1. Ziekte en gezondheid
1.1 Inleiding
Casus = In de wachtzaal van de huisarts zitten twee patiënten met hoofdpijn. De eerste is
een vrouw van 35 jaar (patiënt A) en de tweede is een mand van 37 jaar (Patiënt B).
- Patiënt A is een jonge moeder van twee kinderen. Ze heeft een drukke baan als
verpleegkundige in een ziekenhuis. Haar echtgenoot werkt fulltime en ze hebben
weinig familieondersteuning in de buurt. Ze ervaart haar symptomen als zeer
verontrustend omdat ze vreest dat ze haar werk en de zorg voor haar kinderen niet
kan bijhouden. Ze maakt zich zorgen over het feit dat haar symptomen haar kunnen
belemmeren in het vervullen van haar dagelijkse verantwoordelijkheden. Ze voelt
zich niet in staat om rust te nemen vanwege haar verantwoordelijkheden thuis en op
het werk.
Ze komt bij de huisarts omdat ze vreest dat er iets ernstig aan de hand is waardoor
ze helemaal zou kunnen uitvallen. Ze wil een snelle medicamenteuze oplossing.
- Patiënt B is alleenstaand en heeft geen directe familieleden in de buurt. Hij leeft een
rustig leven. Hij gaat elke dag naar zijn werk als plantsoenarbeider en heeft veel vrije
tijd die hij besteedt aan hobby’s. Hij heeft geen verplichtingen buitenshuis. Hij maakt
zich geen zorgen over de symptomen, een paar dagen uitzieken en dat komt wel
goed. Hij ziet zijn symptomen meer als een ongemak dan als een bedreiging voor
zijn dagelijkse leven. Hij komt langs bij de huisarts voor een briefje zodat hij een paar
dagen thuis kan blijven om uit te zieken.
1.2 Gezondheid in een historisch perspectief
1.2.1 Oudheid
Ziekte = Ontstaat door kwade geesten die het lichaam binnendringen. Het is dus iets dat je
overkomt en waar je zelf geen grip op hebt.
1.2.2 Oude Grieken en Romeinen
Hippocrates over ziekte = Slecht balans tussen de lichaamssappen (bloed, slijm, gele gal
en zwarte gal). Dit had niet enkel invloed op het lichaam, maar ook op de menselijke geest!
- Behandeling = Medicatie toedienen die de tegenovergestelde werking heeft van het
lichaamssap die veel te veel aanwezig is.
→ Hier beseften ze dus al dat het het lichaam zelf was die ervoor zorgde dat er iets verkeerd
was.
1.2.3 Middeleeuwen
In de middeleeuwen keren we opnieuw even terug en dacht men opnieuw dat ziekte
veroorzaakt werd door bovennatuurlijke krachten.
- Ziekte = Straf van God
- Behandeling = Uitdrijven van slechte krachten door het lichaam te geselen.
- Functie van geneesheer werd uitgeoefend door priesters
1.2.4 Renaissance: Opkomst van het biomedische perspectief
- Ziekte heeft een specifieke biomedische etiologie
- Lichaam kan behandeld/gerepareerd worden als machine
- Metafoor = Lichaam als robot
Descartes = Beschrijft pijn vanuit een mechanisch model;
- Prikkeling → zintuigen → banen naar de hersenen → banen naar de spieren.
1
, - Genezing hang af van medische technologie en/of chemische interventie
- Rol arts = Lichaamsingenieur
- Rol patiënt = Passieve houding
1.2.5 19de eeuwse ‘Sanitary Movement’
Population health surveillance = Gezondheid wordt niet enkel op individueel niveau
bekeken maar ook op het niveau van populaties
- Kolonialisme = Deze ‘movement’ is vooral ontstaan door het kolonialisme. Bv: een
volledig schip vol slaven naar Spanje brengen → Belangrijk om de slaven zo gezond
mogelijk te houden.
• 1830 Cholera epidemie in Jamaica en Cuba. Risico dat de volledige
bemanning van een schip besmet zou geraken. → Men ging dus in kaart
beginnen brengen van wie stierf er, hoe kwam dit,..
- Economische belangen = Deze ‘movement’ is ook ontstaan voor de economische
belangen van de industrie door de industrialisering. Men wou niet dat al de arbeiders
ziek zouden worden.
• 1836 werd in Londen voor het eerst de General Registrar’s office opgericht
= William Farr (kennen!) hij werkte binnen deze GRO en hij maakte
wekelijkse verslagen over sterfte, locatie ervan, beroepen van de mensen ..
→ Dit waren de eerste epidemiologische verslagen! Hij toonde aan dat in de
arme buurten er een verhoogd risico was op overlijden.
• Edwin Chadwick = Heeft verder gewerkt op de data die toen verzameld
werden en begon echt analyses te maken van waar de overlijdens vooral
waren en wat de omgevingfactoren waren.
o 1838 Tyfus epidemie = Men zag in Londen dat er bepaalde wijken
waren waar er een verhoogd risico was op tyfus. Ze dachten dat dit te
maken had met de rivier die door Londen liep.
Citaat Chadwick:
➔ Hij dacht niet dat het te maken had met de rivier, maar met het drinkwater.
Gevolg ‘Sanitary Movement’:
- Stadsplanning en volksgezondheidsmaatregelen = Men is meer beginnen nadenken
van afvoer van water,..
- Ontwikkeling van de epidemiologie
- Invloed van industriële revolutie op de gezondheid = IR heeft dus een grote invloed
gehad op gezondheid
1.2.6 20e eeuwse medische vooruitgang
- Antibiotica en vaccinatie worden uitgevonden
- Opkomst van moderne chirurgie en diagnostische technologieën
- Globalisering en verspreiding van medische kennis
- Opkomst alternatieve en complementaire geneeskunde = bv. Homeopathie
➔ Enorme technologische vooruitgang en globalisering in de 20ste eeuw
2
, 1.2.7 Huidige trends en toekomstperspectieven
- Technologische vooruitgang in de geneeskunde = Vooral in Personalized medicine
en genetische therapieën, AI,..
- Ethische overwegingen en uitdagingen!
1.3 Het concept gezondheid
1.3.1 WHO definitie van gezondheid
Definitie = Gezondheid is een toestand van volledig lichamelijke, geestelijke en sociaal
welzijn, en niet slechts de afwezigheid van ziekte of gebreken.
Kritiek:
- Statisch gegeven = Er zijn misschien momenten waar we in deze toestand zitten,
maar dit gaat niet lang duren.
- Utopisch, onbereikbaar = Er is dan toch niemand die gezond is?
Utopisch = Iets dat ideaal is, maar onbereikbaar of niet realistisch
1.3.2 Een belangrijke conceptuele evolutie
Een aantal belangrijke evoluties van het begrip ‘gezondheid’ over de tijd, beïnvloed door
culturen, sociale en wetenschappelijke inzichten:
̶ Holistisch Perspectief = verwijzend naar de interactie van fysieke, mentale,
emotionele, sociale en spirituele dimensies. Elk van deze dimensies draagt bij aan
het algehele welzijn van een individu. Dit perspectief kan verschillen in verschillende
definities van gezondheid
• Vb. Saracci, 1997: health = happiness, a disruption of happiness is a health
problem. In zijn definite heeft fysieke conditie dus geen rol.
̶ Dynamische Aard = Gezondheid is geen statische toestand maar eerder een
dynamisch proces dat in de loop van de tijd evolueert. Het kan fluctueren door
verschillende factoren zoals levensstijlkeuzes, omgevingsinvloeden, genetica en
toegang tot gezondheidszorg.
• Vb. Bircher, 2005: “Health is a dynamic state of well-being characterised by a
physical and mental potential, which satisfies the demands of life
commensurate with age, culture, and personal responsibility.”
• Bv. Who: Zij bekijken gezondheid zeer statisch.
̶ Onderscheid tussen Individuele en Populatie Gezondheid = Op individueel niveau
verwijst gezondheid naar het welzijn van een persoon. Op populatieniveau omvat
gezondheid de gezondheidsstatus van hele gemeenschappen of bevolkingsgroepen.
Dit verschilt ook in verschillende definities.
̶ Subjectiviteit = Sommige definitief focussen zich zeer hard op het subjectieve en
andere eerder op het objectieve. Gezondheid is een subjectief concept dat door
individuen anders kan worden waargenomen op basis van hun culturele, sociale en
persoonlijke overtuigingen. Wat voor de ene een goede gezondheid betekent, kan
verschillen vanuit het perspectief van een ander.
̶ Functionele Vermogens = het effectief kunnen functioneren in het dagelijks leven.
Dit omvat de capaciteit om activiteiten uit te voeren, sociale relaties aan te gaan en
persoonlijke doelen en aspiraties na te streven.
• Ik ben leerkracht met één been en kan perfect les geven in een rolstoel. Een
arbeider met één been kan zijn job niet meer uitoefenen. → Ik ben gezond
maar de arbeider niet.
- Biopsychosociaal Model = Het biopsychosociale model van gezondheid beschouwt
biologische, psychologische en sociale factoren als onderling verbonden invloeden
op gezondheid en ziekte. Dit model benadrukt de complexe interacties tussen
biologische, psychologische en sociale determinanten van gezondheid.
3
, - Equity en Sociale Rechtvaardigheid = Het bereiken van equity, wat de
afwezigheid is van oneerlijke en vermijdbare verschillen in gezondheid tussen
verschillende groepen, kan een aspect zijn van de definitie van gezondheid. Equity
benadrukt het aanpakken van sociale determinanten van gezondheid en het
bevorderen van rechtvaardigheid in toegang tot gezondheidszorg en uitkomsten.
Parsons, 1972: Sociologisch perspectief = ‘The state of optimum capacity of an
individueal for the effective performance of the roles and tasks for which he has been
socialized’.
- Gezondheid wordt bepaald door de mogelijkheid tot functioneren. Het wordt bepaald
door zowel eventuele fysieke als mentale beperkingen.
- Is aanvullend op het medisch model, vervangt het niet = Niet enkel het functioneren
is van belang, maar het is wel een meerwaarde om dit mee te nemen in het denken
over gezondheid.
1.4 Disease-illness-sickness
Het zijn 3 perspectieven waarmee men naar de werkelijkheid kan kijken. Dit kan ook
wisselen.
1.4.1 Disease
Disease = Verwijst naar biologische of pathofysiologische afwijkingen of verstoringen in het
lichaam op fysiologisch, anatomisch, cellulair of moleculair niveau.
- Kunnen worden geïdentificeerd of gemeten door medische diagnostische methoden
(klinische onderzoek, labo, beeldvorming,..)
- Het is een ‘objectief concept’ dat vaak centraal staat in de gezondheidszorg.
- Er is dus altijd een soort van norm en als hier een afwijking van is, dan zeggen we
dat er aanwezigheid is van disease.
1.4.2 Illness
Illness = Verwijs naar de persoonlijke ervaringen van symptomen en lijden die een individu
ervaart als gevolg van een ziekte of aandoening.
- Het is een subjectief concept dat de perceptie en beleving van ziekte omvat, inclusief
fysieke sensatie, emotionele reacties en cognitieve interpretaties van de symptomen
- Illness omvat niet alleen de fysieke symptomen, maar ook de psychologische en
sociale gevolgen die een persoon ervaart als gevolg van ziekte.
1.4.3 Sickness
Sickness = Verwijst naar de sociale en culturele constructies van ziekte binnen een
bepaalde samenleving. Het omvat de manier waarop ziekte wordt begrepen, geïnterpreteerd
en behandeld binnen een culturele context.
4
1.1 Inleiding
Casus = In de wachtzaal van de huisarts zitten twee patiënten met hoofdpijn. De eerste is
een vrouw van 35 jaar (patiënt A) en de tweede is een mand van 37 jaar (Patiënt B).
- Patiënt A is een jonge moeder van twee kinderen. Ze heeft een drukke baan als
verpleegkundige in een ziekenhuis. Haar echtgenoot werkt fulltime en ze hebben
weinig familieondersteuning in de buurt. Ze ervaart haar symptomen als zeer
verontrustend omdat ze vreest dat ze haar werk en de zorg voor haar kinderen niet
kan bijhouden. Ze maakt zich zorgen over het feit dat haar symptomen haar kunnen
belemmeren in het vervullen van haar dagelijkse verantwoordelijkheden. Ze voelt
zich niet in staat om rust te nemen vanwege haar verantwoordelijkheden thuis en op
het werk.
Ze komt bij de huisarts omdat ze vreest dat er iets ernstig aan de hand is waardoor
ze helemaal zou kunnen uitvallen. Ze wil een snelle medicamenteuze oplossing.
- Patiënt B is alleenstaand en heeft geen directe familieleden in de buurt. Hij leeft een
rustig leven. Hij gaat elke dag naar zijn werk als plantsoenarbeider en heeft veel vrije
tijd die hij besteedt aan hobby’s. Hij heeft geen verplichtingen buitenshuis. Hij maakt
zich geen zorgen over de symptomen, een paar dagen uitzieken en dat komt wel
goed. Hij ziet zijn symptomen meer als een ongemak dan als een bedreiging voor
zijn dagelijkse leven. Hij komt langs bij de huisarts voor een briefje zodat hij een paar
dagen thuis kan blijven om uit te zieken.
1.2 Gezondheid in een historisch perspectief
1.2.1 Oudheid
Ziekte = Ontstaat door kwade geesten die het lichaam binnendringen. Het is dus iets dat je
overkomt en waar je zelf geen grip op hebt.
1.2.2 Oude Grieken en Romeinen
Hippocrates over ziekte = Slecht balans tussen de lichaamssappen (bloed, slijm, gele gal
en zwarte gal). Dit had niet enkel invloed op het lichaam, maar ook op de menselijke geest!
- Behandeling = Medicatie toedienen die de tegenovergestelde werking heeft van het
lichaamssap die veel te veel aanwezig is.
→ Hier beseften ze dus al dat het het lichaam zelf was die ervoor zorgde dat er iets verkeerd
was.
1.2.3 Middeleeuwen
In de middeleeuwen keren we opnieuw even terug en dacht men opnieuw dat ziekte
veroorzaakt werd door bovennatuurlijke krachten.
- Ziekte = Straf van God
- Behandeling = Uitdrijven van slechte krachten door het lichaam te geselen.
- Functie van geneesheer werd uitgeoefend door priesters
1.2.4 Renaissance: Opkomst van het biomedische perspectief
- Ziekte heeft een specifieke biomedische etiologie
- Lichaam kan behandeld/gerepareerd worden als machine
- Metafoor = Lichaam als robot
Descartes = Beschrijft pijn vanuit een mechanisch model;
- Prikkeling → zintuigen → banen naar de hersenen → banen naar de spieren.
1
, - Genezing hang af van medische technologie en/of chemische interventie
- Rol arts = Lichaamsingenieur
- Rol patiënt = Passieve houding
1.2.5 19de eeuwse ‘Sanitary Movement’
Population health surveillance = Gezondheid wordt niet enkel op individueel niveau
bekeken maar ook op het niveau van populaties
- Kolonialisme = Deze ‘movement’ is vooral ontstaan door het kolonialisme. Bv: een
volledig schip vol slaven naar Spanje brengen → Belangrijk om de slaven zo gezond
mogelijk te houden.
• 1830 Cholera epidemie in Jamaica en Cuba. Risico dat de volledige
bemanning van een schip besmet zou geraken. → Men ging dus in kaart
beginnen brengen van wie stierf er, hoe kwam dit,..
- Economische belangen = Deze ‘movement’ is ook ontstaan voor de economische
belangen van de industrie door de industrialisering. Men wou niet dat al de arbeiders
ziek zouden worden.
• 1836 werd in Londen voor het eerst de General Registrar’s office opgericht
= William Farr (kennen!) hij werkte binnen deze GRO en hij maakte
wekelijkse verslagen over sterfte, locatie ervan, beroepen van de mensen ..
→ Dit waren de eerste epidemiologische verslagen! Hij toonde aan dat in de
arme buurten er een verhoogd risico was op overlijden.
• Edwin Chadwick = Heeft verder gewerkt op de data die toen verzameld
werden en begon echt analyses te maken van waar de overlijdens vooral
waren en wat de omgevingfactoren waren.
o 1838 Tyfus epidemie = Men zag in Londen dat er bepaalde wijken
waren waar er een verhoogd risico was op tyfus. Ze dachten dat dit te
maken had met de rivier die door Londen liep.
Citaat Chadwick:
➔ Hij dacht niet dat het te maken had met de rivier, maar met het drinkwater.
Gevolg ‘Sanitary Movement’:
- Stadsplanning en volksgezondheidsmaatregelen = Men is meer beginnen nadenken
van afvoer van water,..
- Ontwikkeling van de epidemiologie
- Invloed van industriële revolutie op de gezondheid = IR heeft dus een grote invloed
gehad op gezondheid
1.2.6 20e eeuwse medische vooruitgang
- Antibiotica en vaccinatie worden uitgevonden
- Opkomst van moderne chirurgie en diagnostische technologieën
- Globalisering en verspreiding van medische kennis
- Opkomst alternatieve en complementaire geneeskunde = bv. Homeopathie
➔ Enorme technologische vooruitgang en globalisering in de 20ste eeuw
2
, 1.2.7 Huidige trends en toekomstperspectieven
- Technologische vooruitgang in de geneeskunde = Vooral in Personalized medicine
en genetische therapieën, AI,..
- Ethische overwegingen en uitdagingen!
1.3 Het concept gezondheid
1.3.1 WHO definitie van gezondheid
Definitie = Gezondheid is een toestand van volledig lichamelijke, geestelijke en sociaal
welzijn, en niet slechts de afwezigheid van ziekte of gebreken.
Kritiek:
- Statisch gegeven = Er zijn misschien momenten waar we in deze toestand zitten,
maar dit gaat niet lang duren.
- Utopisch, onbereikbaar = Er is dan toch niemand die gezond is?
Utopisch = Iets dat ideaal is, maar onbereikbaar of niet realistisch
1.3.2 Een belangrijke conceptuele evolutie
Een aantal belangrijke evoluties van het begrip ‘gezondheid’ over de tijd, beïnvloed door
culturen, sociale en wetenschappelijke inzichten:
̶ Holistisch Perspectief = verwijzend naar de interactie van fysieke, mentale,
emotionele, sociale en spirituele dimensies. Elk van deze dimensies draagt bij aan
het algehele welzijn van een individu. Dit perspectief kan verschillen in verschillende
definities van gezondheid
• Vb. Saracci, 1997: health = happiness, a disruption of happiness is a health
problem. In zijn definite heeft fysieke conditie dus geen rol.
̶ Dynamische Aard = Gezondheid is geen statische toestand maar eerder een
dynamisch proces dat in de loop van de tijd evolueert. Het kan fluctueren door
verschillende factoren zoals levensstijlkeuzes, omgevingsinvloeden, genetica en
toegang tot gezondheidszorg.
• Vb. Bircher, 2005: “Health is a dynamic state of well-being characterised by a
physical and mental potential, which satisfies the demands of life
commensurate with age, culture, and personal responsibility.”
• Bv. Who: Zij bekijken gezondheid zeer statisch.
̶ Onderscheid tussen Individuele en Populatie Gezondheid = Op individueel niveau
verwijst gezondheid naar het welzijn van een persoon. Op populatieniveau omvat
gezondheid de gezondheidsstatus van hele gemeenschappen of bevolkingsgroepen.
Dit verschilt ook in verschillende definities.
̶ Subjectiviteit = Sommige definitief focussen zich zeer hard op het subjectieve en
andere eerder op het objectieve. Gezondheid is een subjectief concept dat door
individuen anders kan worden waargenomen op basis van hun culturele, sociale en
persoonlijke overtuigingen. Wat voor de ene een goede gezondheid betekent, kan
verschillen vanuit het perspectief van een ander.
̶ Functionele Vermogens = het effectief kunnen functioneren in het dagelijks leven.
Dit omvat de capaciteit om activiteiten uit te voeren, sociale relaties aan te gaan en
persoonlijke doelen en aspiraties na te streven.
• Ik ben leerkracht met één been en kan perfect les geven in een rolstoel. Een
arbeider met één been kan zijn job niet meer uitoefenen. → Ik ben gezond
maar de arbeider niet.
- Biopsychosociaal Model = Het biopsychosociale model van gezondheid beschouwt
biologische, psychologische en sociale factoren als onderling verbonden invloeden
op gezondheid en ziekte. Dit model benadrukt de complexe interacties tussen
biologische, psychologische en sociale determinanten van gezondheid.
3
, - Equity en Sociale Rechtvaardigheid = Het bereiken van equity, wat de
afwezigheid is van oneerlijke en vermijdbare verschillen in gezondheid tussen
verschillende groepen, kan een aspect zijn van de definitie van gezondheid. Equity
benadrukt het aanpakken van sociale determinanten van gezondheid en het
bevorderen van rechtvaardigheid in toegang tot gezondheidszorg en uitkomsten.
Parsons, 1972: Sociologisch perspectief = ‘The state of optimum capacity of an
individueal for the effective performance of the roles and tasks for which he has been
socialized’.
- Gezondheid wordt bepaald door de mogelijkheid tot functioneren. Het wordt bepaald
door zowel eventuele fysieke als mentale beperkingen.
- Is aanvullend op het medisch model, vervangt het niet = Niet enkel het functioneren
is van belang, maar het is wel een meerwaarde om dit mee te nemen in het denken
over gezondheid.
1.4 Disease-illness-sickness
Het zijn 3 perspectieven waarmee men naar de werkelijkheid kan kijken. Dit kan ook
wisselen.
1.4.1 Disease
Disease = Verwijst naar biologische of pathofysiologische afwijkingen of verstoringen in het
lichaam op fysiologisch, anatomisch, cellulair of moleculair niveau.
- Kunnen worden geïdentificeerd of gemeten door medische diagnostische methoden
(klinische onderzoek, labo, beeldvorming,..)
- Het is een ‘objectief concept’ dat vaak centraal staat in de gezondheidszorg.
- Er is dus altijd een soort van norm en als hier een afwijking van is, dan zeggen we
dat er aanwezigheid is van disease.
1.4.2 Illness
Illness = Verwijs naar de persoonlijke ervaringen van symptomen en lijden die een individu
ervaart als gevolg van een ziekte of aandoening.
- Het is een subjectief concept dat de perceptie en beleving van ziekte omvat, inclusief
fysieke sensatie, emotionele reacties en cognitieve interpretaties van de symptomen
- Illness omvat niet alleen de fysieke symptomen, maar ook de psychologische en
sociale gevolgen die een persoon ervaart als gevolg van ziekte.
1.4.3 Sickness
Sickness = Verwijst naar de sociale en culturele constructies van ziekte binnen een
bepaalde samenleving. Het omvat de manier waarop ziekte wordt begrepen, geïnterpreteerd
en behandeld binnen een culturele context.
4
