ETHIEK
Inleiding
- Etymologie:
o Ethos (Grieks): ‘de gewone verblijfplaats van dieren’
o Mores (Latijn): ‘wat gebruikelijk is’
o => sociale regels/afspraken
- Normen en waarden
o Niet alles wat wij goed vinden is ook moreel goed
o Veel verschillende soorten waarden en normen
- Wat zijn kenmerken van een morele handeling?
o Redelijk, niet emotioneel
o Komt vanuit jezelf, persoonlijk niet opgelegd door anderen
o Gemotiveerd door de waarde erachter, niet de uitkomst
Probleem: criteria (a)moreel gedrag onderscheiden zijn niet neutraal, maar afhankelijk
van de betreffende theorie
- Moreel vs. amoreel: meta-ethiek wat is ethiek?
- Moreel vs. immoreel: goed of niet?
- Beide vragen worden tegelijk behandeld
- Terminologie:
o Moraal: heersende gebruiken, waarden
o Moraliteit: bewustzijn van een individu, eigenschap
o Ethiek: studieveld empirisch of wijsgerig
- Sub-disciplines in de ethiek
o Descriptieve ethiek
o Wijsgerige ethiek
Normatieve ethiek (1ste orde)
Wat is de juiste handeling & waarom?
Interpreteren en systematiseren
Meta-ethiek (2de orde)
Wat is ethiek?
Truth-makers wat maakt iets waar?
Utilitarisme
1. De bedenkers
- Normatief-ethische theorie ontwikkeld eind 18de eeuw
- De bedenkers: Jeremy Bentham en John Stuart Mill
1.1 Jeremy Bentham (1748 – 1832)
- “Nature has placed mankind under the governance of two sovereign masters, pain and
pleasure. It’s for them alone to point out what we ought to do, as well as to determine
what we shall do”.
- Streefde naar sociale vooruitgang
- Kan een wezen pijn voelen?
o Leven is vermijden van pijn, ook voor dieren
1.2 John Stuart Mill (1806 – 1873)
- Vernoemt partner en stiefdochter voor hulp bij zijn werken
- Utility/the greatest happiness principle
o Handling stellen die neigt om geluk te promoten
, o Geluk bevorderen
2 Theorie en argumenten van J.S. Mill
- Basisgedachte: goede handelingen zijn handelingen die goede dingen realiseren
- Morel normen: worden afgeleid v waarden
o Waarden: genot en pijn
- Welke waarde? De waardenleer (axiologie)
- Welke norm? Handelingsprincipe: utility-principle
2.1 De waardenleer van Mill
- Geluk is het enige dat we willen bereiken
o Al de rest is een middel om dat geluk te bereiken
- Geluk = genot & afwezigheid van pijn
o De enige finale waarde = geluk
- Mill verdedigt een hedonistisch utilitarisme
- Naturalistisch argument voor zijn waardenleer
o Mensen verlangen feitelijk naar plezier & de afwezigheid van pijn
o Het enige bewijs dat iets wenselijk is, is dat mensen dat ook werkelijk wensen
- Gedachte-experiment: “pleziermachine”
- Soorten genot
o Kwantitatief hedonisme: Bentham
Zolang je er zelf plezier aan beleeft
o Kwalitatief hedonisme: Mill
Onderscheid verschillende soorten genot (hoog of laag)
Spanning in Mill tussen
Natuurlijk uitgangspunt
Kwalitatief hedonisme
Oplossing: baseert op wat ‘experts’ zeggen plezier is enige
intrinsieke waarde
2.2 De handelingsnorm
- Utility-principle van Mill
- Handeling stellen die meeste geluk voor de meeste mensen oplevert
o Niet enkel aantal mensen, maar ook hoe groot hun geluk is
o Niet enkel toename in geluk maar ook toename in ongeluk
o Niet enkel eigen geluk
o Kwaliteitsvolle geluk meer laten doorwegen
- Hoe komt de norm precies tot stand
o Elke persoon heeft goed aan andermans geluk
o We moeten streven naar ieders geluk maximaliseren
o We doen wat het meeste geluk opbrengt voor iedereen
Gomt verschil tussen individuen uit
- Onbeargumenteerde overgang: morele standpunt = onpartijdig
2.3 Invloed van 2.1 op 2.2
- Je kan andere waarden dan ‘genot’ vooropstellen
o We consequentialisme genoemd
- Consequentialisme = de juistheid van een handeling hangt enkel af van de gevolgen
- Welke gevolgen zijn moreel relevant?
o Wordt bepaald door de waardenleer
- Leidt tot verschillende vormen van consequentialisme
o Klassiek hedonistisch utilitarisme
o Voorkeursutilitarisme (preferentie-utilitarisme)
, o Pluralistisch consequentialisme
3 De evaluatie
- Vraag: wat is de juiste handeling?
- Antwoord: de handeling die leidt tot the greatest happiness for the greatest number
4 Objecties tegen het consequentialisme & variaties
4.1 Doen gevolgen er altijd toe?
- Handeling is juist als en slechts als ze de goede gevolgen maximaliseert
- Kan handeling slecht/goed zijn onafhankelijk van de gevolgen
o Voldoende of noodzakelijke voorwaarde
- Doen gevolgen er eigenlijk ooit toe
o ‘Binnenkant van een handeling’
- Utilitarisme levert geen bruikbare procedure op: geen tijd, inzicht genoeg om gevolgen af
te wegen
o JSM: utilitarisme is geen dagelijkse handleiding
- In principe onmogelijk om gevolgen te kennen buiten controle om
- Variatie: expected vs actual outcome
o Hoe weeg je gevolgen van een handeling af tegen rechten van persoon die
getroffen is
- Variatie: actutilitarisme vs. regelutilitarisme
o Regelutilitarisme:
Handeling juist als die conform is aan een regel die leidt tot de beste
resultaten
Maar heeft regelutilitarisme plausibel beeld van wat rechten zijn?
Rechten zijn intrinsiek, geen instrumenten
o Actutilitarisme:
Elke situatie wordt apart beoordeeld.
Je kiest de handeling die in dat specifieke geval het meeste nut (geluk,
welzijn) oplevert.
Er zijn geen vaste regels; de context bepaalt wat juist is.
- Waarden en normen
o Algemene structurele consequenties: waarde norm
o Axiologie: wat heeft waarde, wat is goed
4.2 Doet geluk (als genot) er altijd toe?
- Wat moreel telt is niet het genot maar dat mensen krijgen wat ze wensen:
verlangensbevrediging
- Variatie: genotsutitilitarisme vs. voorkeursutilitarisme
o Probleem verschuift naar: doet verlangensbevrediging er in morele zin altijd toe?
o Irrationele voorkeuren, adapted preferences
o Objectieve standaard nodig mogelijk?
o Is het plausibel dat er maar één waarde is die ertoe doet
Monisme van het utilitarisme
Consequentialisme kan ook pluralistisch zijn: kennis, liefde, schoonheid, zijn
waardevol los van plezier
4.3 Doet onpartijdigheid er altijd en in elke vorm toe?
- Onpartijdigheid met betrekking tot ‘the patient’ (the near and dear objection)
- Onpartijdigheid met betrekking tot ‘the agent’ (handel ik of iemand anders)
- The near & dear objection: persoon redden die het meeste goed kan doen voor de
volledige mensheid
o Utilitarisme is contra-intuïtief
, o Bernard Williams: utilitarisme ziet actor als een doorgeefluik voor de stand van
zaken
o Kan de utilitarist integriteit denken?
4.4 Doet maximalisatie er altijd toe?
- Demandingness-objection:
- Plicht nooit vervuld
o Handeling is enkel juist als ze goede gevolgen maximaliseert
o Falen we als we X doen, maar Y betere consequenties had
o Demandingness = veeleisendheid
o Verdeelsleutel:
Geen rechtvaardige verdeling van nut enkel totale hoeveelheid
o Variatie: gemiddelde nut vs. totaal nut
Voor meeste utilitaristen doet hoeveelheid er wel toe
Rawls: utilitaristen respecteren ‘separateness of persons’ niet
Deontologie (plichtethiek)
1. Consequentialisme vs deontologie
- Deontologie wordt vaak afgezet tegen consequentialisme
- Consequentialisme
o Inhoud: of handeling juist is hangt enkel af van de gevolgen
o Structuur van waarde naar norm plicht
o Revisionisme
- Deontologie
o Inhoud: of handeling juist is hangt niet enkel af van de gevolgen
o Structuur: je kan morele plicht niet afleiden van een doel, of iets anders buiten de
moraal
- Common sense:
o Standaard moreel gebod/verbod
- Hoe komt morele plicht tot stand: Immanuel Kant
o Toont argumentatief aan waarom sommige handelingen (niet) toelaatbaar zijn
o Geen nieuwe moraal, maar een fundament of onderliggend principe voor
bestaande moraal
2. Immanuel Kant
- Duitse verlichtingsdenker
- Nodigde mensen van over de hele wereld uit leefde in Koningsbergen (havenstad)
- Franse revolutie: emancipatie, los vd autoriteit
o Sapere aude = durf te denken
2.1 Kritieken van Kant
- 3 basisvragen van de filosofie.
- Niet kritiek geven, maar kritisch nadenken/analyseren van de mogelijkheidsvoorwaarden
o Kritik der reinen Vernunft
Wat kunnen we kennen
o Kritik der praktischen Vernunft
Wat moeten we doen
o Kritik de r Urteilskraft
Wat mogen we hopen
- Hoe komt Kant tot het fundamentele principe onderliggend aan de moraal?
Inleiding
- Etymologie:
o Ethos (Grieks): ‘de gewone verblijfplaats van dieren’
o Mores (Latijn): ‘wat gebruikelijk is’
o => sociale regels/afspraken
- Normen en waarden
o Niet alles wat wij goed vinden is ook moreel goed
o Veel verschillende soorten waarden en normen
- Wat zijn kenmerken van een morele handeling?
o Redelijk, niet emotioneel
o Komt vanuit jezelf, persoonlijk niet opgelegd door anderen
o Gemotiveerd door de waarde erachter, niet de uitkomst
Probleem: criteria (a)moreel gedrag onderscheiden zijn niet neutraal, maar afhankelijk
van de betreffende theorie
- Moreel vs. amoreel: meta-ethiek wat is ethiek?
- Moreel vs. immoreel: goed of niet?
- Beide vragen worden tegelijk behandeld
- Terminologie:
o Moraal: heersende gebruiken, waarden
o Moraliteit: bewustzijn van een individu, eigenschap
o Ethiek: studieveld empirisch of wijsgerig
- Sub-disciplines in de ethiek
o Descriptieve ethiek
o Wijsgerige ethiek
Normatieve ethiek (1ste orde)
Wat is de juiste handeling & waarom?
Interpreteren en systematiseren
Meta-ethiek (2de orde)
Wat is ethiek?
Truth-makers wat maakt iets waar?
Utilitarisme
1. De bedenkers
- Normatief-ethische theorie ontwikkeld eind 18de eeuw
- De bedenkers: Jeremy Bentham en John Stuart Mill
1.1 Jeremy Bentham (1748 – 1832)
- “Nature has placed mankind under the governance of two sovereign masters, pain and
pleasure. It’s for them alone to point out what we ought to do, as well as to determine
what we shall do”.
- Streefde naar sociale vooruitgang
- Kan een wezen pijn voelen?
o Leven is vermijden van pijn, ook voor dieren
1.2 John Stuart Mill (1806 – 1873)
- Vernoemt partner en stiefdochter voor hulp bij zijn werken
- Utility/the greatest happiness principle
o Handling stellen die neigt om geluk te promoten
, o Geluk bevorderen
2 Theorie en argumenten van J.S. Mill
- Basisgedachte: goede handelingen zijn handelingen die goede dingen realiseren
- Morel normen: worden afgeleid v waarden
o Waarden: genot en pijn
- Welke waarde? De waardenleer (axiologie)
- Welke norm? Handelingsprincipe: utility-principle
2.1 De waardenleer van Mill
- Geluk is het enige dat we willen bereiken
o Al de rest is een middel om dat geluk te bereiken
- Geluk = genot & afwezigheid van pijn
o De enige finale waarde = geluk
- Mill verdedigt een hedonistisch utilitarisme
- Naturalistisch argument voor zijn waardenleer
o Mensen verlangen feitelijk naar plezier & de afwezigheid van pijn
o Het enige bewijs dat iets wenselijk is, is dat mensen dat ook werkelijk wensen
- Gedachte-experiment: “pleziermachine”
- Soorten genot
o Kwantitatief hedonisme: Bentham
Zolang je er zelf plezier aan beleeft
o Kwalitatief hedonisme: Mill
Onderscheid verschillende soorten genot (hoog of laag)
Spanning in Mill tussen
Natuurlijk uitgangspunt
Kwalitatief hedonisme
Oplossing: baseert op wat ‘experts’ zeggen plezier is enige
intrinsieke waarde
2.2 De handelingsnorm
- Utility-principle van Mill
- Handeling stellen die meeste geluk voor de meeste mensen oplevert
o Niet enkel aantal mensen, maar ook hoe groot hun geluk is
o Niet enkel toename in geluk maar ook toename in ongeluk
o Niet enkel eigen geluk
o Kwaliteitsvolle geluk meer laten doorwegen
- Hoe komt de norm precies tot stand
o Elke persoon heeft goed aan andermans geluk
o We moeten streven naar ieders geluk maximaliseren
o We doen wat het meeste geluk opbrengt voor iedereen
Gomt verschil tussen individuen uit
- Onbeargumenteerde overgang: morele standpunt = onpartijdig
2.3 Invloed van 2.1 op 2.2
- Je kan andere waarden dan ‘genot’ vooropstellen
o We consequentialisme genoemd
- Consequentialisme = de juistheid van een handeling hangt enkel af van de gevolgen
- Welke gevolgen zijn moreel relevant?
o Wordt bepaald door de waardenleer
- Leidt tot verschillende vormen van consequentialisme
o Klassiek hedonistisch utilitarisme
o Voorkeursutilitarisme (preferentie-utilitarisme)
, o Pluralistisch consequentialisme
3 De evaluatie
- Vraag: wat is de juiste handeling?
- Antwoord: de handeling die leidt tot the greatest happiness for the greatest number
4 Objecties tegen het consequentialisme & variaties
4.1 Doen gevolgen er altijd toe?
- Handeling is juist als en slechts als ze de goede gevolgen maximaliseert
- Kan handeling slecht/goed zijn onafhankelijk van de gevolgen
o Voldoende of noodzakelijke voorwaarde
- Doen gevolgen er eigenlijk ooit toe
o ‘Binnenkant van een handeling’
- Utilitarisme levert geen bruikbare procedure op: geen tijd, inzicht genoeg om gevolgen af
te wegen
o JSM: utilitarisme is geen dagelijkse handleiding
- In principe onmogelijk om gevolgen te kennen buiten controle om
- Variatie: expected vs actual outcome
o Hoe weeg je gevolgen van een handeling af tegen rechten van persoon die
getroffen is
- Variatie: actutilitarisme vs. regelutilitarisme
o Regelutilitarisme:
Handeling juist als die conform is aan een regel die leidt tot de beste
resultaten
Maar heeft regelutilitarisme plausibel beeld van wat rechten zijn?
Rechten zijn intrinsiek, geen instrumenten
o Actutilitarisme:
Elke situatie wordt apart beoordeeld.
Je kiest de handeling die in dat specifieke geval het meeste nut (geluk,
welzijn) oplevert.
Er zijn geen vaste regels; de context bepaalt wat juist is.
- Waarden en normen
o Algemene structurele consequenties: waarde norm
o Axiologie: wat heeft waarde, wat is goed
4.2 Doet geluk (als genot) er altijd toe?
- Wat moreel telt is niet het genot maar dat mensen krijgen wat ze wensen:
verlangensbevrediging
- Variatie: genotsutitilitarisme vs. voorkeursutilitarisme
o Probleem verschuift naar: doet verlangensbevrediging er in morele zin altijd toe?
o Irrationele voorkeuren, adapted preferences
o Objectieve standaard nodig mogelijk?
o Is het plausibel dat er maar één waarde is die ertoe doet
Monisme van het utilitarisme
Consequentialisme kan ook pluralistisch zijn: kennis, liefde, schoonheid, zijn
waardevol los van plezier
4.3 Doet onpartijdigheid er altijd en in elke vorm toe?
- Onpartijdigheid met betrekking tot ‘the patient’ (the near and dear objection)
- Onpartijdigheid met betrekking tot ‘the agent’ (handel ik of iemand anders)
- The near & dear objection: persoon redden die het meeste goed kan doen voor de
volledige mensheid
o Utilitarisme is contra-intuïtief
, o Bernard Williams: utilitarisme ziet actor als een doorgeefluik voor de stand van
zaken
o Kan de utilitarist integriteit denken?
4.4 Doet maximalisatie er altijd toe?
- Demandingness-objection:
- Plicht nooit vervuld
o Handeling is enkel juist als ze goede gevolgen maximaliseert
o Falen we als we X doen, maar Y betere consequenties had
o Demandingness = veeleisendheid
o Verdeelsleutel:
Geen rechtvaardige verdeling van nut enkel totale hoeveelheid
o Variatie: gemiddelde nut vs. totaal nut
Voor meeste utilitaristen doet hoeveelheid er wel toe
Rawls: utilitaristen respecteren ‘separateness of persons’ niet
Deontologie (plichtethiek)
1. Consequentialisme vs deontologie
- Deontologie wordt vaak afgezet tegen consequentialisme
- Consequentialisme
o Inhoud: of handeling juist is hangt enkel af van de gevolgen
o Structuur van waarde naar norm plicht
o Revisionisme
- Deontologie
o Inhoud: of handeling juist is hangt niet enkel af van de gevolgen
o Structuur: je kan morele plicht niet afleiden van een doel, of iets anders buiten de
moraal
- Common sense:
o Standaard moreel gebod/verbod
- Hoe komt morele plicht tot stand: Immanuel Kant
o Toont argumentatief aan waarom sommige handelingen (niet) toelaatbaar zijn
o Geen nieuwe moraal, maar een fundament of onderliggend principe voor
bestaande moraal
2. Immanuel Kant
- Duitse verlichtingsdenker
- Nodigde mensen van over de hele wereld uit leefde in Koningsbergen (havenstad)
- Franse revolutie: emancipatie, los vd autoriteit
o Sapere aude = durf te denken
2.1 Kritieken van Kant
- 3 basisvragen van de filosofie.
- Niet kritiek geven, maar kritisch nadenken/analyseren van de mogelijkheidsvoorwaarden
o Kritik der reinen Vernunft
Wat kunnen we kennen
o Kritik der praktischen Vernunft
Wat moeten we doen
o Kritik de r Urteilskraft
Wat mogen we hopen
- Hoe komt Kant tot het fundamentele principe onderliggend aan de moraal?
