volledig samenvallen met het
leesgedrag, dan zou dat wel een goede verklaring zijn
• Circulariteit is een groot probleem omdat we hiermee denken
dat we een verklaring hebben gegeven
o Terwijl we alleen maar een begrip hebben gebruikt dat
die eigenschappen inhoudt
§ Voor dit model is verklaren hetzelfde als voorspellen
• Maar correlatie is niet hetzelfde als oorzaak
o Met een correlatie kan je iets voorspellen
o Maar dat wil nog niet zeggen dat je de oorzaak
(verklaring) kent
• Verklaring bestaat uit het tonen dat het kon voorspeld worden
§ De nomologische benadering van de verklaring geeft hoogstens een
beschrijving van de werkelijkheid
• De causale benadering geeft een dieperliggende vraag naar de
werkelijkheid
§ Volledige vertaalbaarheid van theoretische termen in operationele
definities
§ Van het verificatieprincipe naar het confirmatieprincipe
• Verificatieprincipe: alles wat we beweren in de wetenschap,
moet altijd geverifieerd kunnen worden adhv empirische data
o Helaas valt dit niet vol te houden en werd dit soepeler
geherformuleerd naar het confirmatieprincipe
• Confirmatieprincipe = bevestiging van een bewering door
empirisch onderzoek
Bron: lessen en powerpoints gegeven door prof. Willem Van Den Broeck 4
grondslagen van de psychologie
1. KENMERKEN VAN DE MODERNE WETENSCHAP .................................................................. 2
2. HET TRAGIKOMISCHE BESTAAN .......................................................................................... 26
3. HERMENEUTIEK EN VERSTEHEN ......................................................................................... 34
4. ONTSTAAN VAN HET BEWUSTZIJN ..................................................................................... 42
5. OPVATTINGEN OVER HERSENEN EN BEWUSTZIJN ............................................................. 49
Bron: lessen en powerpoints gegeven door prof. Willem Van Den Broeck 1
, 1. Kenmerken van de moderne wetenschap
Wetenschap, geschiedenis en psychologie
- Plato: verwondering vormt de basis van de filosofie en wetenschap
o Psychologie komt als 1 van de laatste wetenschappen los van de filosofie
o Grondleggers van de psychologie waren dus filosoof en wetenschapper
§ Ze probeerden wetenschappelijke antwoorden te formuleren op
filosofische vragen
- Psychologie betekent psyche-logos, studie van de ziel (geest)
o Wat is de aard van de ziel?
o Wat zijn de functies van de ziel?
o Hoe verhoudt de ziel zich tot het lichaam?
- Epistemologie: hoe kennen we de wereld?
o Deze vraag heeft te maken met gewaarwording, perceptie, geheugen, denken
o Dit behoort tot het domein van de cognitieve psychologie
- Ethiek: hoe moeten we ons gedragen?
o Dit hangt af van de visie die men heeft op de menselijke aard
o Zijn mensen goed van nature uit?
o Wat zijn de menselijke motieven: welke motieven zijn heilzaam en welke
moeten we onderdrukken?
o Zijn mensen van nature sociaal?
o Hoe leiden we een ‘goed’ leven?
o Dit zijn allemaal psychologische vragen die deels beantwoord kunnen worden
door psychologisch onderzoek
- Ethiek komt voor in verschillende domeinen van de psychologie
o Wetenschappelijke psychologie: motivatie, emotie, sociaal en seksueel gedrag
o Toegepaste psychologie: overheid, bedrijven, klinisch
o Bv.: mensen gaan naar psychologen om zich gelukkiger te voelen
§ Psycholoog gaat al zijn kennis gebruiken om het gedrag en de
gevoelens van de cliënt te veranderen in de gewenste richting
§ Maar dit betekent niet dat de psycholoog zomaar de dienstmeid is van
de cliënt
§ Soms zal de psycholoog moeten ingaan tegen de verwachtingen van
de cliënt
§ Psycholoog hanteert dus ook ethische principes
o Wetenschap op zich is waarde-neutraal
§ Maar juist omdat kennis macht is, moet die kennis ingezet worden
voor de correcte doelen
- Biologie: inspiratie voor het ontstaan van de psychologie
o Idee dat de functies van de menselijke geest afhankelijk zijn van
onderliggende hersenprocessen
o Evolutieleer: wat is de aanpassingswaarde van de geest? Waarom zou de
mens überhaupt bewust moeten zijn? Zijn dieren bewuste wezens?
o Cognitieve neurowetenschappen
§ Door de komst van nieuwe technieken om het brein te bestuderen,
zijn de cognitieve neurowetenschappen terug populairder geworden
Bron: lessen en powerpoints gegeven door prof. Willem Van Den Broeck 2
,Beeld van de moderne wetenschap:
- De Newtoniaanse stijl
o Newton: 1ste persoon die bijdroeg aan de moderne stijl van wetenschappelijke
verklaring
§ Hij ziet een wetmatigheid als een korte samenvatting van de
werkelijkheid
o Zijn wetenschappelijke benadering is het onderzoek naar een beperkt aantal
wetten waarvan geobserveerde regelmatigheden in de natuur kunnen
afgeleid worden
§ Het zijn dus vooral de uitkomsten van observaties en experimenten
die doorslaggevend zijn
o Newton weigert een achterliggend verklarend mechanisme te verzinnen voor
de wet van de zwaartekracht
§ Hij zal geen waarom-vragen stellen en geen hypotheses opstellen
§ Dit leidt tot theologische en metafysische verklaringen
• Teleologische verklaringen = verklaringen in termen van een
doel
o Een wet is een instrument om de werkelijkheid te begrijpen
§ Hij ging uit van het positivisme
§ Stick to the facts: alleen wat we kunnen waarnemen is belangrijk
§ Geen speculaties of verzinsels
- Positivisme
o Gaat ervan uit dat wetenschap de enige bron van geldige kennis is
o Comte: observeerbare feiten zijn geldig en hypothetische verklaringen niet
§ Enkel descriptie en geen verklaring
§ Afwijzing van alle kennis die zintuigelijk niet controleerbaar is
§ Hij paste dit ook toe op de samenleving, wat leidt tot het vormen van
social engineering
o Wetten zijn samenvattingen van observaties, geen essenties van natuur
§ Men verkrijgt de wetten na de observaties
o 2 belangrijke termen:
§ Predictie = adhv bepaalde wetten of theorieën kunnen
wetenschappers toekomstige gebeurtenissen voorspellen
§ Controle = kennis van wetmatigheden maakt controle van de natuur
mogelijk
• Kennis is macht
Soorten verklaringen:
- Deductief-nomologische verklaring: afleiden uit wetmatigheden
- Hermeneutisch begrijpen: begrijpen en kunnen inbeelden
- Functionele en teleologische verklaring: functies en doelen
- Causale benadering: achterliggende mechanismen
Deductief-nomologische verklaring
- Nomologische benadering:
o Wiener Kreis zijn grondleggers van het logisch positivisme
§ Behaviorisme is nauw verbonden met het logisch positivisme
Bron: lessen en powerpoints gegeven door prof. Willem Van Den Broeck 3
, o Poging om een demarcatie (= scheidingslijn) aan te brengen tussen
wetenschap en non-wetenschap
§ Dit impliceert strikte voorwaarden voor theorieën en verklaringen
o Hempel-Oppenheim model = deductief-nomologisch model (= D-N model)
§ Wetenschappelijke verklaringen kunnen gezien worden als logische
argumenten
• Verklaren = iets onder algemene wet onderbrengen
• Bv.: frustratie leidt tot agressie
o Voetbalsupporters wiens club verliest, zijn gefrustreerd
dus hebben ze een tendens om agressief te zijn
§ Explanans = datgene wat verklaart
• De verklaringsgrond of wetmatigheid zelf
• Bv.: metaal zet uit bij warmte
§ Explanandum = datgene wat verklaard moet worden
§ Explanandum mag niet geïmpliceerd zijn in de explanans omdat dit
leidt tot circulariteit
• Je mag geen circulaire redeneringen maken
• Bv.: Kim leest slecht omdat ze dyslexie heeft
o Hier zeg je letterlijk: Kim leest slecht omdat ze slecht
leest
o Dyslexie kan je enkel afleiden uit het slecht lezen
o Als we dyslexie uit cognitieve mechanismen zouden
kunnen afleiden die niet volledig samenvallen met het
leesgedrag, dan zou dat wel een goede verklaring zijn
• Circulariteit is een groot probleem omdat we hiermee denken
dat we een verklaring hebben gegeven
o Terwijl we alleen maar een begrip hebben gebruikt dat
die eigenschappen inhoudt
§ Voor dit model is verklaren hetzelfde als voorspellen
• Maar correlatie is niet hetzelfde als oorzaak
o Met een correlatie kan je iets voorspellen
o Maar dat wil nog niet zeggen dat je de oorzaak
(verklaring) kent
• Verklaring bestaat uit het tonen dat het kon voorspeld worden
§ De nomologische benadering van de verklaring geeft hoogstens een
beschrijving van de werkelijkheid
• De causale benadering geeft een dieperliggende vraag naar de
werkelijkheid
§ Volledige vertaalbaarheid van theoretische termen in operationele
definities
§ Van het verificatieprincipe naar het confirmatieprincipe
• Verificatieprincipe: alles wat we beweren in de wetenschap,
moet altijd geverifieerd kunnen worden adhv empirische data
o Helaas valt dit niet vol te houden en werd dit soepeler
geherformuleerd naar het confirmatieprincipe
• Confirmatieprincipe = bevestiging van een bewering door
empirisch onderzoek
Bron: lessen en powerpoints gegeven door prof. Willem Van Den Broeck 4
