EXAMENVRAGEN PENOLOGIE & PENITENTIAIR RECHT
EXAMENVRAGEN AFGELOPEN JAREN
Straffilosofische overwegingen
OP VOORGROND:
Retributivisme (> Immanuel Kant) -> eigenschappen:
- Vergelding vh misdrijf staat centraal
- Straf beoogt herstel rechtsorde (misdrijf zorgt vr onevenwicht) & drukt morele
afkeuring uit
- Gericht op het verleden
- Plicht om te straffen in alle omstandigheden
- Talio beginsel (oog om oog, tand om tand): ‘verdiende loon’
è In casu: Edmond wordt vervolgd voor een zeer ernstig misdrijf (moord) en riskeert
levenslange opsluiting, waardoor hij zijn laatste levensjaren in de cel zal moeten
doorbrengen. Dit sluit dus aan bij het onevenwicht rechtzetten, met het talio
beginsel, waarbij een zwaar misdrijf ook wordt bestraft met een zware straf & bij de
plicht om te straffen ongeacht de omstandigheden (Edmond is oud, cognitieve
achteruitgang,..)
Spaarzaamheid (limiting retributivism)
- Desert (de verdiende straf) als limiterend principe: voor elk misdrijf is er een bep
straf, maar die geldt als proportionele bovengrens
- Principe van spaarzaamheid (ipv gelijkheid): niet elke misdadiger op dezelfde
manier straffen, elke cassu apart bekijken
- Strafvorm kan naar beneden toe worden bepaald door rechter obv andere
argumenten die te maken hebben met utilitarisme
- Afschrikking & neutralisering
è Als het HvA zou beslissen om Edmond bvb niet levenslang te laten zitten omwille van
zijn leeftijd en daarbij samenhangend geen kans tot recidive (case individueel
bekeken en utilitaristische argumenten die meespelen), treedt deze ook op de
voorgrond.
1
,NIET OP VOORGROND:
Utilitarisme (> Jeremy Bentham) -> eigenschappen:
- Preventie vh misdrijf staat centraal
o Generale/algemene (gericht tot ieder van ons)
o Individuele (gericht op specifieke dader)
§ Neutraliseren/incapacitation -> enige optie in deze casus
§ Reformatie/hervorming -> nvt in deze casus
§ Individuele afschrikking -> nvt in deze casus
- Straf beoogt gedragsverandering tot stand te brengen & verbindt dit met het
geluk in de samenleving; als criminaliteit gereduceerd w, kan geluk in sl w
vergroot
- Gericht op toekomst (men kijkt vooruit; positieve gevolgen straf)
o Toekomstig gedrag beïnvloeden & nieuwe misdrijven voorkomen
- Hedonistische mensvisie: straf moet schrik aanjagen (mens is gericht op plezier
maken & geluk nastreven -> straf = pijn -> vermijden)
è In casu: Edmond is 89 jaar, lichamelijk en mentaal kwetsbaar -> recidivegevaar is
uiterst beperkt. Gedragsverandering is weinig realistisch op deze leeftijd.
è Straf lijkt dus niet primair bedoeld om toekomstig gedrag te beïnvloeden, wat
essentieel is voor utilitarisme.
Neorehabilitationisme
- Desert als limiterend principe
- Rehabilitatie (ipv afschrikking & neutralisering) bv therapie
è In deze casus wordt er wel effectief gekeken naar het opleggen van een straf
(levenslange opsluiting), er is geen sprake van rehabilitatie.
Waarom Durkheimiaanse perspectief?
Volgens Durkheim geldt het recht als veruitwendiging/symbool van sociale samenhang.
Het concept van solidariteit staat centraal.
- Bestraffing = expressief (drukt iets uit; emotie, passie, niet-utilitair) ->
ongereflecteerde, onmiddellijke reactie op criminaliteit
- Tegelijkertijd wel functioneel: bestraffing herbevestigt & versterkt solidariteit
o Straf ≠ gericht op bereiken doel, maar vervult dus wel functie
- Individuele expressies zorgen vr een uitkomst die leidt tot bevestiging van
solidariteit
In deze zaak roepen de feiten een sterke collectieve verontwaardiging op, waardoor er
zwaar gestraft wordt ookal is het nut (preventie, rehabilitatie) beperkt. De straf moet niet
“werken” (doel), maar iets uitdrukken (herbevestiging & versterking solidariteit)
2
, Kadering binnen de klassieke straffilosofie
- Retributivisme: niet zinvol
o Gesprek ≠ gericht op herstel rechtsorde ≠ gericht op vergelding misdrijf
- Utilitarisme: niet zinvol
o Gesprek ≠ gericht op preventie misdrijf ≠ afschrikwekkend
Kadering binnen herstelgerichte / reparatief-herstelgerichte straffilosofie
Hier kan het gesprek wel als zinvol worden gezien. Het slachtoffer heeft hier een centrale rol.
- Reactie op criminaliteit: herstel schade, probleemaanpak & oplossing intermenselijke
conflicten
- Dader-slachtofferbemiddeling: naming, blaming & claiming
è Het gesprek tussen Lejeune en Martin past perfect binnen deze drie klassieke
herstelstappen (Lejeune wil waarheidsvinding, Martin wil verantwoordelijkheid opnemen:
o Naming: definiëren probleem, benoemen feiten
o Blaming: verwijtbare bevragen & confronteren (berokkende schade
bespreekbaar)
o Claiming: herstel
- Sluit aan bij idee van re-integrative shaming, specifiek re-integratieve beschaming:
afkeuring daad, maar ruimte voor menselijkheid & moreel herstel
3
EXAMENVRAGEN AFGELOPEN JAREN
Straffilosofische overwegingen
OP VOORGROND:
Retributivisme (> Immanuel Kant) -> eigenschappen:
- Vergelding vh misdrijf staat centraal
- Straf beoogt herstel rechtsorde (misdrijf zorgt vr onevenwicht) & drukt morele
afkeuring uit
- Gericht op het verleden
- Plicht om te straffen in alle omstandigheden
- Talio beginsel (oog om oog, tand om tand): ‘verdiende loon’
è In casu: Edmond wordt vervolgd voor een zeer ernstig misdrijf (moord) en riskeert
levenslange opsluiting, waardoor hij zijn laatste levensjaren in de cel zal moeten
doorbrengen. Dit sluit dus aan bij het onevenwicht rechtzetten, met het talio
beginsel, waarbij een zwaar misdrijf ook wordt bestraft met een zware straf & bij de
plicht om te straffen ongeacht de omstandigheden (Edmond is oud, cognitieve
achteruitgang,..)
Spaarzaamheid (limiting retributivism)
- Desert (de verdiende straf) als limiterend principe: voor elk misdrijf is er een bep
straf, maar die geldt als proportionele bovengrens
- Principe van spaarzaamheid (ipv gelijkheid): niet elke misdadiger op dezelfde
manier straffen, elke cassu apart bekijken
- Strafvorm kan naar beneden toe worden bepaald door rechter obv andere
argumenten die te maken hebben met utilitarisme
- Afschrikking & neutralisering
è Als het HvA zou beslissen om Edmond bvb niet levenslang te laten zitten omwille van
zijn leeftijd en daarbij samenhangend geen kans tot recidive (case individueel
bekeken en utilitaristische argumenten die meespelen), treedt deze ook op de
voorgrond.
1
,NIET OP VOORGROND:
Utilitarisme (> Jeremy Bentham) -> eigenschappen:
- Preventie vh misdrijf staat centraal
o Generale/algemene (gericht tot ieder van ons)
o Individuele (gericht op specifieke dader)
§ Neutraliseren/incapacitation -> enige optie in deze casus
§ Reformatie/hervorming -> nvt in deze casus
§ Individuele afschrikking -> nvt in deze casus
- Straf beoogt gedragsverandering tot stand te brengen & verbindt dit met het
geluk in de samenleving; als criminaliteit gereduceerd w, kan geluk in sl w
vergroot
- Gericht op toekomst (men kijkt vooruit; positieve gevolgen straf)
o Toekomstig gedrag beïnvloeden & nieuwe misdrijven voorkomen
- Hedonistische mensvisie: straf moet schrik aanjagen (mens is gericht op plezier
maken & geluk nastreven -> straf = pijn -> vermijden)
è In casu: Edmond is 89 jaar, lichamelijk en mentaal kwetsbaar -> recidivegevaar is
uiterst beperkt. Gedragsverandering is weinig realistisch op deze leeftijd.
è Straf lijkt dus niet primair bedoeld om toekomstig gedrag te beïnvloeden, wat
essentieel is voor utilitarisme.
Neorehabilitationisme
- Desert als limiterend principe
- Rehabilitatie (ipv afschrikking & neutralisering) bv therapie
è In deze casus wordt er wel effectief gekeken naar het opleggen van een straf
(levenslange opsluiting), er is geen sprake van rehabilitatie.
Waarom Durkheimiaanse perspectief?
Volgens Durkheim geldt het recht als veruitwendiging/symbool van sociale samenhang.
Het concept van solidariteit staat centraal.
- Bestraffing = expressief (drukt iets uit; emotie, passie, niet-utilitair) ->
ongereflecteerde, onmiddellijke reactie op criminaliteit
- Tegelijkertijd wel functioneel: bestraffing herbevestigt & versterkt solidariteit
o Straf ≠ gericht op bereiken doel, maar vervult dus wel functie
- Individuele expressies zorgen vr een uitkomst die leidt tot bevestiging van
solidariteit
In deze zaak roepen de feiten een sterke collectieve verontwaardiging op, waardoor er
zwaar gestraft wordt ookal is het nut (preventie, rehabilitatie) beperkt. De straf moet niet
“werken” (doel), maar iets uitdrukken (herbevestiging & versterking solidariteit)
2
, Kadering binnen de klassieke straffilosofie
- Retributivisme: niet zinvol
o Gesprek ≠ gericht op herstel rechtsorde ≠ gericht op vergelding misdrijf
- Utilitarisme: niet zinvol
o Gesprek ≠ gericht op preventie misdrijf ≠ afschrikwekkend
Kadering binnen herstelgerichte / reparatief-herstelgerichte straffilosofie
Hier kan het gesprek wel als zinvol worden gezien. Het slachtoffer heeft hier een centrale rol.
- Reactie op criminaliteit: herstel schade, probleemaanpak & oplossing intermenselijke
conflicten
- Dader-slachtofferbemiddeling: naming, blaming & claiming
è Het gesprek tussen Lejeune en Martin past perfect binnen deze drie klassieke
herstelstappen (Lejeune wil waarheidsvinding, Martin wil verantwoordelijkheid opnemen:
o Naming: definiëren probleem, benoemen feiten
o Blaming: verwijtbare bevragen & confronteren (berokkende schade
bespreekbaar)
o Claiming: herstel
- Sluit aan bij idee van re-integrative shaming, specifiek re-integratieve beschaming:
afkeuring daad, maar ruimte voor menselijkheid & moreel herstel
3
