Stem therapie
1 Inleiding ...........................................................................................................................................3
1.1 Terminologie .............................................................................................................................3
1.2 Indeling stemtherapeutische interventies..................................................................................3
1.2.1 Directe vs indirecte therapie ...............................................................................................3
1.2.2 Stemple et al. .....................................................................................................................3
1.2.3 Taxonomie volgens Stan et al..............................................................................................4
1.3 Stemtherapie is discipline-overschrijdend .................................................................................4
2 Therapeutische principes .................................................................................................................5
3 Stemtherapie: hoe begin je eraan?...................................................................................................7
3.1 Cliëntgerichtheid .......................................................................................................................7
3.2 Probleemsamenhang ................................................................................................................7
3.3 Therapie = keuzes maken ..........................................................................................................7
3.3.1 Leidraad opstellen behandelplan ........................................................................................7
3.3.2 ICF als basis ........................................................................................................................7
4 Indirecte stemtherapie.....................................................................................................................8
4.1 Stemopvoeding .........................................................................................................................8
4.1.1 Kennis en inzicht over de stem ...........................................................................................8
4.1.2 Stemzorg ............................................................................................................................8
4.1.3 Alternatieven en/of oplossingen .........................................................................................8
4.1.4 Adviezen en tips (p. 46-53, phonopraxis).............................................................................9
4.2 Counseling .............................................................................................................................. 10
4.3 Cognitieve therapie ................................................................................................................. 10
4.3.1 Cognitieve herstructurering .............................................................................................. 10
5 Directe stemtherapie ..................................................................................................................... 12
5.1 Adem ...................................................................................................................................... 12
5.2 Spanning ................................................................................................................................. 13
5.3 Fonatie .................................................................................................................................... 14
5.4 Resonantie .............................................................................................................................. 16
6 Stemstoornissen uitgelicht ............................................................................................................. 17
6.1 Psychogene stemstoornissen .................................................................................................. 17
6.1.1 Psychische factoren .......................................................................................................... 17
6.1.2 Aandachtspunten diagnostiek........................................................................................... 17
6.1.3 Behandeling ..................................................................................................................... 17
6.1.4 Psychogene afonie: een conversiestoornis ........................................................................ 18
6.2 Mutatiestemstoornissen ......................................................................................................... 19
1
, 6.2.1 De mutatie ....................................................................................................................... 20
6.2.2 Omgaan met de stemmutatie ........................................................................................... 20
6.2.3 Mutatiestoornissen – puberophonia ................................................................................. 21
6.2.4 Oorzaken .......................................................................................................................... 21
6.2.5 Behandeling ..................................................................................................................... 21
6.3 Neurogene stemstoornissen.................................................................................................... 22
6.3.1 Anatomie en fysiologie ..................................................................................................... 22
6.3.2 Stemplooiverlamming ...................................................................................................... 23
6.3.3 Spasmodische dysfonie..................................................................................................... 26
6.4 Stemverandering bij transgenders ........................................................................................... 28
6.4.1 Terminologie .................................................................................................................... 28
6.4.2 Het transitieproces ........................................................................................................... 29
6.5 Totale laryngectomie (oncologische stemstoornissen) ............................................................. 29
6.5.1 Larynxkanker: ontstaan, ontwikkeling en voorkomen ....................................................... 30
6.5.2 Medische behandeling...................................................................................................... 31
6.5.3 Multidisciplinaire .............................................................................................................. 32
6.5.4 Spraakrevalidatie .............................................................................................................. 33
6.5.5 Reukrevalidatie................................................................................................................. 36
7 Het medische luik binnen stemtherapie ......................................................................................... 37
7.1 Fonochirurgie .......................................................................................................................... 37
7.1.1 Fonomicrochirurgie/endolaryngeale microchirurgie ......................................................... 37
7.1.2 Laryngeale framework chirurgie (LFS) ............................................................................... 38
7.1.3 Pre- en postoperatieve begeleiding .................................................................................. 40
7.2 Medicamenteuze behandeling ................................................................................................ 40
2
, 1 Inleiding
1.1 Terminologie
Stemtherapie vs stemtraining
- Stemtherapie: de therapeut gaat werken met een zieke of pathologische stem met als doel
de stem terig gezond te maken.
o Habilitation: stemmogelijkheden tot een voor de patiënt zo optimaal mogelijk niveau
brengen
o Rehabilitation: men streeft ernaar om de stemfunctie van voorheen te herstellen
Vaak worden beide gecombineerd
- Stemtraining: wordt gegeven om een normale, gezonde stem te optimaliseren. Er is dus
geen pathologie aanwezig.
Logopedist vs vocal coach/stemcoach
- Logopedist: wordt vaak stemtherapeut genoemd wanneer die stemtherapie uitvoert, maar
enkel ‘logopedist’ is een erkende titel
- Stemcoach: kan ook een zang- of andere professionele stemachtergrond hebben.
Stemmethodes en stemtechnieken
- Techniek: interventiestrategie die met een bepaald doel gebruikt wordt
- Methode: een reeks van oefeningen en technieken die met een bepaalde strategie
samengebracht zijn onder één noemer.
1.2 Indeling stemtherapeutische interventies
Doel van een indeling/taxonomie: precies kunnen beschrijven wat een stemtherapeutische
interventie inhoudt, op welke wijze en/of op welk aspect ze inwerkt.
1.2.1 Directe vs indirecte therapie
Indirecte behandeling
Er wordt niet rechtstreeks ingegrepen op de stemfuncties, maar op de verschillende
cognitieve, gedragsmatige, psychische en lichamelijke factoren die aan het stemprobleem
gerelateerd zijn.
Stemopvoeding en counseling
Directe steminterventies
Er wordt rechtstreeks gewerkt op de componenten van de stemfunctie met als doel een
gedragsverandering en gezond stemgeven te bekomen.
Aanleren van stemvaardigheden
1.2.2 Stemple et al.
Indeling volgens de primaire doelstelling van een techniek. Er zijn vijf groepen:
- Symptomatische benadering: wijzigen of wegwerken van afwijkende
symptomen zoals glottisslagen, wilde lucht, afwijkende toonhoogte,…
- Psychogene benadering: identificeren en modificeren van de emotionele en
psychosociale componenten die het stemprobleem uitlokken en/of in stand
houden
- Hygiënische of etiologische benadering: men gaat er vanuit dat elk stemprobleem een
oorzaak heeft en dat het wegnemen van de oorzaak de symptomen doet verdwijnen. Het
accent ligt vooral op stemzorg zoals hydratatie, leefgewoonten,…
- Fysiologische benadering: respiratie, fonatie, resonantie en de onderliggende beïnvloeding
optimaliseren.
3
, - Eclectische benadering: de therapeut kiest uit het brede gamma aan oefeningen en zoekt
zelf een combinatie van technieken die tot het beste resultaat leiden
De meeste patiënten zullen het meeste baat hebben bij een eclectische benadering
waarbij het probleem vanuit verschillende invalshoeken en verschillende strategieën
benaderd zal worden.
1.2.3 Taxonomie volgens Stan et al.
Het model is georganiseerd op twee niveaus:
1) Er wordt een onderscheid gemaakt op basis van directe in indirecte
interventies
o Indirecte interventies
Stemopvoeding
Counseling
o Directe interventies
Musculoskeletaal: spieren, wervelkolom,…
Respiratoir: ademsteun, luidheid,…
Stemfunctie: stemplooisluiting, toonhoogte,…
Auditief: patiënt leren luisterne of het goed is of niet
Somatosensorisch: patiënt leren voelen of het goed
is of niet
2) Men gaat elk van de bovenstaande modificaties verder opdelen. Elke interventiestrategie kan
op die manier een bepaalde plaats krijgen.
1.3 Stemtherapie is discipline-overschrijdend
Interprofessioneel vs multidisciplinair
- Interprofessioneel samenwerken: het gezamenlijk verlenen van zorg, waarbij je als team
integraal, vanuit een gemeenschappelijk zorgplan, een patiënt behandelt.
Moeilijk in de praktijk.
- Multidisciplinair samenwerken: elke discipline maakt een zorgplan dat beperkt blijft tot de
eigen discipline. De interactie tussen de disciplines blijft beperkt.
4
1 Inleiding ...........................................................................................................................................3
1.1 Terminologie .............................................................................................................................3
1.2 Indeling stemtherapeutische interventies..................................................................................3
1.2.1 Directe vs indirecte therapie ...............................................................................................3
1.2.2 Stemple et al. .....................................................................................................................3
1.2.3 Taxonomie volgens Stan et al..............................................................................................4
1.3 Stemtherapie is discipline-overschrijdend .................................................................................4
2 Therapeutische principes .................................................................................................................5
3 Stemtherapie: hoe begin je eraan?...................................................................................................7
3.1 Cliëntgerichtheid .......................................................................................................................7
3.2 Probleemsamenhang ................................................................................................................7
3.3 Therapie = keuzes maken ..........................................................................................................7
3.3.1 Leidraad opstellen behandelplan ........................................................................................7
3.3.2 ICF als basis ........................................................................................................................7
4 Indirecte stemtherapie.....................................................................................................................8
4.1 Stemopvoeding .........................................................................................................................8
4.1.1 Kennis en inzicht over de stem ...........................................................................................8
4.1.2 Stemzorg ............................................................................................................................8
4.1.3 Alternatieven en/of oplossingen .........................................................................................8
4.1.4 Adviezen en tips (p. 46-53, phonopraxis).............................................................................9
4.2 Counseling .............................................................................................................................. 10
4.3 Cognitieve therapie ................................................................................................................. 10
4.3.1 Cognitieve herstructurering .............................................................................................. 10
5 Directe stemtherapie ..................................................................................................................... 12
5.1 Adem ...................................................................................................................................... 12
5.2 Spanning ................................................................................................................................. 13
5.3 Fonatie .................................................................................................................................... 14
5.4 Resonantie .............................................................................................................................. 16
6 Stemstoornissen uitgelicht ............................................................................................................. 17
6.1 Psychogene stemstoornissen .................................................................................................. 17
6.1.1 Psychische factoren .......................................................................................................... 17
6.1.2 Aandachtspunten diagnostiek........................................................................................... 17
6.1.3 Behandeling ..................................................................................................................... 17
6.1.4 Psychogene afonie: een conversiestoornis ........................................................................ 18
6.2 Mutatiestemstoornissen ......................................................................................................... 19
1
, 6.2.1 De mutatie ....................................................................................................................... 20
6.2.2 Omgaan met de stemmutatie ........................................................................................... 20
6.2.3 Mutatiestoornissen – puberophonia ................................................................................. 21
6.2.4 Oorzaken .......................................................................................................................... 21
6.2.5 Behandeling ..................................................................................................................... 21
6.3 Neurogene stemstoornissen.................................................................................................... 22
6.3.1 Anatomie en fysiologie ..................................................................................................... 22
6.3.2 Stemplooiverlamming ...................................................................................................... 23
6.3.3 Spasmodische dysfonie..................................................................................................... 26
6.4 Stemverandering bij transgenders ........................................................................................... 28
6.4.1 Terminologie .................................................................................................................... 28
6.4.2 Het transitieproces ........................................................................................................... 29
6.5 Totale laryngectomie (oncologische stemstoornissen) ............................................................. 29
6.5.1 Larynxkanker: ontstaan, ontwikkeling en voorkomen ....................................................... 30
6.5.2 Medische behandeling...................................................................................................... 31
6.5.3 Multidisciplinaire .............................................................................................................. 32
6.5.4 Spraakrevalidatie .............................................................................................................. 33
6.5.5 Reukrevalidatie................................................................................................................. 36
7 Het medische luik binnen stemtherapie ......................................................................................... 37
7.1 Fonochirurgie .......................................................................................................................... 37
7.1.1 Fonomicrochirurgie/endolaryngeale microchirurgie ......................................................... 37
7.1.2 Laryngeale framework chirurgie (LFS) ............................................................................... 38
7.1.3 Pre- en postoperatieve begeleiding .................................................................................. 40
7.2 Medicamenteuze behandeling ................................................................................................ 40
2
, 1 Inleiding
1.1 Terminologie
Stemtherapie vs stemtraining
- Stemtherapie: de therapeut gaat werken met een zieke of pathologische stem met als doel
de stem terig gezond te maken.
o Habilitation: stemmogelijkheden tot een voor de patiënt zo optimaal mogelijk niveau
brengen
o Rehabilitation: men streeft ernaar om de stemfunctie van voorheen te herstellen
Vaak worden beide gecombineerd
- Stemtraining: wordt gegeven om een normale, gezonde stem te optimaliseren. Er is dus
geen pathologie aanwezig.
Logopedist vs vocal coach/stemcoach
- Logopedist: wordt vaak stemtherapeut genoemd wanneer die stemtherapie uitvoert, maar
enkel ‘logopedist’ is een erkende titel
- Stemcoach: kan ook een zang- of andere professionele stemachtergrond hebben.
Stemmethodes en stemtechnieken
- Techniek: interventiestrategie die met een bepaald doel gebruikt wordt
- Methode: een reeks van oefeningen en technieken die met een bepaalde strategie
samengebracht zijn onder één noemer.
1.2 Indeling stemtherapeutische interventies
Doel van een indeling/taxonomie: precies kunnen beschrijven wat een stemtherapeutische
interventie inhoudt, op welke wijze en/of op welk aspect ze inwerkt.
1.2.1 Directe vs indirecte therapie
Indirecte behandeling
Er wordt niet rechtstreeks ingegrepen op de stemfuncties, maar op de verschillende
cognitieve, gedragsmatige, psychische en lichamelijke factoren die aan het stemprobleem
gerelateerd zijn.
Stemopvoeding en counseling
Directe steminterventies
Er wordt rechtstreeks gewerkt op de componenten van de stemfunctie met als doel een
gedragsverandering en gezond stemgeven te bekomen.
Aanleren van stemvaardigheden
1.2.2 Stemple et al.
Indeling volgens de primaire doelstelling van een techniek. Er zijn vijf groepen:
- Symptomatische benadering: wijzigen of wegwerken van afwijkende
symptomen zoals glottisslagen, wilde lucht, afwijkende toonhoogte,…
- Psychogene benadering: identificeren en modificeren van de emotionele en
psychosociale componenten die het stemprobleem uitlokken en/of in stand
houden
- Hygiënische of etiologische benadering: men gaat er vanuit dat elk stemprobleem een
oorzaak heeft en dat het wegnemen van de oorzaak de symptomen doet verdwijnen. Het
accent ligt vooral op stemzorg zoals hydratatie, leefgewoonten,…
- Fysiologische benadering: respiratie, fonatie, resonantie en de onderliggende beïnvloeding
optimaliseren.
3
, - Eclectische benadering: de therapeut kiest uit het brede gamma aan oefeningen en zoekt
zelf een combinatie van technieken die tot het beste resultaat leiden
De meeste patiënten zullen het meeste baat hebben bij een eclectische benadering
waarbij het probleem vanuit verschillende invalshoeken en verschillende strategieën
benaderd zal worden.
1.2.3 Taxonomie volgens Stan et al.
Het model is georganiseerd op twee niveaus:
1) Er wordt een onderscheid gemaakt op basis van directe in indirecte
interventies
o Indirecte interventies
Stemopvoeding
Counseling
o Directe interventies
Musculoskeletaal: spieren, wervelkolom,…
Respiratoir: ademsteun, luidheid,…
Stemfunctie: stemplooisluiting, toonhoogte,…
Auditief: patiënt leren luisterne of het goed is of niet
Somatosensorisch: patiënt leren voelen of het goed
is of niet
2) Men gaat elk van de bovenstaande modificaties verder opdelen. Elke interventiestrategie kan
op die manier een bepaalde plaats krijgen.
1.3 Stemtherapie is discipline-overschrijdend
Interprofessioneel vs multidisciplinair
- Interprofessioneel samenwerken: het gezamenlijk verlenen van zorg, waarbij je als team
integraal, vanuit een gemeenschappelijk zorgplan, een patiënt behandelt.
Moeilijk in de praktijk.
- Multidisciplinair samenwerken: elke discipline maakt een zorgplan dat beperkt blijft tot de
eigen discipline. De interactie tussen de disciplines blijft beperkt.
4
