Literaire begrippen op alfabetische volgorde
Antiheld
Een antiheld is een (heldhaftige) hoofdpersoon in een verhaal die om een
bepaalde reden niet uitnodigt tot identificatie. Echte helden nodigen bij een breed
publiek juist wel uit tot identificatie, omdat ze honderd procent goed zijn. Echte
helden zijn zeer voorspelbare verhaalfiguren: het zijn types, clichéfiguren.
Antihelden kunnen ook heldhaftige daden verrichten, maar er is op de een of
andere manier toch iets mis met hen, bijvoorbeeld met hun uiterlijk, gedrag,
karakter of drijfveren. Hierdoor zijn ze menselijker, realistischer en interessanter
dan ‘honderd-procent-goed-helden’. De term ‘held’ heeft een dubbele betekenis.
Het is een neutrale aanduiding voor de hoofdpersoon, en het is de aanduiding
voor een personage dat heldhaftige daden verricht.
Autobiografische roman
Een autobiografische roman is een roman waarin een auteur gegevens of
personen uit zijn eigen leven heeft verwerkt. Autobiografische elementen maken
dat een boek ‘echter’ lijkt. Maarten ‘t Hart, Jan Wolkers en Boudewijn Büch zijn
voorbeelden van schrijvers die veel autobiografische elementen in hun romans
verwerken. In sommige gevallen, bijvoorbeeld wanneer de hoofdfiguur een ik-
figuur is en de voornaam van de schrijver heeft, is het voor de lezer moeilijk
fictie en werkelijkheid te scheiden. Toch is de autobiografische roman geen
autobiografie: het blijft een verzonnen verhaal (= fictie).
Bijfiguur
Bijfiguren zijn personages die een kleinere rol spelen dan de hoofdpersoon. Toch
zijn veel bijfiguren juist heel belangrijk: de relatie tussen hen en de
hoofdpersoon is vaak essentieel in een roman of gedicht. Een bijfiguur plaatst
gebeurtenissen en hoofdpersonen in een bepaald perspectief.
Biografie
Een biografie behoort tot de non-fictie en beschrijft het leven van iemand: een
auteur, dichter, sporter, acteur, etc. Een biografie probeert zo nauwkeurig en
objectief mogelijk te zijn. Soms bevatten biografieën ook subjectieve
interpretaties. De auteur van een biografie probeert namelijk meestal om
iemands leven te verklaren of er een samenhang in te vinden, ten behoeve van
de samenhang van de biografie.
Cliffhanger
Een hoofdstuk of verhaallijn kan eindigen met een cliffhanger. Dat is een
(spannende) gebeurtenis die je nieuwsgierig maakt naar de rest van het verhaal.
Cliffhangers zie je vaak in soaps, vervolgverhalen of thrillers, bijvoorbeeld De Da
Vinci Code van Dan Brown.
Fabel
Alle gebeurtenissen van een verhaal in chronologische volgorde noem je de fabel.
Flashbacks en vooruitwijzingen zorgen ervoor dat een verhaal geen
chronologische volgorde heeft. Je kunt de fabel reconstrueren door alle
gebeurtenissen op een tijdlijn te zetten. Alle gebeurtenissen van het verhaal in
de volgorde waarin ze aan de lezer gepresenteerd worden, noem je het sujet.
, Fictie
Fictie is de verzamelnaam voor alle teksten (proza, poëzie en toneel) waarin
verzonnen personen en gebeurtenissen centraal staan. Zie ook: non-fictie.
Belangrijk is vooral hoe een boek gepresenteerd wordt: als feit of als fictie. In
hoeverre de auteur zich gebaseerd heeft op feiten, kun je nooit achterhalen.
Fictie verwar je soms met non-fictie omdat veel fictie lijkt op de werkelijkheid.
Maar als het verhaal verzonnen is, dan is dat fictie.
Lijkt het op de werkelijkheid, dan noem je dat realistische fictie.
Lijkt het helemaal niet op de werkelijkheid, bevat het bijvoorbeeld veel
fantasiefiguren, dan noem je dat niet-realistische fictie
Genre
Genre betekent soort. Literatuur wordt onderverdeeld in drie hoofdgenres: epiek
(proza), lyriek (poëzie) en dramatiek (toneel). Deze genres kunnen verder
worden onderverdeeld in subgenres. Subgenres van de epiek zijn bijvoorbeeld:
detectiveromans, psychologische romans, sciencefictionromans, oorlogromans,
streekromans. Op de rug van bibliotheekboeken is met een pictogram
aangegeven tot welk genre het boek behoort.
Gesloten eind
Een gesloten eind is het slot van een roman of verhaal met een duidelijke afloop.
Het probleem dat in het boek centraal stond, is opgelost, alle vragen zijn
beantwoord en de lezer blijft niet in het ongewisse over het lot van de
verhaalfiguren. Bij een gesloten eind, zijn de open plekken in het verhaal
beantwoord.
Niet-literaire werken — zoals doktersromans of detectiveromans — hebben vaak
een gesloten eind of een happy end. Veel literaire werken hebben vaak een open
eind.
Happy end
Happy end is een gebruikelijker term voor goede afloop. Een kenmerk van
literatuur is dat het niet bij voorbaat vaststaat dat een verhaal een happy end
moet kennen – zoals dat wel vaststaat bij Amerikaanse films. Sterker nog: het
einde van een literair werk wordt meestal juist niet gekenmerkt door de eind
goed, al goed-sfeer van boeken uit het triviale genre (zie lectuur).
Hoofdpersoon
De hoofdpersoon is de belangrijkste verhaalfiguur (ook: personage. Een roman
of verhaal telt meestal weinig hoofdpersonen. Vaak is slechts één verhaalfiguur
aan te wijzen als hoofdpersoon. Dat is degene die de lezer het best leert kennen:
van een hoofdpersoon worden niet alleen het uiterlijk, maar ook de gedachten en
gevoelens beschreven. In literaire boeken wordt meestal een cruciaal moment uit
het leven van de hoofdpersoon beschreven. Je maakt meestal eerst gewoon
kennis met de hoofdpersoon en dan ontstaat er een probleem dat meestal groter
wordt. Als gevolg daarvan maakt de hoofdpersoon een bepaalde ontwikkeling
door waarbij je als lezer merkt hoe de hoofdpersoon omgaat met het probleem.
De hoofdpersoon hoeft niet per se degene te zijn die het verhaal vertelt.
Identificatie
Identificatie (van: identificeren) betekent vereenzelviging. De lezer moet zich
met de hoofdpersoon kunnen identificeren. Hij moet zich betrokken voelen bij
het lot van de hoofdpersoon. Daarom moet de hoofdpersoon sympathiek op de
Antiheld
Een antiheld is een (heldhaftige) hoofdpersoon in een verhaal die om een
bepaalde reden niet uitnodigt tot identificatie. Echte helden nodigen bij een breed
publiek juist wel uit tot identificatie, omdat ze honderd procent goed zijn. Echte
helden zijn zeer voorspelbare verhaalfiguren: het zijn types, clichéfiguren.
Antihelden kunnen ook heldhaftige daden verrichten, maar er is op de een of
andere manier toch iets mis met hen, bijvoorbeeld met hun uiterlijk, gedrag,
karakter of drijfveren. Hierdoor zijn ze menselijker, realistischer en interessanter
dan ‘honderd-procent-goed-helden’. De term ‘held’ heeft een dubbele betekenis.
Het is een neutrale aanduiding voor de hoofdpersoon, en het is de aanduiding
voor een personage dat heldhaftige daden verricht.
Autobiografische roman
Een autobiografische roman is een roman waarin een auteur gegevens of
personen uit zijn eigen leven heeft verwerkt. Autobiografische elementen maken
dat een boek ‘echter’ lijkt. Maarten ‘t Hart, Jan Wolkers en Boudewijn Büch zijn
voorbeelden van schrijvers die veel autobiografische elementen in hun romans
verwerken. In sommige gevallen, bijvoorbeeld wanneer de hoofdfiguur een ik-
figuur is en de voornaam van de schrijver heeft, is het voor de lezer moeilijk
fictie en werkelijkheid te scheiden. Toch is de autobiografische roman geen
autobiografie: het blijft een verzonnen verhaal (= fictie).
Bijfiguur
Bijfiguren zijn personages die een kleinere rol spelen dan de hoofdpersoon. Toch
zijn veel bijfiguren juist heel belangrijk: de relatie tussen hen en de
hoofdpersoon is vaak essentieel in een roman of gedicht. Een bijfiguur plaatst
gebeurtenissen en hoofdpersonen in een bepaald perspectief.
Biografie
Een biografie behoort tot de non-fictie en beschrijft het leven van iemand: een
auteur, dichter, sporter, acteur, etc. Een biografie probeert zo nauwkeurig en
objectief mogelijk te zijn. Soms bevatten biografieën ook subjectieve
interpretaties. De auteur van een biografie probeert namelijk meestal om
iemands leven te verklaren of er een samenhang in te vinden, ten behoeve van
de samenhang van de biografie.
Cliffhanger
Een hoofdstuk of verhaallijn kan eindigen met een cliffhanger. Dat is een
(spannende) gebeurtenis die je nieuwsgierig maakt naar de rest van het verhaal.
Cliffhangers zie je vaak in soaps, vervolgverhalen of thrillers, bijvoorbeeld De Da
Vinci Code van Dan Brown.
Fabel
Alle gebeurtenissen van een verhaal in chronologische volgorde noem je de fabel.
Flashbacks en vooruitwijzingen zorgen ervoor dat een verhaal geen
chronologische volgorde heeft. Je kunt de fabel reconstrueren door alle
gebeurtenissen op een tijdlijn te zetten. Alle gebeurtenissen van het verhaal in
de volgorde waarin ze aan de lezer gepresenteerd worden, noem je het sujet.
, Fictie
Fictie is de verzamelnaam voor alle teksten (proza, poëzie en toneel) waarin
verzonnen personen en gebeurtenissen centraal staan. Zie ook: non-fictie.
Belangrijk is vooral hoe een boek gepresenteerd wordt: als feit of als fictie. In
hoeverre de auteur zich gebaseerd heeft op feiten, kun je nooit achterhalen.
Fictie verwar je soms met non-fictie omdat veel fictie lijkt op de werkelijkheid.
Maar als het verhaal verzonnen is, dan is dat fictie.
Lijkt het op de werkelijkheid, dan noem je dat realistische fictie.
Lijkt het helemaal niet op de werkelijkheid, bevat het bijvoorbeeld veel
fantasiefiguren, dan noem je dat niet-realistische fictie
Genre
Genre betekent soort. Literatuur wordt onderverdeeld in drie hoofdgenres: epiek
(proza), lyriek (poëzie) en dramatiek (toneel). Deze genres kunnen verder
worden onderverdeeld in subgenres. Subgenres van de epiek zijn bijvoorbeeld:
detectiveromans, psychologische romans, sciencefictionromans, oorlogromans,
streekromans. Op de rug van bibliotheekboeken is met een pictogram
aangegeven tot welk genre het boek behoort.
Gesloten eind
Een gesloten eind is het slot van een roman of verhaal met een duidelijke afloop.
Het probleem dat in het boek centraal stond, is opgelost, alle vragen zijn
beantwoord en de lezer blijft niet in het ongewisse over het lot van de
verhaalfiguren. Bij een gesloten eind, zijn de open plekken in het verhaal
beantwoord.
Niet-literaire werken — zoals doktersromans of detectiveromans — hebben vaak
een gesloten eind of een happy end. Veel literaire werken hebben vaak een open
eind.
Happy end
Happy end is een gebruikelijker term voor goede afloop. Een kenmerk van
literatuur is dat het niet bij voorbaat vaststaat dat een verhaal een happy end
moet kennen – zoals dat wel vaststaat bij Amerikaanse films. Sterker nog: het
einde van een literair werk wordt meestal juist niet gekenmerkt door de eind
goed, al goed-sfeer van boeken uit het triviale genre (zie lectuur).
Hoofdpersoon
De hoofdpersoon is de belangrijkste verhaalfiguur (ook: personage. Een roman
of verhaal telt meestal weinig hoofdpersonen. Vaak is slechts één verhaalfiguur
aan te wijzen als hoofdpersoon. Dat is degene die de lezer het best leert kennen:
van een hoofdpersoon worden niet alleen het uiterlijk, maar ook de gedachten en
gevoelens beschreven. In literaire boeken wordt meestal een cruciaal moment uit
het leven van de hoofdpersoon beschreven. Je maakt meestal eerst gewoon
kennis met de hoofdpersoon en dan ontstaat er een probleem dat meestal groter
wordt. Als gevolg daarvan maakt de hoofdpersoon een bepaalde ontwikkeling
door waarbij je als lezer merkt hoe de hoofdpersoon omgaat met het probleem.
De hoofdpersoon hoeft niet per se degene te zijn die het verhaal vertelt.
Identificatie
Identificatie (van: identificeren) betekent vereenzelviging. De lezer moet zich
met de hoofdpersoon kunnen identificeren. Hij moet zich betrokken voelen bij
het lot van de hoofdpersoon. Daarom moet de hoofdpersoon sympathiek op de
