Inleiding op de wereldgeschiedenis
AGS 1
Wereldgeschiedenis
Deze cursus ziet geschiedenis als een mondiaal gegeven (en gaat dus buiten de grenzen van een
natie).
Geschiedenis maakt een keuze over wat het centraal stelt in tijd en ruimte.
Vlaanderen, België en Europa maken echter deel uit van een groter geheel.
Bovendien is de geschiedenis van natiën eerder jong. De moderne natie-staten van Europa hebben
hun wortels in het ‘Ancien Régime’ (+/- 1789), en kenden hun hoogtepunt in de 19de eeuw.
Er zijn ook historische verhalen die aan de eigen gemeenschap (in hun historische wortels en in
relatie tot de gekende buitenwereld) betekenis geven.
Bvb. de religies (oorsprongverhalen/Jodendom, Christendom en Islam).
Er waren ook verhalen die de geschiedenis van de (toen) gekende wereld verhalen (Herodotos
(Griek), Ibn Chaldoen (vanuit Islamwereld voor de toen gekende mensheid). Deze verhalen willen
de volledig gekende wereld van een eigen historisch verhaal voorzien.
Deze cursus heeft ook een mondiale dimensie … de interactie tussen mensen van
verschillende continenten door de eeuwen heen.
De interacties tussen mensen over grenzen en continenten worden belicht.
De historische linguïstiek bewijst dat de interactie tussen mensen over grote afstanden geen
nieuw fenomeen is. Het bestaat al lang … zie de verspreiding van grote taalfamilies.
a. Wereldgeschiedenis situeren in de ruimte
Groepen hebben steeds een eigen wereldbeeld (kennis en interpretatie van de hen bekende
wereld).
De meeste culturen maken een ruimtelijke voorstelling om die wereld tastbaar te maken
(wereldkaarten). Deze kaarten vertellen ons hoe die mensen (cultuurgebonden) de wereld
begrijpen. De grenzen geven de vorm aan! Deze grenzen maken een onderdeel uit van een
geschiedenisvisie als deze.
Hoe je kijkt, bepaalt hoe je kaart eruit ziet. Wij zetten Europa centraal en delen de wereld in
zogenaamde homogene ruimte (oosten, zuiden, farwest, middenoosten, …), daardoor maken we
een sociale constructie van de geografische ruimte. De grenzen van sociale constructies zijn
moeilijk aan te geven (met geografische of politieke grenzen gaat dit vlotter dan met
beschavingsgrenzen (die door culturele of sociaal-economische elementen worden bepaald.
De opdeling van de wereld is afhankelijk van de tijd waarin men leeft.
(na WOII: kapitalisten, socialisten en onafhankelijke derde wereld; na val Berlijnse muur:
Noorden en Zuiden; vanaf 60-70: derde wereld: ontwikkelingslanden (politieke criteria werden
vervangen door economische criteria).
Het begrip Verwesteren deed zijn intrede: arme landen industrialiseren.
De geografische grenzen van Europa zijn vaak gewisseld en dit gebeurde vaak door politieke
criteria (bvb. communisme).
Het vastleggen van cultuur-historische grenzen is nog veel problematischer. De grenzen zijn
afhankelijk van wat het begrip beschaving juist inhoudt.
De Westerse beschaving denkt dat zij de enige zaligmakende beschaving is (superieur rolmodel).
1
,In de 18de eeuw krijgt de term beschaving zijn moderne betekenis (verlichte filosofen). Civiliser
(aanleren van kennis en normen). Het westen ziet beschaving als een einddoel (evolutionair
denken). Dit betekent dat er verschil qua beschaving tussen volkeren bestaat (vanuit deze visie,
zie bvb. Belgisch Congo (denk ook eens aan Irak en Amerika)). Maar betekent ook dat in deze
visie iedereen kan beschaafd worden, als ze zich maar de Westerse beschavingsnormen eigen
maken.
Vanaf 12de eeuw wordt de Europese beschaving voorgesteld als een (uit te dragen (Kruistochten))
Christelijke beschaving.
Waar ligt de oorsprong/origine van de Europese beschaving?
Mogelijke visies:
- de Europese staten die een belangrijke functie vervullen in het vorm geven van de
maatschappelijke organisatie in Europa (politieke eenheid);
- de waarden van de Verlichting (Voltaire, …) en het Liberalisme → democratie en
mensenrechten en ook nog scheiding kerk/staat, rechtstaat, parlementaire democratie;
- Rome en Griekenland (maar vergeten we dan de Arabieren, Russische en Byzantijnse
cultuur niet? & er was ook een breuklijn tussen de val van Rome en Europa
(middeleeuwen));
- De Middeleeuwen (sterke staat, gemeenschappelijke religieuze identiteit (Christendom)
→ democratie.
De Europese beschaving kende haar glorieperiode in de 19 de eeuw. Bekroond met een ware
beschavingsmissie, de kolonisatie. Men wou de leegroof van de natuurlijke rijkdommen
verdoezelen onder het mom de beschaving der barbaren. Hier werd het racisme geboren …
menselijke verschillen werden bekeken vanuit de perceptie van genetische of etnische
achterlijkheid, aangeboren afwijkingen eigen aan inferieure rassen.
Het Westers beschavingsdenken verloor invloed door een relativerende (antropologische,
culturen mogen verschillen) kijk op culturen en de kritiek op het beschavingsdenken (denk maar
aan de barbaarse praktijken in de wereldoorlogen).
Vanaf de tweede helft van de 20ste eeuw verwijst men naar termen als mensheid, menselijkheid
en menselijke waardigheid. Dat betekent dat mensen in het zuiden zich niet langer moeten
beschaven, doch wel moderniseren. We spreken nu over misdaden tegen de mensheid.
Door het einde van de koude oorlog was er een lichte revival van de Westerse superioriteit
(Fukoyama (’94) of botsende beschavingen van Huntington (’96)).
b. Wereldgeschiedenis situeren in de tijd
De geboorte van Christus is een merkpunt/ijkpunt. En wat met de Chinese en Islamitische
tijdsrekening?
Nu wil met dit Christelijk vooroordeel verdoezelen door BCE (Before Common Era) of CE
(Common Era)
De keuze tussen de studie van lange periodes of korte periodes (feiten, een mensenleven).
De indeling van de tijdslijn. De keuze van een periodisering is nooit neutraal.
(bvb. start: (ik geef nu in volgorde een paar belangrijke mijlpalen aan):
oerknal → ontstaan van de mens in Afrika → migratie van de mens uit Afrika (Homo Erectus,
Neanderthalers) en verspreiding over de wereld …→ ontstaan menselijke rassen → Neolithische
of agrarische revolutie (landbouwmaatschappijen) (start in Midden-Oosten en Egypte 10.000 jaar
geleden, maar nog niet volledig afgerond) … dit maakt een economisch surplus mogelijk dat een
relatieve complexe sociale en politieke structuur dragen) MEN SPREEKT NU VAN
BESCHAVINGEN. Tot welke beschaving men behoort, is afhankelijk van cultuurgebonden (en
vaak plaatsgebonden) patronen.
2
, Beschavingen zijn historische samenlevingsvormen met een ontstaan, groei, bloei en veelal ook
een neergang.
Zodoende is de wereldgeschiedenis niet één proces van beschaving, maar opeenvolgingen van het
zich organiseren als beschavingen.
Beschaving: een coherentie (samenhang) in de vorm van gedeelde waarden, politieke en
sociale patronen en economische banden.
Een beschaving kent een zekere continuïteit. Een beschaving heeft een zelfbewustzijn
(subjectief (gekleurd door de kijk) element), ze weet van zichzelf dat ze een beschaving is.
Kenmerkend zijn het hebben van steden en een eigen geschrift.
Sommige samenlevingen worden beschavingen genoemd.
Een klassieke opsomming: Babylonische, Egyptische, Chinese en de klassieke (Romeinse &
Hellenistische) beschaving;
Daarna beschavingshoogtepunten in Islamitische en Chinese wereld, Inca’s,Azteken, …
tegelijkertijd een Europese neergang … het was wel leergierig …
Laat-Middeleeuws Europa technologisch zwakker dan Azië. Europa erkende dit en ging de
technologie halen en verbeterde ze (kompas, buskruit, …). In de 17 de eeuw was de Europese
technologie door de Wetenschappelijke revolutie niet langer inferieur.
De nieuwe dynamiek in de Europese cultuur valt te verklaren door: (Italiaanse) Renaissance,
strijd tegen Islam, economische behoeften (Europa ging zelf het goud delven in de nieuwe
continenten en bracht luxeproducten naar Europa (suiker, zijde, …).
(suiker was driehoekshandel: Afrika geeft zwarte slaven, Europa krijgt suiker van de
Amerikaanse plantages, Afrika krijgt kleding en ijzerwaren of nog: slaven naar Caraïbische
eilanden, suikerstroop naar Nieuw-Engeland en rum naar Afrika.
Dit nieuwe Europese economisch dynamisme is een start van het (handels)kapitalisme, een niet
aflatende zoektocht naar winst op basis van goedkope arbeid, goedkope grondstoffen en nieuwe
afzetmarkten. Ontstaan als concurrent van andere regionale systemen, groeide het uit tot een
mondiaal geïntegreerd systeem.
De ontwikkeling van de nieuwe tijden kan men als een eerste fase van de globalisering (of een
proto-globalisering zien).
Er is een dubbel strijdperk (waarin de economische expansie van het Europese systeem vorm
krijgt):
- een strijd om de hegemonie in de kern van het systeem (van Spanje, Portugal en N-Italië
via Holland naar Engeland)
- een strijd in de periferie: de strijd om de kolonies (Holland, Frankrijk en Engeland).
3
AGS 1
Wereldgeschiedenis
Deze cursus ziet geschiedenis als een mondiaal gegeven (en gaat dus buiten de grenzen van een
natie).
Geschiedenis maakt een keuze over wat het centraal stelt in tijd en ruimte.
Vlaanderen, België en Europa maken echter deel uit van een groter geheel.
Bovendien is de geschiedenis van natiën eerder jong. De moderne natie-staten van Europa hebben
hun wortels in het ‘Ancien Régime’ (+/- 1789), en kenden hun hoogtepunt in de 19de eeuw.
Er zijn ook historische verhalen die aan de eigen gemeenschap (in hun historische wortels en in
relatie tot de gekende buitenwereld) betekenis geven.
Bvb. de religies (oorsprongverhalen/Jodendom, Christendom en Islam).
Er waren ook verhalen die de geschiedenis van de (toen) gekende wereld verhalen (Herodotos
(Griek), Ibn Chaldoen (vanuit Islamwereld voor de toen gekende mensheid). Deze verhalen willen
de volledig gekende wereld van een eigen historisch verhaal voorzien.
Deze cursus heeft ook een mondiale dimensie … de interactie tussen mensen van
verschillende continenten door de eeuwen heen.
De interacties tussen mensen over grenzen en continenten worden belicht.
De historische linguïstiek bewijst dat de interactie tussen mensen over grote afstanden geen
nieuw fenomeen is. Het bestaat al lang … zie de verspreiding van grote taalfamilies.
a. Wereldgeschiedenis situeren in de ruimte
Groepen hebben steeds een eigen wereldbeeld (kennis en interpretatie van de hen bekende
wereld).
De meeste culturen maken een ruimtelijke voorstelling om die wereld tastbaar te maken
(wereldkaarten). Deze kaarten vertellen ons hoe die mensen (cultuurgebonden) de wereld
begrijpen. De grenzen geven de vorm aan! Deze grenzen maken een onderdeel uit van een
geschiedenisvisie als deze.
Hoe je kijkt, bepaalt hoe je kaart eruit ziet. Wij zetten Europa centraal en delen de wereld in
zogenaamde homogene ruimte (oosten, zuiden, farwest, middenoosten, …), daardoor maken we
een sociale constructie van de geografische ruimte. De grenzen van sociale constructies zijn
moeilijk aan te geven (met geografische of politieke grenzen gaat dit vlotter dan met
beschavingsgrenzen (die door culturele of sociaal-economische elementen worden bepaald.
De opdeling van de wereld is afhankelijk van de tijd waarin men leeft.
(na WOII: kapitalisten, socialisten en onafhankelijke derde wereld; na val Berlijnse muur:
Noorden en Zuiden; vanaf 60-70: derde wereld: ontwikkelingslanden (politieke criteria werden
vervangen door economische criteria).
Het begrip Verwesteren deed zijn intrede: arme landen industrialiseren.
De geografische grenzen van Europa zijn vaak gewisseld en dit gebeurde vaak door politieke
criteria (bvb. communisme).
Het vastleggen van cultuur-historische grenzen is nog veel problematischer. De grenzen zijn
afhankelijk van wat het begrip beschaving juist inhoudt.
De Westerse beschaving denkt dat zij de enige zaligmakende beschaving is (superieur rolmodel).
1
,In de 18de eeuw krijgt de term beschaving zijn moderne betekenis (verlichte filosofen). Civiliser
(aanleren van kennis en normen). Het westen ziet beschaving als een einddoel (evolutionair
denken). Dit betekent dat er verschil qua beschaving tussen volkeren bestaat (vanuit deze visie,
zie bvb. Belgisch Congo (denk ook eens aan Irak en Amerika)). Maar betekent ook dat in deze
visie iedereen kan beschaafd worden, als ze zich maar de Westerse beschavingsnormen eigen
maken.
Vanaf 12de eeuw wordt de Europese beschaving voorgesteld als een (uit te dragen (Kruistochten))
Christelijke beschaving.
Waar ligt de oorsprong/origine van de Europese beschaving?
Mogelijke visies:
- de Europese staten die een belangrijke functie vervullen in het vorm geven van de
maatschappelijke organisatie in Europa (politieke eenheid);
- de waarden van de Verlichting (Voltaire, …) en het Liberalisme → democratie en
mensenrechten en ook nog scheiding kerk/staat, rechtstaat, parlementaire democratie;
- Rome en Griekenland (maar vergeten we dan de Arabieren, Russische en Byzantijnse
cultuur niet? & er was ook een breuklijn tussen de val van Rome en Europa
(middeleeuwen));
- De Middeleeuwen (sterke staat, gemeenschappelijke religieuze identiteit (Christendom)
→ democratie.
De Europese beschaving kende haar glorieperiode in de 19 de eeuw. Bekroond met een ware
beschavingsmissie, de kolonisatie. Men wou de leegroof van de natuurlijke rijkdommen
verdoezelen onder het mom de beschaving der barbaren. Hier werd het racisme geboren …
menselijke verschillen werden bekeken vanuit de perceptie van genetische of etnische
achterlijkheid, aangeboren afwijkingen eigen aan inferieure rassen.
Het Westers beschavingsdenken verloor invloed door een relativerende (antropologische,
culturen mogen verschillen) kijk op culturen en de kritiek op het beschavingsdenken (denk maar
aan de barbaarse praktijken in de wereldoorlogen).
Vanaf de tweede helft van de 20ste eeuw verwijst men naar termen als mensheid, menselijkheid
en menselijke waardigheid. Dat betekent dat mensen in het zuiden zich niet langer moeten
beschaven, doch wel moderniseren. We spreken nu over misdaden tegen de mensheid.
Door het einde van de koude oorlog was er een lichte revival van de Westerse superioriteit
(Fukoyama (’94) of botsende beschavingen van Huntington (’96)).
b. Wereldgeschiedenis situeren in de tijd
De geboorte van Christus is een merkpunt/ijkpunt. En wat met de Chinese en Islamitische
tijdsrekening?
Nu wil met dit Christelijk vooroordeel verdoezelen door BCE (Before Common Era) of CE
(Common Era)
De keuze tussen de studie van lange periodes of korte periodes (feiten, een mensenleven).
De indeling van de tijdslijn. De keuze van een periodisering is nooit neutraal.
(bvb. start: (ik geef nu in volgorde een paar belangrijke mijlpalen aan):
oerknal → ontstaan van de mens in Afrika → migratie van de mens uit Afrika (Homo Erectus,
Neanderthalers) en verspreiding over de wereld …→ ontstaan menselijke rassen → Neolithische
of agrarische revolutie (landbouwmaatschappijen) (start in Midden-Oosten en Egypte 10.000 jaar
geleden, maar nog niet volledig afgerond) … dit maakt een economisch surplus mogelijk dat een
relatieve complexe sociale en politieke structuur dragen) MEN SPREEKT NU VAN
BESCHAVINGEN. Tot welke beschaving men behoort, is afhankelijk van cultuurgebonden (en
vaak plaatsgebonden) patronen.
2
, Beschavingen zijn historische samenlevingsvormen met een ontstaan, groei, bloei en veelal ook
een neergang.
Zodoende is de wereldgeschiedenis niet één proces van beschaving, maar opeenvolgingen van het
zich organiseren als beschavingen.
Beschaving: een coherentie (samenhang) in de vorm van gedeelde waarden, politieke en
sociale patronen en economische banden.
Een beschaving kent een zekere continuïteit. Een beschaving heeft een zelfbewustzijn
(subjectief (gekleurd door de kijk) element), ze weet van zichzelf dat ze een beschaving is.
Kenmerkend zijn het hebben van steden en een eigen geschrift.
Sommige samenlevingen worden beschavingen genoemd.
Een klassieke opsomming: Babylonische, Egyptische, Chinese en de klassieke (Romeinse &
Hellenistische) beschaving;
Daarna beschavingshoogtepunten in Islamitische en Chinese wereld, Inca’s,Azteken, …
tegelijkertijd een Europese neergang … het was wel leergierig …
Laat-Middeleeuws Europa technologisch zwakker dan Azië. Europa erkende dit en ging de
technologie halen en verbeterde ze (kompas, buskruit, …). In de 17 de eeuw was de Europese
technologie door de Wetenschappelijke revolutie niet langer inferieur.
De nieuwe dynamiek in de Europese cultuur valt te verklaren door: (Italiaanse) Renaissance,
strijd tegen Islam, economische behoeften (Europa ging zelf het goud delven in de nieuwe
continenten en bracht luxeproducten naar Europa (suiker, zijde, …).
(suiker was driehoekshandel: Afrika geeft zwarte slaven, Europa krijgt suiker van de
Amerikaanse plantages, Afrika krijgt kleding en ijzerwaren of nog: slaven naar Caraïbische
eilanden, suikerstroop naar Nieuw-Engeland en rum naar Afrika.
Dit nieuwe Europese economisch dynamisme is een start van het (handels)kapitalisme, een niet
aflatende zoektocht naar winst op basis van goedkope arbeid, goedkope grondstoffen en nieuwe
afzetmarkten. Ontstaan als concurrent van andere regionale systemen, groeide het uit tot een
mondiaal geïntegreerd systeem.
De ontwikkeling van de nieuwe tijden kan men als een eerste fase van de globalisering (of een
proto-globalisering zien).
Er is een dubbel strijdperk (waarin de economische expansie van het Europese systeem vorm
krijgt):
- een strijd om de hegemonie in de kern van het systeem (van Spanje, Portugal en N-Italië
via Holland naar Engeland)
- een strijd in de periferie: de strijd om de kolonies (Holland, Frankrijk en Engeland).
3
