Leer- en Motivatiepsychologie
Studeerbare samenvatting
Leertheorieën & motivatietheorieën — kernbegrippen, voorbeelden, vergelijkingen en toepassingen
Gebaseerd op de verplichte teksten uit de studiewijzer:
❖ Verschaffel, L. (2009). Inleiding. In Leren en Onderwijzen.
❖ Verschaffel, L., Van Dooren, W., Elen, J. & Clarebout, G. (2009). Leren. In Leren en Onderwijzen.
❖ De Corte, E. (2010). Historical developments in the understanding of learning.
❖ Zimbardo, P., Weber, A. & Johnson, R. Psychologie, de essentie. Hoofdstuk 3: Leren.
❖ Vanhoof, J., Van de Broek, M., Penninckx, M., Donche, V. & Van Petegem, P. (2012). Leerbereidheid van
leerlingen aanwakkeren, Deel 1.
❖ Brophy, J. (2004). Goal theory.
❖ Zimmerman, B. (2000). Self-efficacy: an essential motive to learn.
❖ Van den Broeck, A., Vansteenkiste, M., De Witte, H., Lens, W. & Andriessen, M. (2009). De zelf-
determinatie theorie.
❖ Vansteenkiste, M. (2010). Hoe we kinderen en jongeren kunnen motiveren?
Leeswijzer: kernbegrippen staan vetgedrukt gevolgd door hun uitleg; gele kaders geven een concreet
voorbeeld; groene kaders bevatten aanvullende (niet-verplichte) verdieping op basis van extra aangeleverd
materiaal.
LMP
,Inhoudsopgave
Leerdoelen van deze samenvatting ......................................................................................................... 3
Deel 1 — Leertheorieën .......................................................................................................................... 4
0. Waarom leertheorieën? Maatschappelijke context .................................................................................. 4
1. Historische stromingen in het denken over leren ..................................................................................... 6
1.1 Associatieve / behavioristische benadering ....................................................................................... 8
Klassieke conditionering (Pavlov) ........................................................................................................... 8
Operante conditionering (Thorndike, Skinner) ........................................................................................ 11
Vergelijking klassiek versus operant ...................................................................................................... 13
1.2 Europese stromingen ...................................................................................................................... 15
Gestaltpsychologie .............................................................................................................................. 15
Piaget: cognitieve ontwikkeling ............................................................................................................. 16
Vygotsky: cultuurhistorische theorie ..................................................................................................... 18
Terminologie: “radicaal” versus “sociaal” constructivisme ..................................................................... 19
1.3 Cognitieve benadering / informatieverwerkingsbenadering ............................................................... 21
1.4 Situated cognition (gesitueerd leren) ................................................................................................ 22
1.5 Vergelijking: drie grote perspectieven op leren .................................................................................. 25
1.6 De historische synthese van De Corte: adaptieve competentie en het CSSC-model ........................... 25
2. Wat is leren? Algemene definitie ............................................................................................................ 28
3. Soorten leerresultaten: de bouwstenen van expertise ............................................................................. 28
3.1 Domeinspecifieke kennis: feiten, begrippen, procedures .................................................................. 28
Novice-expertverschillen ...................................................................................................................... 29
Hoe wordt iemand expert? Deliberate practice (Ericsson, 1996).............................................................. 30
3.2 Cognitieve strategieën: leerstrategieën en heuristieken .................................................................... 32
3.3 Motorische vaardigheden ................................................................................................................ 32
3.4 Attitudes en motivatie ..................................................................................................................... 33
3.5 Meta-kennis en -vaardigheden......................................................................................................... 33
4. Besluit: algemene kenmerken van leren ................................................................................................. 35
5. Vergelijkingstabel: leertheorieën naast elkaar ........................................................................................ 36
Kritische bedenkingen: geen enkele theorie is compleet ......................................................................... 37
6. Toepassing op onderwijssituaties en verbetersuggesties ........................................................................ 38
7. Begrippenlijst: alle kernbegrippen op één rij ........................................................................................... 40
Behaviorisme ....................................................................................................................................... 40
Gestaltpsychologie, Piaget en Vygotsky ................................................................................................. 40
Informatieverwerking en situated cognition ........................................................................................... 41
Soorten leerresultaten en algemene kenmerken .................................................................................... 41
Deel 2 — Motivatietheorieën ................................................................................................................. 42
1. Zelfdeterminatietheorie (ZDT) ................................................................................................................ 42
Het waarom van motivatie: kwaliteit versus kwantiteit ............................................................................ 43
Vergelijking met andere motivatietheorieën ........................................................................................... 44
Toepassingen: motiveren volgens de ZDT .............................................................................................. 45
2. Doeltheorie ( Goal theory) / prestatiedoelenbenadering (Brophy) ............................................................. 46
Fase 1 — leerdoelen versus prestatiedoelen .......................................................................................... 46
Fase 2 — het 2×2-model: doel × richting ................................................................................................ 47
Fase 3 — bijkomende doeltypes en coördinatie van doelen .................................................................... 48
Doeltheorie in de praktijk: het klasklimaat en het TARGET-model ............................................................ 49
Vergelijking met de ZDT ........................................................................................................................ 49
3. Zelfeffectiviteitstheorie (Zimmerman / Bandura) ..................................................................................... 50
Vergelijking .......................................................................................................................................... 51
LMP
, 4. Interesse: situationeel en persoonlijk .................................................................................................... 52
5. Geïntegreerd model: leerbereidheid ...................................................................................................... 53
6. Vergelijkingstabel: motivatietheorieën naast elkaar ................................................................................ 55
Kritische bedenkingen: motivatie is geen exacte wetenschap ................................................................. 55
7. Toepassing op onderwijssituaties en verbetersuggesties ........................................................................ 56
8. Overzicht: hoe leertheorieën en motivatietheorieën samenhangen .......................................................... 59
9. Begrippenlijst: alle kernbegrippen op één rij ........................................................................................... 60
Zelfdeterminatietheorie ........................................................................................................................ 60
Doeltheorie.......................................................................................................................................... 60
Zelfeffectiviteit en interesse .................................................................................................................. 60
Geïntegreerd model ............................................................................................................................. 61
Leerdoelen van deze samenvatting
Deze samenvatting is opgebouwd rond dezelfde vijf leerdoelen die gelden voor zowel leertheorieën als
motivatietheorieën. Na het doorwerken van elk deel moet je in staat zijn om:
❖ begrippen en principes te kennen en in eigen woorden toe te lichten (zie de vetgedrukte
kernbegrippen);
❖ begrippen en principes te illustreren aan de hand van eigen voorbeelden (zie de gele voorbeeldkaders
— gebruik ze als startpunt om zelf nieuwe voorbeelden te bedenken);
❖ begrippen en principes met elkaar te vergelijken (zie de vergelijkingssecties en -tabellen);
❖ situaties uit de onderwijs- of opleidingscontext te analyseren vanuit de theorieën (zie de
toepassingssecties);
❖ wetenschappelijk gefundeerde verbetersuggesties te formuleren (zie de verbetersuggesties aan het
einde van elk deel).
LMP
, Deel 1 — Leertheorieën
Dit deel behandelt de grote wetenschappelijke stromingen in het denken over leren: het
associatisme/behaviorisme, de Europese stromingen (Gestaltpsychologie, Piaget, Vygotsky), de cognitieve
benadering (informatieverwerking), en situated cognition. Daarna komen de soorten leerresultaten aan bod
die samen expertise vormen, en tenslotte een aantal algemene kenmerken van leren. Elke sectie geeft de
kernbegrippen, historische achtergrond, concrete voorbeelden en een link naar vergelijking met andere
theorieën — zo kan je de stof op alle vijf leerdoelen (kennen, illustreren, vergelijken, analyseren, verbeteren)
doorwerken.
Kort navigatieoverzicht: waar vind je wat per leerdoel:
Leerdoel Vind je vooral in...
1. Begrippen kennen en toelichten de “term”-definities doorheen secties 1-3, en de begrippenlijst in
sectie 7
2. Illustreren met voorbeelden de gele voorbeeldkaders doorheen alle secties
3. Met elkaar vergelijken de vergelijkingssecties/-tabellen (1.5, 1.6, 5) en de sterke/zwakke-
puntentabel
4. Onderwijssituaties analyseren sectie 6 (zes situatie-analyses)
5. Verbetersuggesties formuleren de “verbetersuggestie”-onderdelen binnen sectie 6
0. Waarom leertheorieën? Maatschappelijke context
Verschaffel (2009) opent niet met een theorie, maar met de vraag waaróm we vandaag nog zoveel belang
hechten aan inzicht in leerprocessen. Sinds de tweede helft van de 19e eeuw hebben industrialisatie en
verstedelijking geleid tot “moderniteit”: een maatschappij gekenmerkt door toenemende rationaliteit, een
afnemende rol van geloof, democratisering, een streven naar voortdurende vernieuwing en verandering,
individualisering, en een groot vertrouwen in wetenschap en techniek om de natuur en de samenleving te
beheersen. Deze moderniteit heeft een stevige stempel gedrukt op het onderwijs, en verklaart mee waarom
leertheorieën allesbehalve een louter academische aangelegenheid zijn: ze onderbouwen concrete keuzes
over wat en hoe we onderwijzen. Zes maatschappelijke ontwikkelingen zijn daarbij bijzonder bepalend:
1. Kennisexplosie en verouderende kennis : de hoeveelheid beschikbare kennis groeit exponentieel,
en kennis veroudert almaar sneller doordat nieuwe inzichten oudere kennis voortdurend op de
helling zetten. Voor het onderwijs betekent dit dat er permanent nieuwe keuzes gemaakt moeten
worden over wat essentiële kennis is, zowel voor basiskennis en -vaardigheden als voor meer
geavanceerde competenties, en dat een leraar onmogelijk nog “alles” binnen zijn vakgebied kan
kennen. Leerlingen moeten daarom uitgerust worden met de kennis, vaardigheden en houdingen
om snel en efficiënt informatie te vinden en er kritisch mee om te gaan. Dit heeft geleid tot een
onderwijskundig spanningsveld tussen voorstanders van kennisgericht onderwijs (die wijzen op het
vrij stabiele karakter van schoolse basiskennis) en voorstanders van vaardigheidsonderwijs (die de
nadruk willen leggen op denk-, probleemoplossings-, leer- en communicatievaardigheden, omdat
concrete kennis toch snel veroudert). De meeste auteurs, waaronder Verschaffel, pleiten voor een
evenwicht: vaardigheden zonder inhoudelijke kennis blijven krachteloos en leeg, terwijl kennis
zonder de vaardigheid om ze toe te passen weinig oplevert.
2. Informatisering en technologisering: we leven in een kennismaatschappij, waarin informatisering,
communicatie en kennis elkaar sterk beïnvloeden. Sinds de Verlichting is het belang van
kennisontwikkeling en -uitwisseling voor sociale en economische vooruitgang alleen maar
toegenomen, maar nieuw is dat kennismaatschappijen niet langer beperkt zijn tot geografische
nabijheid: de mogelijkheden om kennis te bewaren, te verdelen en terug te vinden zijn enorm
toegenomen, en de overlevingskans van een maatschappij hangt in toenemende mate af van haar
LMP
Studeerbare samenvatting
Leertheorieën & motivatietheorieën — kernbegrippen, voorbeelden, vergelijkingen en toepassingen
Gebaseerd op de verplichte teksten uit de studiewijzer:
❖ Verschaffel, L. (2009). Inleiding. In Leren en Onderwijzen.
❖ Verschaffel, L., Van Dooren, W., Elen, J. & Clarebout, G. (2009). Leren. In Leren en Onderwijzen.
❖ De Corte, E. (2010). Historical developments in the understanding of learning.
❖ Zimbardo, P., Weber, A. & Johnson, R. Psychologie, de essentie. Hoofdstuk 3: Leren.
❖ Vanhoof, J., Van de Broek, M., Penninckx, M., Donche, V. & Van Petegem, P. (2012). Leerbereidheid van
leerlingen aanwakkeren, Deel 1.
❖ Brophy, J. (2004). Goal theory.
❖ Zimmerman, B. (2000). Self-efficacy: an essential motive to learn.
❖ Van den Broeck, A., Vansteenkiste, M., De Witte, H., Lens, W. & Andriessen, M. (2009). De zelf-
determinatie theorie.
❖ Vansteenkiste, M. (2010). Hoe we kinderen en jongeren kunnen motiveren?
Leeswijzer: kernbegrippen staan vetgedrukt gevolgd door hun uitleg; gele kaders geven een concreet
voorbeeld; groene kaders bevatten aanvullende (niet-verplichte) verdieping op basis van extra aangeleverd
materiaal.
LMP
,Inhoudsopgave
Leerdoelen van deze samenvatting ......................................................................................................... 3
Deel 1 — Leertheorieën .......................................................................................................................... 4
0. Waarom leertheorieën? Maatschappelijke context .................................................................................. 4
1. Historische stromingen in het denken over leren ..................................................................................... 6
1.1 Associatieve / behavioristische benadering ....................................................................................... 8
Klassieke conditionering (Pavlov) ........................................................................................................... 8
Operante conditionering (Thorndike, Skinner) ........................................................................................ 11
Vergelijking klassiek versus operant ...................................................................................................... 13
1.2 Europese stromingen ...................................................................................................................... 15
Gestaltpsychologie .............................................................................................................................. 15
Piaget: cognitieve ontwikkeling ............................................................................................................. 16
Vygotsky: cultuurhistorische theorie ..................................................................................................... 18
Terminologie: “radicaal” versus “sociaal” constructivisme ..................................................................... 19
1.3 Cognitieve benadering / informatieverwerkingsbenadering ............................................................... 21
1.4 Situated cognition (gesitueerd leren) ................................................................................................ 22
1.5 Vergelijking: drie grote perspectieven op leren .................................................................................. 25
1.6 De historische synthese van De Corte: adaptieve competentie en het CSSC-model ........................... 25
2. Wat is leren? Algemene definitie ............................................................................................................ 28
3. Soorten leerresultaten: de bouwstenen van expertise ............................................................................. 28
3.1 Domeinspecifieke kennis: feiten, begrippen, procedures .................................................................. 28
Novice-expertverschillen ...................................................................................................................... 29
Hoe wordt iemand expert? Deliberate practice (Ericsson, 1996).............................................................. 30
3.2 Cognitieve strategieën: leerstrategieën en heuristieken .................................................................... 32
3.3 Motorische vaardigheden ................................................................................................................ 32
3.4 Attitudes en motivatie ..................................................................................................................... 33
3.5 Meta-kennis en -vaardigheden......................................................................................................... 33
4. Besluit: algemene kenmerken van leren ................................................................................................. 35
5. Vergelijkingstabel: leertheorieën naast elkaar ........................................................................................ 36
Kritische bedenkingen: geen enkele theorie is compleet ......................................................................... 37
6. Toepassing op onderwijssituaties en verbetersuggesties ........................................................................ 38
7. Begrippenlijst: alle kernbegrippen op één rij ........................................................................................... 40
Behaviorisme ....................................................................................................................................... 40
Gestaltpsychologie, Piaget en Vygotsky ................................................................................................. 40
Informatieverwerking en situated cognition ........................................................................................... 41
Soorten leerresultaten en algemene kenmerken .................................................................................... 41
Deel 2 — Motivatietheorieën ................................................................................................................. 42
1. Zelfdeterminatietheorie (ZDT) ................................................................................................................ 42
Het waarom van motivatie: kwaliteit versus kwantiteit ............................................................................ 43
Vergelijking met andere motivatietheorieën ........................................................................................... 44
Toepassingen: motiveren volgens de ZDT .............................................................................................. 45
2. Doeltheorie ( Goal theory) / prestatiedoelenbenadering (Brophy) ............................................................. 46
Fase 1 — leerdoelen versus prestatiedoelen .......................................................................................... 46
Fase 2 — het 2×2-model: doel × richting ................................................................................................ 47
Fase 3 — bijkomende doeltypes en coördinatie van doelen .................................................................... 48
Doeltheorie in de praktijk: het klasklimaat en het TARGET-model ............................................................ 49
Vergelijking met de ZDT ........................................................................................................................ 49
3. Zelfeffectiviteitstheorie (Zimmerman / Bandura) ..................................................................................... 50
Vergelijking .......................................................................................................................................... 51
LMP
, 4. Interesse: situationeel en persoonlijk .................................................................................................... 52
5. Geïntegreerd model: leerbereidheid ...................................................................................................... 53
6. Vergelijkingstabel: motivatietheorieën naast elkaar ................................................................................ 55
Kritische bedenkingen: motivatie is geen exacte wetenschap ................................................................. 55
7. Toepassing op onderwijssituaties en verbetersuggesties ........................................................................ 56
8. Overzicht: hoe leertheorieën en motivatietheorieën samenhangen .......................................................... 59
9. Begrippenlijst: alle kernbegrippen op één rij ........................................................................................... 60
Zelfdeterminatietheorie ........................................................................................................................ 60
Doeltheorie.......................................................................................................................................... 60
Zelfeffectiviteit en interesse .................................................................................................................. 60
Geïntegreerd model ............................................................................................................................. 61
Leerdoelen van deze samenvatting
Deze samenvatting is opgebouwd rond dezelfde vijf leerdoelen die gelden voor zowel leertheorieën als
motivatietheorieën. Na het doorwerken van elk deel moet je in staat zijn om:
❖ begrippen en principes te kennen en in eigen woorden toe te lichten (zie de vetgedrukte
kernbegrippen);
❖ begrippen en principes te illustreren aan de hand van eigen voorbeelden (zie de gele voorbeeldkaders
— gebruik ze als startpunt om zelf nieuwe voorbeelden te bedenken);
❖ begrippen en principes met elkaar te vergelijken (zie de vergelijkingssecties en -tabellen);
❖ situaties uit de onderwijs- of opleidingscontext te analyseren vanuit de theorieën (zie de
toepassingssecties);
❖ wetenschappelijk gefundeerde verbetersuggesties te formuleren (zie de verbetersuggesties aan het
einde van elk deel).
LMP
, Deel 1 — Leertheorieën
Dit deel behandelt de grote wetenschappelijke stromingen in het denken over leren: het
associatisme/behaviorisme, de Europese stromingen (Gestaltpsychologie, Piaget, Vygotsky), de cognitieve
benadering (informatieverwerking), en situated cognition. Daarna komen de soorten leerresultaten aan bod
die samen expertise vormen, en tenslotte een aantal algemene kenmerken van leren. Elke sectie geeft de
kernbegrippen, historische achtergrond, concrete voorbeelden en een link naar vergelijking met andere
theorieën — zo kan je de stof op alle vijf leerdoelen (kennen, illustreren, vergelijken, analyseren, verbeteren)
doorwerken.
Kort navigatieoverzicht: waar vind je wat per leerdoel:
Leerdoel Vind je vooral in...
1. Begrippen kennen en toelichten de “term”-definities doorheen secties 1-3, en de begrippenlijst in
sectie 7
2. Illustreren met voorbeelden de gele voorbeeldkaders doorheen alle secties
3. Met elkaar vergelijken de vergelijkingssecties/-tabellen (1.5, 1.6, 5) en de sterke/zwakke-
puntentabel
4. Onderwijssituaties analyseren sectie 6 (zes situatie-analyses)
5. Verbetersuggesties formuleren de “verbetersuggestie”-onderdelen binnen sectie 6
0. Waarom leertheorieën? Maatschappelijke context
Verschaffel (2009) opent niet met een theorie, maar met de vraag waaróm we vandaag nog zoveel belang
hechten aan inzicht in leerprocessen. Sinds de tweede helft van de 19e eeuw hebben industrialisatie en
verstedelijking geleid tot “moderniteit”: een maatschappij gekenmerkt door toenemende rationaliteit, een
afnemende rol van geloof, democratisering, een streven naar voortdurende vernieuwing en verandering,
individualisering, en een groot vertrouwen in wetenschap en techniek om de natuur en de samenleving te
beheersen. Deze moderniteit heeft een stevige stempel gedrukt op het onderwijs, en verklaart mee waarom
leertheorieën allesbehalve een louter academische aangelegenheid zijn: ze onderbouwen concrete keuzes
over wat en hoe we onderwijzen. Zes maatschappelijke ontwikkelingen zijn daarbij bijzonder bepalend:
1. Kennisexplosie en verouderende kennis : de hoeveelheid beschikbare kennis groeit exponentieel,
en kennis veroudert almaar sneller doordat nieuwe inzichten oudere kennis voortdurend op de
helling zetten. Voor het onderwijs betekent dit dat er permanent nieuwe keuzes gemaakt moeten
worden over wat essentiële kennis is, zowel voor basiskennis en -vaardigheden als voor meer
geavanceerde competenties, en dat een leraar onmogelijk nog “alles” binnen zijn vakgebied kan
kennen. Leerlingen moeten daarom uitgerust worden met de kennis, vaardigheden en houdingen
om snel en efficiënt informatie te vinden en er kritisch mee om te gaan. Dit heeft geleid tot een
onderwijskundig spanningsveld tussen voorstanders van kennisgericht onderwijs (die wijzen op het
vrij stabiele karakter van schoolse basiskennis) en voorstanders van vaardigheidsonderwijs (die de
nadruk willen leggen op denk-, probleemoplossings-, leer- en communicatievaardigheden, omdat
concrete kennis toch snel veroudert). De meeste auteurs, waaronder Verschaffel, pleiten voor een
evenwicht: vaardigheden zonder inhoudelijke kennis blijven krachteloos en leeg, terwijl kennis
zonder de vaardigheid om ze toe te passen weinig oplevert.
2. Informatisering en technologisering: we leven in een kennismaatschappij, waarin informatisering,
communicatie en kennis elkaar sterk beïnvloeden. Sinds de Verlichting is het belang van
kennisontwikkeling en -uitwisseling voor sociale en economische vooruitgang alleen maar
toegenomen, maar nieuw is dat kennismaatschappijen niet langer beperkt zijn tot geografische
nabijheid: de mogelijkheden om kennis te bewaren, te verdelen en terug te vinden zijn enorm
toegenomen, en de overlevingskans van een maatschappij hangt in toenemende mate af van haar
LMP
