DEEL 1 – WAAROM STRAFFEN
INLEIDING: SITUERING RECHTVAARDIGINGSVRAAGSTUK VD STRAF
Hoe straf rechtvaardigen? Hoe mogelijk & wenselijk maken in sl?
Vraagstuk belangrijk want straffen is om minstens 2 redenen potentieel problematisch:
- Essentie straf: straffen doet ‘pijn’ (doelgericht leedtoevoeging)
o = vorm ‘statelijk geweld’
o Er w onaangenaamheid toegebracht
o Goede redenen vr toep straf
- Straffen is duur (ivm OH, belangrijke maatschappelijke investering)
Straffilosofische theorieën identificeren problematische aspecten en zoeken vr zover mog nr
mogelijkheden om er mee om te gaan
INTERMEZZO: WAAROM STRAFFEN WE? 2 RECENTE CASES
Proces Demjanjuk (voormalige nazi, w op 91j veroordeeld & overlijdt voor hij straf kan uitv)
- Welk doel w hier nagestreefd? Hoe wordt de straf gerechtvaardigd?
o Vooral vereffening slachtoffers + maatschappelijke afkeuring gedrag
o Rechtvaardiging: NIET recidivegevaar, WEL vergelding
- = straffen om iets wat is gedaan in het verleden, het onrecht proberen recht te trekken
= retributivisme
Zaak over onverantwoord rijgedrag (opmerkelijk vonnis politierechter: dader moest als straf
boek lezen over overlijden van zoon vd schrijver bij dodelijk ongeval)
- Rechter beoogt dat boek dader op juiste pad ZAL brengen & ZAL leiden tot inkeer
- = zeer toekomstgericht, nieuwe feiten proberen te voorkomen (preventie &
schuldinzicht staan centraal) = utilitarisme
KLASSIEKE ANTW: RETRIBUTIVISME, UTILITARISME, VERENIGINGSTHEORIEËN
3.1 RETRIBUTIVISME (KIJKT NAAR VERLEDEN)
Centraal: vergelding vh misdrijf
- Grondlegger: Immanuel Kant (18e E)
- Gericht op verleden (morele veroordeling van wat in verleden is gebeurd)
- Beoging straf: herstel vd rechtsorde
o Misdrijf zorgt voor onevenwicht (dader hft zich + toegeëigend, moet er nu schuld
voor betalen)
o (!) ZONDER overwegingen van toekomstig nut straf
- Plicht om te straffen in alle omstandigheden (op elk misdrijf moet gereageerd w met
straf) wnnr bedreiging meteoriet moeten terdoodveroordeelden nog altijd w gedood
Oog om oog, tand om tand -> ‘verdiende loon’, klassieke vegeldingstheorie (Talio beginsel)
- Toekomstige gedragsaanpassing speelt GEEN ROL (gwn straffen om te straffen)
1
,Klassiek retributivisme ≠ haalbaar in de praktijk, maar hft wel belangrijke kern: de morele
afkeuringsgedachte (keert ook trg in moderne variant)
Moderne variant: just desert (= de verdiende straf, loon)
- Grondlegger: Andrew Von Hirsch
- 1) Herstel sociaal evenwicht (via straf w onevenwicht hersteld)
2) Afkeuring uitdrukking (norm w bevestigd, straf vertelt iets)
3) Afschrikking (als bijkomend voordeel, 2e plaats want pure afschr = toekomstgericht
= utilitarisme)
Omdat afschrikking niet als primair doel w beschouwd (enkel bijkomend) w just desert als
vorm van retributivisme gezien en niet als verenigingstheorie!
3.2 UTILITARISME (KIJKT NAAR TOEKOMST)
Centraal: preventie vh misdrijf (terugdringen crim, verhogen geluk in sl)
- Grondlegger: Jeremy Bentham
o Poogt gedragsverandering tot stand te brengen via straf (nuttig vr sl)
o Verbindt dit met geluk id sl (consequentialisme): als crim gereduceerd, kan geluk
in sl w vergroot
- Gericht op toekomst (men kijkt vooruit, nr positieve gevolgen straf)
o preventieve insteek (straf moet afschrikken – “angst vr straf voorkomt crim”)
o straffen -> toekomstig gedrag beïnvloeden & nieuwe misdrijven voorkomen
- Doel straf: algemene preventie
Hedonistische mensvisie (hedonisme: genot/plezier = hoogste goed & doel leven + pijn moet w geminimaliseerd)
- Straf moet schrik aanjagen (afschrikkingsgedachte grote rol)
- Mens is erop gericht om plezier en geluk na te streven & pijn te vermijden
-> straf voegt pijn toe: mens zal er alles aan doen om straf te vermijden
Preventie
- Generale/algemene (afschrikking = boodschap, richt zich tot volledige samenleving):
aankondigen/ toep straf waarbij boodschap naar ieder van ons w uitgestuurd (hangt
samen met afschrikkingsgedachte) bv strafbaarstelling
- Individuele: richt zich op specifieke dader (doordat je weet dat er straffen staan op
bep gedragingen, ga je je weerhouden feiten te plegen) -> 3 manieren:
o Neutraliseren/incapacitation
§ = het onmogelijk maken om nieuwe feiten te plegen (bv via gvs,
doodstraf, …)
o Reformatie/hervorming
§ = wil misdrijfpleger om misdrijf te plegen weg te nemen (inwerken op
denkbeelden, morele reformatie)
o Individuele afschrikking
§ = misdadiger durft niet langer misdrijven te plegen (intimidatie dr wet)
2
,3.3 VERENIGINGSTHEORIEËN
Telkens combinatie v retributivisme & utilitarisme (compromis tss beste ene & beste andere)
Spaarzaamheid (limiting retributivism)
- Desert (= de verdiende straf) als ‘limiterend’ principe (≠ langer ‘definiërend’)
èvr elk misdrijf is er een bep straf, maar die geldt als proportionele bovengrens
- Princ van spaarzaamheid (ipv princ van gelijkheid)
o Niet elke misdadiger op dez manier straffen, zoeken nr meer spaarzame manier
van strafrechtelijk optreden -> elke individuele casus w apart bekeken
o Strafvorm kan nr beneden toe w bep dr rechter obv andere argumenten die te
maken hb met utilitarisme
- Afschrikking & neutralisering
Neorehabilitationisme
- Desert als ‘limiterend’ principe (≠ langer ‘definiërend’)
- Rehabilitatie (niet afschrikking & neutralisering) bv therapie, behandelingen, …
o Wnnr rehabiliterende invulling straf mogelijk & succesvol: straf kan nr beneden toe
worden bepaald
3.4 KWESTIE VD RELATIEVE AUTONOMIE
In strafprocedure: doorheen alle fasen zijn er verschillende drijfveren/doelen
1) Strafbaarstelling
o Parlement (wetgever) -> criminaliseert bep gedrag om bep redenen en wil hier
bep doelstellingen mee bereiken
o Bv terugdringen seksueel geweld
2) Straftoemeting
o Rechter buigt zich over een individuele casus -> heeft beweegreden vr opleggen
straf (vaak herstel rechtsorde, vorm retributivisme nl morele afkeur)
o Bv rechter legt straf op om hiermee vorm v morele afkeuring ad sl meegeven
o Bv vorm v afschrikking bewerkstelligen dr bep straf uit te spreken
3) Strafuitvoering
o SURB kijkt toekomstgericht tot op welke hoogte er nog risico is op herval
(vooruitblik op voorgrond, utilitarisme)
o Re-integratie op voorgrond->vooral kijken nr elem die wijzen op veilige trgkeer
Principe vd relatieve autonomie/ de relevantiecontext
- Verschilt naar het belang vd relevantiecontext waarbinnen actoren versch handelen,
versch doelstellingen
- Er moet gekeken w naar context waarin bep doelen voorop komen
o Invulling & rechtvaardiging straf w in alle fasen anders ingevuld
o Doelstellingen kn veranderen doorheen procedure
MAAR protest tegen vervroegde vrijlating Michelle Martin
- Toekomstgericht vastgesteld dat ze klaar was voor vrijlating, maar maatschappelijk
protest (retribuvistische beweegredenen) -> vergeldingsgevoel primeert
3
, INTERMEZZO: OVER HET WOORD ‘ALLOCHTOON’
Vervult stigmatiserende functie -> groep mensen w onder deze noemer samengebracht &
uitgesloten (cf Becker – labellingsperspectief) è speelt ook mee in abolitionistisch antw
HET ABOLITIONISTISCHE ANTWOORD: GÉÉN RECHTVAARDIGING VR DE STRAF
Abolitionisme = beweging die streeft nr afschaffing van iets (bv slavernij)
- Geeft meest radicale antw op “Waarom straffen we?”: er is GEEN rechtvaardiging ->
straf moet w teruggedrongen/afgeschaft
- Centraal: taal (bep gedragingen krijgen label & drm gevolgen -> die gevolgen w hier in
vraag gesteld)
Cf Bentham (utilit. persp): straf moet nuttig zijn, anders moet ze niet w opgelegd
è NIET straffen als straf (“soms kan je beter niet straffen”):
- = ongegrond (er is geen onheil, bv geen kans op recidive)
- ≠ effectief (geen/beperkte preventie bv straf schrikt niet af)
- = duur/ niet voordelig (middelen > uitkomst, kosten > baten, nadelen > voordelen sl)
- = nodeloos (onheil kan op andere manier w teruggedrongen)
óKant: plicht om in ALLE omstandigheden te straffen
óAbolitionisme: in ALLE gevallen zijn straffen onnodig
MEER UITGEWERKT & GERADICALISEERD BINNEN ABOLITION. STROMING
Louk Hulsman (hoogleraar SR & criminologie) è 2 grote fases in zijn intellectuele levensloop
1) Functionele fase (1964-1977)
o Geloofde/vertrouwde lange tijd in SR, maar overtuigd dat bijsturen SR mog is
o Had het over conflictoplossing
2) Abolitionistische fase (1977-2009)
o Kentering in zijn denken, kritieken krijgen bovenhand
o SR zelf = (sociaal) probleem (≠ opl probl), gelooft niet meer in SRhervormingen
o Pleit voor afschaffing SR
- Vb boek: 5 studenten op kot -> stoppen slaan door bij 1 -> stijl: straffend, vergoedend,
therapeutisch, verzoenend
o Direct betrokkenen hanteren MINDER SNEL straffende stijl
o Spreken in termen ve misdaad opent weg vr straffende stijl v reageren
è rol taal: iets benoemen als crimineel heeft bep gevolgen
o Drm pleit LH vr afschaffing begrip criminaliteit -> ‘problematische situ’s’
ABOLITIONISTISCHE PERSPECTIEF
Lekentaal & technisch wetensch taal maakt ‘onbevangen beschouwing’ van wat er
gebeurt in strafrechtssysteem onmogelijk è zo w er weinig vooruitgang geboekt
- Als we praten over crim & misdaad gn we meteen taal SR app hanteren, waardoor een
rationele blik op de feiten niet langer mog is (men propt complexe situ’s in categorieën
die eigen zijn ah SRsys)
4
INLEIDING: SITUERING RECHTVAARDIGINGSVRAAGSTUK VD STRAF
Hoe straf rechtvaardigen? Hoe mogelijk & wenselijk maken in sl?
Vraagstuk belangrijk want straffen is om minstens 2 redenen potentieel problematisch:
- Essentie straf: straffen doet ‘pijn’ (doelgericht leedtoevoeging)
o = vorm ‘statelijk geweld’
o Er w onaangenaamheid toegebracht
o Goede redenen vr toep straf
- Straffen is duur (ivm OH, belangrijke maatschappelijke investering)
Straffilosofische theorieën identificeren problematische aspecten en zoeken vr zover mog nr
mogelijkheden om er mee om te gaan
INTERMEZZO: WAAROM STRAFFEN WE? 2 RECENTE CASES
Proces Demjanjuk (voormalige nazi, w op 91j veroordeeld & overlijdt voor hij straf kan uitv)
- Welk doel w hier nagestreefd? Hoe wordt de straf gerechtvaardigd?
o Vooral vereffening slachtoffers + maatschappelijke afkeuring gedrag
o Rechtvaardiging: NIET recidivegevaar, WEL vergelding
- = straffen om iets wat is gedaan in het verleden, het onrecht proberen recht te trekken
= retributivisme
Zaak over onverantwoord rijgedrag (opmerkelijk vonnis politierechter: dader moest als straf
boek lezen over overlijden van zoon vd schrijver bij dodelijk ongeval)
- Rechter beoogt dat boek dader op juiste pad ZAL brengen & ZAL leiden tot inkeer
- = zeer toekomstgericht, nieuwe feiten proberen te voorkomen (preventie &
schuldinzicht staan centraal) = utilitarisme
KLASSIEKE ANTW: RETRIBUTIVISME, UTILITARISME, VERENIGINGSTHEORIEËN
3.1 RETRIBUTIVISME (KIJKT NAAR VERLEDEN)
Centraal: vergelding vh misdrijf
- Grondlegger: Immanuel Kant (18e E)
- Gericht op verleden (morele veroordeling van wat in verleden is gebeurd)
- Beoging straf: herstel vd rechtsorde
o Misdrijf zorgt voor onevenwicht (dader hft zich + toegeëigend, moet er nu schuld
voor betalen)
o (!) ZONDER overwegingen van toekomstig nut straf
- Plicht om te straffen in alle omstandigheden (op elk misdrijf moet gereageerd w met
straf) wnnr bedreiging meteoriet moeten terdoodveroordeelden nog altijd w gedood
Oog om oog, tand om tand -> ‘verdiende loon’, klassieke vegeldingstheorie (Talio beginsel)
- Toekomstige gedragsaanpassing speelt GEEN ROL (gwn straffen om te straffen)
1
,Klassiek retributivisme ≠ haalbaar in de praktijk, maar hft wel belangrijke kern: de morele
afkeuringsgedachte (keert ook trg in moderne variant)
Moderne variant: just desert (= de verdiende straf, loon)
- Grondlegger: Andrew Von Hirsch
- 1) Herstel sociaal evenwicht (via straf w onevenwicht hersteld)
2) Afkeuring uitdrukking (norm w bevestigd, straf vertelt iets)
3) Afschrikking (als bijkomend voordeel, 2e plaats want pure afschr = toekomstgericht
= utilitarisme)
Omdat afschrikking niet als primair doel w beschouwd (enkel bijkomend) w just desert als
vorm van retributivisme gezien en niet als verenigingstheorie!
3.2 UTILITARISME (KIJKT NAAR TOEKOMST)
Centraal: preventie vh misdrijf (terugdringen crim, verhogen geluk in sl)
- Grondlegger: Jeremy Bentham
o Poogt gedragsverandering tot stand te brengen via straf (nuttig vr sl)
o Verbindt dit met geluk id sl (consequentialisme): als crim gereduceerd, kan geluk
in sl w vergroot
- Gericht op toekomst (men kijkt vooruit, nr positieve gevolgen straf)
o preventieve insteek (straf moet afschrikken – “angst vr straf voorkomt crim”)
o straffen -> toekomstig gedrag beïnvloeden & nieuwe misdrijven voorkomen
- Doel straf: algemene preventie
Hedonistische mensvisie (hedonisme: genot/plezier = hoogste goed & doel leven + pijn moet w geminimaliseerd)
- Straf moet schrik aanjagen (afschrikkingsgedachte grote rol)
- Mens is erop gericht om plezier en geluk na te streven & pijn te vermijden
-> straf voegt pijn toe: mens zal er alles aan doen om straf te vermijden
Preventie
- Generale/algemene (afschrikking = boodschap, richt zich tot volledige samenleving):
aankondigen/ toep straf waarbij boodschap naar ieder van ons w uitgestuurd (hangt
samen met afschrikkingsgedachte) bv strafbaarstelling
- Individuele: richt zich op specifieke dader (doordat je weet dat er straffen staan op
bep gedragingen, ga je je weerhouden feiten te plegen) -> 3 manieren:
o Neutraliseren/incapacitation
§ = het onmogelijk maken om nieuwe feiten te plegen (bv via gvs,
doodstraf, …)
o Reformatie/hervorming
§ = wil misdrijfpleger om misdrijf te plegen weg te nemen (inwerken op
denkbeelden, morele reformatie)
o Individuele afschrikking
§ = misdadiger durft niet langer misdrijven te plegen (intimidatie dr wet)
2
,3.3 VERENIGINGSTHEORIEËN
Telkens combinatie v retributivisme & utilitarisme (compromis tss beste ene & beste andere)
Spaarzaamheid (limiting retributivism)
- Desert (= de verdiende straf) als ‘limiterend’ principe (≠ langer ‘definiërend’)
èvr elk misdrijf is er een bep straf, maar die geldt als proportionele bovengrens
- Princ van spaarzaamheid (ipv princ van gelijkheid)
o Niet elke misdadiger op dez manier straffen, zoeken nr meer spaarzame manier
van strafrechtelijk optreden -> elke individuele casus w apart bekeken
o Strafvorm kan nr beneden toe w bep dr rechter obv andere argumenten die te
maken hb met utilitarisme
- Afschrikking & neutralisering
Neorehabilitationisme
- Desert als ‘limiterend’ principe (≠ langer ‘definiërend’)
- Rehabilitatie (niet afschrikking & neutralisering) bv therapie, behandelingen, …
o Wnnr rehabiliterende invulling straf mogelijk & succesvol: straf kan nr beneden toe
worden bepaald
3.4 KWESTIE VD RELATIEVE AUTONOMIE
In strafprocedure: doorheen alle fasen zijn er verschillende drijfveren/doelen
1) Strafbaarstelling
o Parlement (wetgever) -> criminaliseert bep gedrag om bep redenen en wil hier
bep doelstellingen mee bereiken
o Bv terugdringen seksueel geweld
2) Straftoemeting
o Rechter buigt zich over een individuele casus -> heeft beweegreden vr opleggen
straf (vaak herstel rechtsorde, vorm retributivisme nl morele afkeur)
o Bv rechter legt straf op om hiermee vorm v morele afkeuring ad sl meegeven
o Bv vorm v afschrikking bewerkstelligen dr bep straf uit te spreken
3) Strafuitvoering
o SURB kijkt toekomstgericht tot op welke hoogte er nog risico is op herval
(vooruitblik op voorgrond, utilitarisme)
o Re-integratie op voorgrond->vooral kijken nr elem die wijzen op veilige trgkeer
Principe vd relatieve autonomie/ de relevantiecontext
- Verschilt naar het belang vd relevantiecontext waarbinnen actoren versch handelen,
versch doelstellingen
- Er moet gekeken w naar context waarin bep doelen voorop komen
o Invulling & rechtvaardiging straf w in alle fasen anders ingevuld
o Doelstellingen kn veranderen doorheen procedure
MAAR protest tegen vervroegde vrijlating Michelle Martin
- Toekomstgericht vastgesteld dat ze klaar was voor vrijlating, maar maatschappelijk
protest (retribuvistische beweegredenen) -> vergeldingsgevoel primeert
3
, INTERMEZZO: OVER HET WOORD ‘ALLOCHTOON’
Vervult stigmatiserende functie -> groep mensen w onder deze noemer samengebracht &
uitgesloten (cf Becker – labellingsperspectief) è speelt ook mee in abolitionistisch antw
HET ABOLITIONISTISCHE ANTWOORD: GÉÉN RECHTVAARDIGING VR DE STRAF
Abolitionisme = beweging die streeft nr afschaffing van iets (bv slavernij)
- Geeft meest radicale antw op “Waarom straffen we?”: er is GEEN rechtvaardiging ->
straf moet w teruggedrongen/afgeschaft
- Centraal: taal (bep gedragingen krijgen label & drm gevolgen -> die gevolgen w hier in
vraag gesteld)
Cf Bentham (utilit. persp): straf moet nuttig zijn, anders moet ze niet w opgelegd
è NIET straffen als straf (“soms kan je beter niet straffen”):
- = ongegrond (er is geen onheil, bv geen kans op recidive)
- ≠ effectief (geen/beperkte preventie bv straf schrikt niet af)
- = duur/ niet voordelig (middelen > uitkomst, kosten > baten, nadelen > voordelen sl)
- = nodeloos (onheil kan op andere manier w teruggedrongen)
óKant: plicht om in ALLE omstandigheden te straffen
óAbolitionisme: in ALLE gevallen zijn straffen onnodig
MEER UITGEWERKT & GERADICALISEERD BINNEN ABOLITION. STROMING
Louk Hulsman (hoogleraar SR & criminologie) è 2 grote fases in zijn intellectuele levensloop
1) Functionele fase (1964-1977)
o Geloofde/vertrouwde lange tijd in SR, maar overtuigd dat bijsturen SR mog is
o Had het over conflictoplossing
2) Abolitionistische fase (1977-2009)
o Kentering in zijn denken, kritieken krijgen bovenhand
o SR zelf = (sociaal) probleem (≠ opl probl), gelooft niet meer in SRhervormingen
o Pleit voor afschaffing SR
- Vb boek: 5 studenten op kot -> stoppen slaan door bij 1 -> stijl: straffend, vergoedend,
therapeutisch, verzoenend
o Direct betrokkenen hanteren MINDER SNEL straffende stijl
o Spreken in termen ve misdaad opent weg vr straffende stijl v reageren
è rol taal: iets benoemen als crimineel heeft bep gevolgen
o Drm pleit LH vr afschaffing begrip criminaliteit -> ‘problematische situ’s’
ABOLITIONISTISCHE PERSPECTIEF
Lekentaal & technisch wetensch taal maakt ‘onbevangen beschouwing’ van wat er
gebeurt in strafrechtssysteem onmogelijk è zo w er weinig vooruitgang geboekt
- Als we praten over crim & misdaad gn we meteen taal SR app hanteren, waardoor een
rationele blik op de feiten niet langer mog is (men propt complexe situ’s in categorieën
die eigen zijn ah SRsys)
4
