INHOUD SAMENVATTING CROSSCULTURELE PSYCHOLOGIE
les 1: inleiding ...................................................................................................................................................................................................... 4
Deel 1: Wat is cultuur ..................................................................................................................................................................................... 4
1. kenmerken van cultuur ......................................................................................................................................................................... 4
Deel 2: Wat is crossculturele psychologie ................................................................................................................................................. 5
1. Geschiedenis ............................................................................................................................................................................................ 5
2. Twee benaderingen ............................................................................................................................................................................... 5
deel 3: waarom is culturele psychologie belangrijk? ............................................................................................................................. 6
1. Belang crossculurele psychologie ...................................................................................................................................................... 6
2. Veel studies die grote groepen mensen vergelijken ..................................................................................................................... 6
3. Leerlijn diversiteit ................................................................................................................................................................................... 6
les 2: crosscultureel onderzoek: theoretisch kader & kwalitatieve onderzoeksmethoden ............................................................... 8
1. Samenstelling van de steekproef............................................................................................................................................................ 8
2. Kwalitatieve en kwantitatieve methoden …en waarom je ze beide nodig hebt ........................................................................ 9
crosscultureel onderzoek naar geluk en welzijn ................................................................................................................................. 9
3. Veelgebruikte kwalitatieve methoden ................................................................................................................................................ 10
3.1 Interviews............................................................................................................................................................................................ 10
3.2 Focusgroepen .................................................................................................................................................................................... 10
3.3 Observatiestudie ............................................................................................................................................................................... 11
3.4 culturele producten .......................................................................................................................................................................... 12
4. Aandachtsppunten kwalitatieve methoden ....................................................................................................................................... 12
5. Ethische aspecten van crosscultureel onderzoek ............................................................................................................................ 13
6. Kwalitatief onderzoek biedt ons rijke data ....................................................................................................................................... 13
les 3: crosscultureel onderzoek: kwantitatieve methoden ..................................................................................................................... 14
1. Equivalentie en vertekening .................................................................................................................................................................. 14
1.1 Niveaus van equivalentie ................................................................................................................................................................ 14
1.2 bronnen van vertekening (bias) .................................................................................................................................................... 16
2. Veel voorkomende kwantitatieve methoden… en de crossculturele inzichten die ze ons kunnen geven ....................... 18
2.1 Differentiële onderzoeksmethoden .............................................................................................................................................. 18
2.1 Experimenteel onderzoek ............................................................................................................................................................... 19
Les 4: Waarden .................................................................................................................................................................................................. 23
INTRODUCTIE CASUSSEN............................................................................................................................................................................ 23
1. Wat zijn (culturele) waarden? ............................................................................................................................................................... 23
2. Individualisme en collectivisme ............................................................................................................................................................ 24
3. De waardentheorie van Schwartz ........................................................................................................................................................ 26
4. Eerwaarden ............................................................................................................................................................................................... 28
5. hoe ga jij als psychologisch consulent aan de slag met culturele waarden? ........................................................................... 29
les 5: cognitie .................................................................................................................................................................................................... 30
1. waarneming en aandacht ....................................................................................................................................................................... 30
2. Geheugen................................................................................................................................................................................................... 32
3. Intelligentie ................................................................................................................................................................................................ 33
1. Wat is intelligentie? ............................................................................................................................................................................ 33
, 2. Hoe meet je intelligentie? ................................................................................................................................................................. 34
les 6: zelf ............................................................................................................................................................................................................. 35
1. wat is (de functie van) het zelf? ........................................................................................................................................................... 35
2. Hoe is ons zelf cultureel? ...................................................................................................................................................................... 36
2.1 Zelfconstructies ................................................................................................................................................................................. 36
2.2 consistentie en veranderlijkheid van het zelf ............................................................................................................................ 39
2.3 zelfbewustzijn .................................................................................................................................................................................... 40
2.4 zelfvertrouwen ................................................................................................................................................................................... 40
2.5 Persoonlijkheid .................................................................................................................................................................................. 41
2.6 Besluit .................................................................................................................................................................................................. 42
Les 7: sociale relaties....................................................................................................................................................................................... 44
1. culturele relatiemodellen: onafhankelijk en interafhankelijk ......................................................................................................... 44
wat valt je op in de sociale relaties? ................................................................................................................................................... 44
2. ouder-kind relaties .................................................................................................................................................................................. 46
3. Relationele mobiliteit .............................................................................................................................................................................. 47
3. vriendschap ............................................................................................................................................................................................... 47
4. aantrekking en romantische relaties ................................................................................................................................................... 49
Les 8: ontwikkeling .......................................................................................................................................................................................... 53
1. ontwikkeling en cultuur .......................................................................................................................................................................... 53
2. de babytijd ................................................................................................................................................................................................ 54
3. Cognitieve ontwikkeling bij basischoolkinderen.............................................................................................................................. 56
4. identiteitsontwikkeling bij jongeren ................................................................................................................................................... 57
5. Identiteitsontwikkeling bij jongeren die meerdere culturen combineren .................................................................................. 58
6. Take away als hulpverlener? ................................................................................................................................................................. 59
Les 9: psychische gezondheid ....................................................................................................................................................................... 60
1. Wat is een psychologische stoornis? .................................................................................................................................................. 60
2. Kadering binnen de cultuursensitieve zorg ...................................................................................................................................... 60
3. Psychische gezondheid: universeel of cultuurgebonden?............................................................................................................. 62
4. Uiting van psychische gezondheidsproblemen: somatiseren versus psychologiseren .......................................................... 63
5. Validiteit van classificatie en diagnostiek .......................................................................................................................................... 63
les 10: emoties .................................................................................................................................................................................................. 65
1. COmponenten van emoties ................................................................................................................................................................... 65
2. Hoe geeft cultuur vorm aan ons emotioneel leven? ....................................................................................................................... 66
2.1 frequentie en intensiteit .................................................................................................................................................................. 66
2.2 Interpretaties & actietendensen .................................................................................................................................................... 68
2.3 Lichamelijke gewaarwordingen & emotionele expressie ........................................................................................................ 69
2.4 Betekenis voor de praktijk ............................................................................................................................................................. 71
les 11: acculturatie ........................................................................................................................................................................................... 72
1. Wat is acculturatie? ................................................................................................................................................................................. 72
2. Stressfactoren bij migratie en acculturatie ........................................................................................................................................ 72
3. acculturatie-strategieën.......................................................................................................................................................................... 73
4. onbewuste acculturatie? ........................................................................................................................................................................ 75
5. Belang van de ontvangende samenleving......................................................................................................................................... 76
, 6. Acculturatie-strategieën en stress ....................................................................................................................................................... 78
Les 12: culturele diversiteit in het onderwijs ............................................................................................................................................ 81
1. diversiteit op school: een kans............................................................................................................................................................. 81
2. …. en een uitdaging: ongelijkheden op school ............................................................................................................................... 81
3. Om tot leren te kunnen komen, moet je je thuisvoelen op school ............................................................................................. 84
4. hoe de school omgaat met diversiteit heeft grote impact op dat gevoel van thuisvoelen… en dus op prestaties ...... 84
5. Ook de aanpak van (zorg)leerkrachten maakt een verschil .......................................................................................................... 86
6. Hoe ziet een diversiteitsresponsieve school en lespraktijk eruit? .............................................................................................. 87
Les 13: culturele diversiteit in organisaties ............................................................................................................................................... 90
1. Waarom inzetten op diversiteit? .......................................................................................................................................................... 90
2. Diversiteit is niet altijd gemakkelijk: categorisatie en discriminatie ........................................................................................... 91
a) sociale categorisatie in team functioneren.................................................................................................................................... 91
b) sociale categorisatie bij werving & selectie .................................................................................................................................. 92
c) sociale categorisatie bij promotie ................................................................................................................................................... 92
3. Diversiteits- en inclusiemaatregelen ................................................................................................................................................... 93
les 14: diversiteit in de psychologische hulpverlening ........................................................................................................................... 95
1. (super)diversiteit ...................................................................................................................................................................................... 95
2. Meervoudige identiteit & intersectionaliteit...................................................................................................................................... 95
3. Intersectionele bril ................................................................................................................................................................................... 96
4. Handelingsverlegenheid......................................................................................................................................................................... 96
5. In gesprek (blijven) gaan ....................................................................................................................................................................... 96
6. andere manieren ...................................................................................................................................................................................... 99
7. Als de kloof te groot is .......................................................................................................................................................................... 99
, CROSSCULTURELE PSYCHOLOGIE
LES 1: INLEIDING
DEEL 1: KENNISMAKING, CENTRALE BEGRIPPEN & ONDERZOEKSMETHODEN
DEEL 1: WAT IS CULTUUR
• Geef drie zaken die je kenmerkend vindt voor de Belgische cultuur
• Geef drie zaken die je kenmerkend vindt voor de Amerikaanse cultuur
• Veel gebruikte “categorieën”?
• Welke van de 2 was gemakkelijker?
o Makkelijker om een andere cultuur labels te geven, ‘bij de ander’ vallen kenmerken meer op
Cultuur
= Cultuur is een door een gemeenschap gedeeld systeem van waarden, normen, ideeën, attitudes, gedragingen,
communicatiemiddelen en de producten ervan die van generatie op generatie worden overgeleverd
Onion-model of culture:
• Buitenste laag meer zichtbaar, materiele cultuur
o Bijv. bepaald eten, tv-rpogramma’s
• Middelste cultuur, sociale cultuur
o Verwachtingen, normen en waarden binnen een cultuur
• Binnenste cultuur, subjectieve cultuur
o Diepste, onze emoties en waarden
• menselijke natuur
o Delen we met elkaar, is universeel
• Cultureel
o Stukje aangeboren, aangeleerd
o Deel je met een deel van een groep van mensen
• Persoonlijkheid
1. KENMERKEN VAN CULTUUR
CULTUUR IS GEDEELD
• Voor cultuur is een groep(je) nodig
o van heel klein tot heel groot
▪ bijv. een gezin kan al een kleine cultuur zijn
• De mate waarin het gedeeld is varieert: individuele verschillen binnen eenzelfde cultuur
o ook persoonlijkheid, levenservaring en de vele andere cultuurtjes waar je deel van bent
▪ bijv. veel mensen delen de Belgische cultuur, maar niet iedereen identificeert zich daar even hard
mee, of de cultuur uit zich op heel veel verschillende manieren
• Ook verschillen tussen culturen: Tight vs. loose cultures
o Loose cultures: losser, minder snel afgestraft worden
o Tight cultures: strikte culturen die verwachten dat je de waarden en normen volgt van deze cultuur
CULTUUR IS OVERGELEVERD
wordt aangeleerd door socialisatie
• Primaire socialisatie: door directe familie (ouders of andere centrale zorgfiguren)
• Secundaire socialisatie: door school, vrienden, werk, …
• Tertiaire socialisatie: door samenleving, (sociale) media, …
o Bijv. reclame maar ook wetgeving geven weer wat er belangrijk is/verwacht wordt
→ Gebeurt bewust en onbewust
Expliciet: bijvoorbeeld wetten, of je ouders die zeggen dat je iets niet mag doen
Impliciet: bijvoorbeeld een persoon wordt ongemakkelijk van jou, ontwijkt jou
wordt overgebracht door socialisatie
les 1: inleiding ...................................................................................................................................................................................................... 4
Deel 1: Wat is cultuur ..................................................................................................................................................................................... 4
1. kenmerken van cultuur ......................................................................................................................................................................... 4
Deel 2: Wat is crossculturele psychologie ................................................................................................................................................. 5
1. Geschiedenis ............................................................................................................................................................................................ 5
2. Twee benaderingen ............................................................................................................................................................................... 5
deel 3: waarom is culturele psychologie belangrijk? ............................................................................................................................. 6
1. Belang crossculurele psychologie ...................................................................................................................................................... 6
2. Veel studies die grote groepen mensen vergelijken ..................................................................................................................... 6
3. Leerlijn diversiteit ................................................................................................................................................................................... 6
les 2: crosscultureel onderzoek: theoretisch kader & kwalitatieve onderzoeksmethoden ............................................................... 8
1. Samenstelling van de steekproef............................................................................................................................................................ 8
2. Kwalitatieve en kwantitatieve methoden …en waarom je ze beide nodig hebt ........................................................................ 9
crosscultureel onderzoek naar geluk en welzijn ................................................................................................................................. 9
3. Veelgebruikte kwalitatieve methoden ................................................................................................................................................ 10
3.1 Interviews............................................................................................................................................................................................ 10
3.2 Focusgroepen .................................................................................................................................................................................... 10
3.3 Observatiestudie ............................................................................................................................................................................... 11
3.4 culturele producten .......................................................................................................................................................................... 12
4. Aandachtsppunten kwalitatieve methoden ....................................................................................................................................... 12
5. Ethische aspecten van crosscultureel onderzoek ............................................................................................................................ 13
6. Kwalitatief onderzoek biedt ons rijke data ....................................................................................................................................... 13
les 3: crosscultureel onderzoek: kwantitatieve methoden ..................................................................................................................... 14
1. Equivalentie en vertekening .................................................................................................................................................................. 14
1.1 Niveaus van equivalentie ................................................................................................................................................................ 14
1.2 bronnen van vertekening (bias) .................................................................................................................................................... 16
2. Veel voorkomende kwantitatieve methoden… en de crossculturele inzichten die ze ons kunnen geven ....................... 18
2.1 Differentiële onderzoeksmethoden .............................................................................................................................................. 18
2.1 Experimenteel onderzoek ............................................................................................................................................................... 19
Les 4: Waarden .................................................................................................................................................................................................. 23
INTRODUCTIE CASUSSEN............................................................................................................................................................................ 23
1. Wat zijn (culturele) waarden? ............................................................................................................................................................... 23
2. Individualisme en collectivisme ............................................................................................................................................................ 24
3. De waardentheorie van Schwartz ........................................................................................................................................................ 26
4. Eerwaarden ............................................................................................................................................................................................... 28
5. hoe ga jij als psychologisch consulent aan de slag met culturele waarden? ........................................................................... 29
les 5: cognitie .................................................................................................................................................................................................... 30
1. waarneming en aandacht ....................................................................................................................................................................... 30
2. Geheugen................................................................................................................................................................................................... 32
3. Intelligentie ................................................................................................................................................................................................ 33
1. Wat is intelligentie? ............................................................................................................................................................................ 33
, 2. Hoe meet je intelligentie? ................................................................................................................................................................. 34
les 6: zelf ............................................................................................................................................................................................................. 35
1. wat is (de functie van) het zelf? ........................................................................................................................................................... 35
2. Hoe is ons zelf cultureel? ...................................................................................................................................................................... 36
2.1 Zelfconstructies ................................................................................................................................................................................. 36
2.2 consistentie en veranderlijkheid van het zelf ............................................................................................................................ 39
2.3 zelfbewustzijn .................................................................................................................................................................................... 40
2.4 zelfvertrouwen ................................................................................................................................................................................... 40
2.5 Persoonlijkheid .................................................................................................................................................................................. 41
2.6 Besluit .................................................................................................................................................................................................. 42
Les 7: sociale relaties....................................................................................................................................................................................... 44
1. culturele relatiemodellen: onafhankelijk en interafhankelijk ......................................................................................................... 44
wat valt je op in de sociale relaties? ................................................................................................................................................... 44
2. ouder-kind relaties .................................................................................................................................................................................. 46
3. Relationele mobiliteit .............................................................................................................................................................................. 47
3. vriendschap ............................................................................................................................................................................................... 47
4. aantrekking en romantische relaties ................................................................................................................................................... 49
Les 8: ontwikkeling .......................................................................................................................................................................................... 53
1. ontwikkeling en cultuur .......................................................................................................................................................................... 53
2. de babytijd ................................................................................................................................................................................................ 54
3. Cognitieve ontwikkeling bij basischoolkinderen.............................................................................................................................. 56
4. identiteitsontwikkeling bij jongeren ................................................................................................................................................... 57
5. Identiteitsontwikkeling bij jongeren die meerdere culturen combineren .................................................................................. 58
6. Take away als hulpverlener? ................................................................................................................................................................. 59
Les 9: psychische gezondheid ....................................................................................................................................................................... 60
1. Wat is een psychologische stoornis? .................................................................................................................................................. 60
2. Kadering binnen de cultuursensitieve zorg ...................................................................................................................................... 60
3. Psychische gezondheid: universeel of cultuurgebonden?............................................................................................................. 62
4. Uiting van psychische gezondheidsproblemen: somatiseren versus psychologiseren .......................................................... 63
5. Validiteit van classificatie en diagnostiek .......................................................................................................................................... 63
les 10: emoties .................................................................................................................................................................................................. 65
1. COmponenten van emoties ................................................................................................................................................................... 65
2. Hoe geeft cultuur vorm aan ons emotioneel leven? ....................................................................................................................... 66
2.1 frequentie en intensiteit .................................................................................................................................................................. 66
2.2 Interpretaties & actietendensen .................................................................................................................................................... 68
2.3 Lichamelijke gewaarwordingen & emotionele expressie ........................................................................................................ 69
2.4 Betekenis voor de praktijk ............................................................................................................................................................. 71
les 11: acculturatie ........................................................................................................................................................................................... 72
1. Wat is acculturatie? ................................................................................................................................................................................. 72
2. Stressfactoren bij migratie en acculturatie ........................................................................................................................................ 72
3. acculturatie-strategieën.......................................................................................................................................................................... 73
4. onbewuste acculturatie? ........................................................................................................................................................................ 75
5. Belang van de ontvangende samenleving......................................................................................................................................... 76
, 6. Acculturatie-strategieën en stress ....................................................................................................................................................... 78
Les 12: culturele diversiteit in het onderwijs ............................................................................................................................................ 81
1. diversiteit op school: een kans............................................................................................................................................................. 81
2. …. en een uitdaging: ongelijkheden op school ............................................................................................................................... 81
3. Om tot leren te kunnen komen, moet je je thuisvoelen op school ............................................................................................. 84
4. hoe de school omgaat met diversiteit heeft grote impact op dat gevoel van thuisvoelen… en dus op prestaties ...... 84
5. Ook de aanpak van (zorg)leerkrachten maakt een verschil .......................................................................................................... 86
6. Hoe ziet een diversiteitsresponsieve school en lespraktijk eruit? .............................................................................................. 87
Les 13: culturele diversiteit in organisaties ............................................................................................................................................... 90
1. Waarom inzetten op diversiteit? .......................................................................................................................................................... 90
2. Diversiteit is niet altijd gemakkelijk: categorisatie en discriminatie ........................................................................................... 91
a) sociale categorisatie in team functioneren.................................................................................................................................... 91
b) sociale categorisatie bij werving & selectie .................................................................................................................................. 92
c) sociale categorisatie bij promotie ................................................................................................................................................... 92
3. Diversiteits- en inclusiemaatregelen ................................................................................................................................................... 93
les 14: diversiteit in de psychologische hulpverlening ........................................................................................................................... 95
1. (super)diversiteit ...................................................................................................................................................................................... 95
2. Meervoudige identiteit & intersectionaliteit...................................................................................................................................... 95
3. Intersectionele bril ................................................................................................................................................................................... 96
4. Handelingsverlegenheid......................................................................................................................................................................... 96
5. In gesprek (blijven) gaan ....................................................................................................................................................................... 96
6. andere manieren ...................................................................................................................................................................................... 99
7. Als de kloof te groot is .......................................................................................................................................................................... 99
, CROSSCULTURELE PSYCHOLOGIE
LES 1: INLEIDING
DEEL 1: KENNISMAKING, CENTRALE BEGRIPPEN & ONDERZOEKSMETHODEN
DEEL 1: WAT IS CULTUUR
• Geef drie zaken die je kenmerkend vindt voor de Belgische cultuur
• Geef drie zaken die je kenmerkend vindt voor de Amerikaanse cultuur
• Veel gebruikte “categorieën”?
• Welke van de 2 was gemakkelijker?
o Makkelijker om een andere cultuur labels te geven, ‘bij de ander’ vallen kenmerken meer op
Cultuur
= Cultuur is een door een gemeenschap gedeeld systeem van waarden, normen, ideeën, attitudes, gedragingen,
communicatiemiddelen en de producten ervan die van generatie op generatie worden overgeleverd
Onion-model of culture:
• Buitenste laag meer zichtbaar, materiele cultuur
o Bijv. bepaald eten, tv-rpogramma’s
• Middelste cultuur, sociale cultuur
o Verwachtingen, normen en waarden binnen een cultuur
• Binnenste cultuur, subjectieve cultuur
o Diepste, onze emoties en waarden
• menselijke natuur
o Delen we met elkaar, is universeel
• Cultureel
o Stukje aangeboren, aangeleerd
o Deel je met een deel van een groep van mensen
• Persoonlijkheid
1. KENMERKEN VAN CULTUUR
CULTUUR IS GEDEELD
• Voor cultuur is een groep(je) nodig
o van heel klein tot heel groot
▪ bijv. een gezin kan al een kleine cultuur zijn
• De mate waarin het gedeeld is varieert: individuele verschillen binnen eenzelfde cultuur
o ook persoonlijkheid, levenservaring en de vele andere cultuurtjes waar je deel van bent
▪ bijv. veel mensen delen de Belgische cultuur, maar niet iedereen identificeert zich daar even hard
mee, of de cultuur uit zich op heel veel verschillende manieren
• Ook verschillen tussen culturen: Tight vs. loose cultures
o Loose cultures: losser, minder snel afgestraft worden
o Tight cultures: strikte culturen die verwachten dat je de waarden en normen volgt van deze cultuur
CULTUUR IS OVERGELEVERD
wordt aangeleerd door socialisatie
• Primaire socialisatie: door directe familie (ouders of andere centrale zorgfiguren)
• Secundaire socialisatie: door school, vrienden, werk, …
• Tertiaire socialisatie: door samenleving, (sociale) media, …
o Bijv. reclame maar ook wetgeving geven weer wat er belangrijk is/verwacht wordt
→ Gebeurt bewust en onbewust
Expliciet: bijvoorbeeld wetten, of je ouders die zeggen dat je iets niet mag doen
Impliciet: bijvoorbeeld een persoon wordt ongemakkelijk van jou, ontwijkt jou
wordt overgebracht door socialisatie
