1 Geschiedenis van de middeleeuwen (CS) – Jasper Verhavert
Geschiedenis van de middeleeuwen: Capita Selecta
Prof. Dr. Brigitte Meijns
Hoofdstuk 1: De ‘barbaren’ en de ‘volksverhuizingen’
Dia 6-7: De ‘barbaren’ en de ‘volksverhuizingen’
De middeleeuwen worden geassocieerd met de barbaren (‘staken de Rijn over en hebben het
Romeinse Rijk ten val gebracht’: standaardnarratief van de barbaren)
Als illustratie zien we een van de bekendste barbaarse helmen uit de Angelsaksische periode (vroege
middeleeuwen) → helm gevonden in het Angelsaksische graf van Sutton Hoo (East-Anglia/ helm van
koning Rædwald) ↔ op dia 7 zien we dan geen gewelddadig element, want de barbaren stonden ook
bekend om hun cultuur (fraaie voorwerpen; inleggen van goud met edelstenen en halfedelstenen: op
deze dia een schouderfibula uit hetzelfde graf in Sutton Hoo)
Dia 8-9: Kaarten
We zien een kaart van het Romeinse rijk ten tijde van de tetrarchie (van de muur van Hadrianus in
Schotland tot in N-Afrika; limes: rivieren de Rijn en Donau met de Balkan, tot aan de Eufraat) ↔ 300
jaar verder zitten we in het begin van de zesde eeuw (al die verschillende kleuren verwijzen naar de
barbaarse koninkrijkjes: succesor states; staten die de opvolger zijn van het Romeinse Rijk MAAR er is
geen eenheid meer zoals onder de Romeinen (je hebt de Angelen, Saksen, Juten…))
Dia 10: Kaart
Op deze dia zie je een typische afbeelding van de volksverhuizingen (bewegingen die de barbaarse
volkeren over het Romeinse rijk zouden ondernomen hebben en op die manier het romeinse rijk ten
val hebben gebracht)
Dia 11:
- Imperium romanum → barbaarse successorstates via de volksverhuizingen
- Ingrijpende transformatie van postimperiale Romeinse wereld (Romeinse wereld vervelt als
het ware)
- Een van de meest complexe processen in (Europese) geschiedenis dat tal van processen bevat
- Voorwerp van langdurig en intens debat in historisch onderzoek (er is al veel onderzoek naar
gedaan MAAR niet iedere onderzoeker is het eens met zijn collega)
→ bronnen: waarde? (andere bronnen = andere conclusies)
→ wat verstaan we onder de term ‘barbaren’
→ wat verstaan we onder de ‘volksverhuizingen’? (wat is een volk/ welke bewegingen waren
er) → term komt niet voor in deze periode
- Doel les: bronnen – begrippen – verklaringsmodellen
Dia 12: Inhoudstafel
- De bronnen en de lens van de onderzoeker
- De ‘barbaren’
- De ‘volksverhuizingen’
,2 Geschiedenis van de middeleeuwen (CS) – Jasper Verhavert
Dia 13: 1. De bronnen en de lens van de onderzoeker
Dia 14: Citaat
“The past is made in the present” → het verleden is weg; we gaan dat nooit meer kunnen bereiken;
het is zeer moeilijk te weten te komen wat er gebeurd is MAAR we kunnen proberen dat te gaan
reconstrueren (we doen dit echter vanuit onze eigen persoonlijkheid; tijdsklimaat, discours…
beïnvloedt de manier waarop je kijkt naar het verleden) → zorgt voor debat (we kijken nu anders
naar het verleden dan de voorbije decennia); het heeft dus te maken met de lens van de onderzoeker
en de beschikbare bronnen
Dia 15: Verschillende soorten bronnen
- Geschreven bronnen (recenter onderzoek kan ook m.b.v. interviews…)
- Archeologie
- DNA-analyse/ archeogenetica
- Taalkunde
Dia 16-19: 1.1. Geschreven bronnen
Domein van geschiedwetenschap
Bronnen bestuderen is onderhevig aan paradigmawijzigingen (lens van de onderzoeker…)
19de eeuw: positivisme (Duitsland: Leopold von Ranke) (ook de eeuw dat de geschiedwetenschap een
academische discipline wordt)
→ Wie es eigentlich gewesen: nauwkeurige reconstructie verleden is mogelijk volgens hem
→ bronnen laten objectief zicht op de werkelijkheid in verleden toe, mits toepassing strikte
bronnenkritiek
→ ‘betrouwbare’ bronnen (kronieken, oorkonden, wetten…: politiek geïnspireerde bronnen) vs
‘onbetrouwbare’ (vitae, mirakelverhalen, poëzie: dergelijke verhalen laat men vaker weg)
→ verhaal van politieke en institutionele geschiedenis is hot topic
→ focus op grote (mannelijke) figuren (koningen, graven, hertogen…)
→ VHZ: origines van bepaalde naties (19de eeuw: ontstaan van bepaalde natiestaten; men meent de
oorsprong ervan terug te vinden)
20ste eeuw: Annales-school (Frankrijk: o.a. Marc Bloch, Fernand Braudel: grondleggers): tegenreactie
op het positivisme; ze willen een:
→ ‘histoire totale’: ieder aspect van leven verdient onderzoek
+ weg van politiek-institutionele thema’s
+ sociale (invloed Marxisme), economische, culturele aspecten
+ interesse in natuurlijke omgeving, klimaat en invloed op de mens
→ ‘mentaliteiten’ (mentalités) bestuderen ze ook:
+ attitudes, wereldbeeld, denkwijzen (hoe dacht men toen over seksualiteit, de vrouw…)
+ bij politieke thema’s: praktijken i.p.v. feiten, ‘spelregels’, hoe wordt macht gecreëerd, ervaren,
doorgegeven (welke regels liggen er ten grondslag van dat politieke spel)
→ teksten: (machts)strategieën van de auteur (heeft altijd een bepaalde bedoeling met een tekst)
Vanaf jaren 1960: Linguistic turn, postmodernisme (ideeën overgewaaid van de filosofie en taalkunde
die een impact hebben op de geschiedenis)
→ teksten: geen beschrijving van werkelijkheid maar representatie/ verbeelding (het is hoe de auteur
denkt dat het zich heeft afgespeeld)
,3 Geschiedenis van de middeleeuwen (CS) – Jasper Verhavert
+ afhankelijk van context auteur (omstandigheden, achtergrond), zijn agenda en maatschappelijke
machtsverhoudingen, en heersend discours
+ gesteld in een tekst = taal (complex gegeven): intentie auteur met die tekst niet noodzakelijk zo
begrepen door lezers (toen en nu); tekst kan verschillende betekenissen hebben (niet 1 waarheid
MAAR vele); betekenis wordt gecreëerd door auteur en lezers
→ geldt ook voor teksten in het heden zoals werken van historici
→ extreem standpunt: onmogelijkheid reconstructie verleden! (we gaan het toch nooit echt weten)
Houding huidige historici en Linguistic turn
→ besef: verleden komt tot ons via teksten (en andere types bronnen, elk met eigen problemen)
MAAR dat deze bronnen kunnen gemanipuleerd zijn
→ teksten: vertellen zelden wie es eigentlich gewesen (eerder de bedoelingen van de auteur)
→ gelaagd: verschillende betekenissen
→ verleden komt vervormd tot ons door
+ bronnen die over dat verleden handelen (bedoelingen auteur)
+ interpretaties/ constructies van vele generaties historici (ook op hun eigen manier geïnterpreteerd)
Dia 20: 1) Griekse en Romeinse historiografie
- Traditie van klassieke etnografie/ genre waarin men over volkeren schrijft (allerlei
stereotypen in deze beschrijvingen + auteurs hebben zelden deze volkeren gezien; het zijn
clichés)
- Zelden ooggetuigenisverslagen (kerkvader Hiëronymus beschrijving plundering Rome door
Alarik is zeer bloeddorstig MAAR hij zat in 410 in Bethlehem; hij heeft gewoon passages van
de vernietiging van de tempel van Jeruzalem overgenomen)
- Bedoelingen auteur: barbaren gebruikt om kritiek te uiten op eigen tijd (Germania van
Tacitus: nobele wilde vs decadente Romein)
Dia 21-22: 2) Geschiedwerken van ‘barbaarse’ volkeren in het Latijn (Origines gentium:
oorsprong van de volkeren )
- Alle post factum (lange tijd na vestiging in voormalig Romeinse rijk)
→ 6de eeuw: Ostrogoten (Jordanes) en Franken (Gregorius van Tours)
→ 7de eeuw: Visigoten, Sueven en Vandalen (Isidorus van Sevilla)
→ 7de en 8ste eeuw: Angelsaksen (Beda Venerabilis)
→ 8ste eeuw: Longobarden (Paulus Diaconus)
- Traditionele visie: betrouwbaar (men nam het zo over)
→ neerslag van gemeenschappelijke oorsprong, herkomst en geschiedenis van specifieke
volkeren (onderscheiden ‘raciale’ units)
→ opgetekend na eeuwen van mondelinge overlevering
→ echt ‘nationale’ geschiedenissen (19de -eeuwse naties)
- Huidige visie:
→ geen nationale geschiedenissen maar andere genres (annalen, kerkgeschiedenis),
complexer
→ niet objectief: verleden aangewend om contemporaine (moment van redactie teksten)
noden te lenigen (auteur had altijd bedoelingen; vaak om de heersers een spiegel voor te
houden)
+ using the past to serve the present
+ politieke, propagandistische, didactische, moraliserende bedoelingen
, 4 Geschiedenis van de middeleeuwen (CS) – Jasper Verhavert
→ waardeloos? nee! (we kunnen er iets uithalen over de maatschappij van toen)
+ zeer waardevolle bronnen voor politieke cultuur en ideologie van tijd en plaats van opstel
DUS geen enkele kijk van binnenuit opgesteld door barbaren (dit ontbreekt gewoon; we hebben geen
enkele bron van een barbaar op het moment van de volksverhuizingen)
Dia 23-26: 1.2. Archeologie
- Vroege middeleeuwen: schriftarme cultuur (wil niet zeggen dat men primitief was)
→ zeer weinig teksten bewaard (↔ men vond rituelen veel belangrijker)
→ schrijvers meestal geestelijken, soms leken (altijd sociale elites)
→ vooral politieke en religieuze onderwerpen (interesses elites)
→ zeer weinig, tenzij stereotypisch, over andere lagen bevolking
→ reconstructie vroege middeleeuwen louter op basis geschreven bronnen: ontoereikend
- Archeologie:
→ studie van materiële cultuur aan de hand van kenmerkende artefacten, behuizingen,
praktijken omtrent dood en begraving
→ nederzettingsarcheologie
→ landschapsarcheologie: reconstructie natuurlijke omgeving in verleden en menselijke
relatie en interactie daarmee (hoe zag de wereld er toen uit?)
- Relatie archeologie en geschiedenis: evolutie
→ geschiedwetenschap: archeologie als hulpwetenschap voor geschiedenis beschouwd
+ illustratie van informatie uit teksten, in beste geval confirmatie
+ cultureel historisch paradigma binnen middeleeuwse archeologie (werd een academische
discipline)
Assemblages van bepaalde types artefacten, daarmee geassocieerde behuizingen
en/of begravingen = cultuur (genoemd naar de eerste/ belangrijke vindplaats of
karakteristiek object)
Deze culturen werden gelijkgesteld met volkeren (bijv. de Saksen) uit de teksten,
geïnterpreteerd volgens 19de -eeuwse inzichten (groepen met eigen, unieke
genetische en biologische kenmerken)
Opstellen chronologische tijdlijnen is binnen deze discipline van belang
Verspreiding van culturen = bewijs van hetzij migratie, hetzij verovering
- Relatie archeologie en geschiedenis: evolutie, verschillende stromingen
→ vanaf jaren 1960: New Arceology
+ emancipatie archeologie tot over geschiedenis t.e.m. voorstel tot volledige breuk
(archeologie als autonome discipline/ of onderdeel antropologie (ze bestuderen immers
mensen))
→ meer aansluiting op natuurwetenschappen i.p.v. geschiedwetenschap
+ integratie van natuurwetenschappelijke methodes (experimenten, modellen)
+ ook zelf methodologisch en theoretisch op natuurwetenschappelijke leest geschoeid
(zoektocht naar algemene wetten/ regels van menselijk gedrag en culturele verandering –
focus: adaptatie aan natuurlijke omgeving)
- Relatie archeologie en geschiedenis: evolutie, verschillende stromingen
→ contemporaine theoretische benaderingen
+ geen eengemaakte school of stroming (terug banden aanhalen met de geschiedenis)
+ wel aantal gemeenschappelijke kenmerken (aandacht voor archeologische context;
materiële cultuur niet enkel reflectie maar ook doelbewuste, actieve en betekenisvolle
creatie van de sociale wereld; materiële cultuur: middel om ideeën te communiceren
Geschiedenis van de middeleeuwen: Capita Selecta
Prof. Dr. Brigitte Meijns
Hoofdstuk 1: De ‘barbaren’ en de ‘volksverhuizingen’
Dia 6-7: De ‘barbaren’ en de ‘volksverhuizingen’
De middeleeuwen worden geassocieerd met de barbaren (‘staken de Rijn over en hebben het
Romeinse Rijk ten val gebracht’: standaardnarratief van de barbaren)
Als illustratie zien we een van de bekendste barbaarse helmen uit de Angelsaksische periode (vroege
middeleeuwen) → helm gevonden in het Angelsaksische graf van Sutton Hoo (East-Anglia/ helm van
koning Rædwald) ↔ op dia 7 zien we dan geen gewelddadig element, want de barbaren stonden ook
bekend om hun cultuur (fraaie voorwerpen; inleggen van goud met edelstenen en halfedelstenen: op
deze dia een schouderfibula uit hetzelfde graf in Sutton Hoo)
Dia 8-9: Kaarten
We zien een kaart van het Romeinse rijk ten tijde van de tetrarchie (van de muur van Hadrianus in
Schotland tot in N-Afrika; limes: rivieren de Rijn en Donau met de Balkan, tot aan de Eufraat) ↔ 300
jaar verder zitten we in het begin van de zesde eeuw (al die verschillende kleuren verwijzen naar de
barbaarse koninkrijkjes: succesor states; staten die de opvolger zijn van het Romeinse Rijk MAAR er is
geen eenheid meer zoals onder de Romeinen (je hebt de Angelen, Saksen, Juten…))
Dia 10: Kaart
Op deze dia zie je een typische afbeelding van de volksverhuizingen (bewegingen die de barbaarse
volkeren over het Romeinse rijk zouden ondernomen hebben en op die manier het romeinse rijk ten
val hebben gebracht)
Dia 11:
- Imperium romanum → barbaarse successorstates via de volksverhuizingen
- Ingrijpende transformatie van postimperiale Romeinse wereld (Romeinse wereld vervelt als
het ware)
- Een van de meest complexe processen in (Europese) geschiedenis dat tal van processen bevat
- Voorwerp van langdurig en intens debat in historisch onderzoek (er is al veel onderzoek naar
gedaan MAAR niet iedere onderzoeker is het eens met zijn collega)
→ bronnen: waarde? (andere bronnen = andere conclusies)
→ wat verstaan we onder de term ‘barbaren’
→ wat verstaan we onder de ‘volksverhuizingen’? (wat is een volk/ welke bewegingen waren
er) → term komt niet voor in deze periode
- Doel les: bronnen – begrippen – verklaringsmodellen
Dia 12: Inhoudstafel
- De bronnen en de lens van de onderzoeker
- De ‘barbaren’
- De ‘volksverhuizingen’
,2 Geschiedenis van de middeleeuwen (CS) – Jasper Verhavert
Dia 13: 1. De bronnen en de lens van de onderzoeker
Dia 14: Citaat
“The past is made in the present” → het verleden is weg; we gaan dat nooit meer kunnen bereiken;
het is zeer moeilijk te weten te komen wat er gebeurd is MAAR we kunnen proberen dat te gaan
reconstrueren (we doen dit echter vanuit onze eigen persoonlijkheid; tijdsklimaat, discours…
beïnvloedt de manier waarop je kijkt naar het verleden) → zorgt voor debat (we kijken nu anders
naar het verleden dan de voorbije decennia); het heeft dus te maken met de lens van de onderzoeker
en de beschikbare bronnen
Dia 15: Verschillende soorten bronnen
- Geschreven bronnen (recenter onderzoek kan ook m.b.v. interviews…)
- Archeologie
- DNA-analyse/ archeogenetica
- Taalkunde
Dia 16-19: 1.1. Geschreven bronnen
Domein van geschiedwetenschap
Bronnen bestuderen is onderhevig aan paradigmawijzigingen (lens van de onderzoeker…)
19de eeuw: positivisme (Duitsland: Leopold von Ranke) (ook de eeuw dat de geschiedwetenschap een
academische discipline wordt)
→ Wie es eigentlich gewesen: nauwkeurige reconstructie verleden is mogelijk volgens hem
→ bronnen laten objectief zicht op de werkelijkheid in verleden toe, mits toepassing strikte
bronnenkritiek
→ ‘betrouwbare’ bronnen (kronieken, oorkonden, wetten…: politiek geïnspireerde bronnen) vs
‘onbetrouwbare’ (vitae, mirakelverhalen, poëzie: dergelijke verhalen laat men vaker weg)
→ verhaal van politieke en institutionele geschiedenis is hot topic
→ focus op grote (mannelijke) figuren (koningen, graven, hertogen…)
→ VHZ: origines van bepaalde naties (19de eeuw: ontstaan van bepaalde natiestaten; men meent de
oorsprong ervan terug te vinden)
20ste eeuw: Annales-school (Frankrijk: o.a. Marc Bloch, Fernand Braudel: grondleggers): tegenreactie
op het positivisme; ze willen een:
→ ‘histoire totale’: ieder aspect van leven verdient onderzoek
+ weg van politiek-institutionele thema’s
+ sociale (invloed Marxisme), economische, culturele aspecten
+ interesse in natuurlijke omgeving, klimaat en invloed op de mens
→ ‘mentaliteiten’ (mentalités) bestuderen ze ook:
+ attitudes, wereldbeeld, denkwijzen (hoe dacht men toen over seksualiteit, de vrouw…)
+ bij politieke thema’s: praktijken i.p.v. feiten, ‘spelregels’, hoe wordt macht gecreëerd, ervaren,
doorgegeven (welke regels liggen er ten grondslag van dat politieke spel)
→ teksten: (machts)strategieën van de auteur (heeft altijd een bepaalde bedoeling met een tekst)
Vanaf jaren 1960: Linguistic turn, postmodernisme (ideeën overgewaaid van de filosofie en taalkunde
die een impact hebben op de geschiedenis)
→ teksten: geen beschrijving van werkelijkheid maar representatie/ verbeelding (het is hoe de auteur
denkt dat het zich heeft afgespeeld)
,3 Geschiedenis van de middeleeuwen (CS) – Jasper Verhavert
+ afhankelijk van context auteur (omstandigheden, achtergrond), zijn agenda en maatschappelijke
machtsverhoudingen, en heersend discours
+ gesteld in een tekst = taal (complex gegeven): intentie auteur met die tekst niet noodzakelijk zo
begrepen door lezers (toen en nu); tekst kan verschillende betekenissen hebben (niet 1 waarheid
MAAR vele); betekenis wordt gecreëerd door auteur en lezers
→ geldt ook voor teksten in het heden zoals werken van historici
→ extreem standpunt: onmogelijkheid reconstructie verleden! (we gaan het toch nooit echt weten)
Houding huidige historici en Linguistic turn
→ besef: verleden komt tot ons via teksten (en andere types bronnen, elk met eigen problemen)
MAAR dat deze bronnen kunnen gemanipuleerd zijn
→ teksten: vertellen zelden wie es eigentlich gewesen (eerder de bedoelingen van de auteur)
→ gelaagd: verschillende betekenissen
→ verleden komt vervormd tot ons door
+ bronnen die over dat verleden handelen (bedoelingen auteur)
+ interpretaties/ constructies van vele generaties historici (ook op hun eigen manier geïnterpreteerd)
Dia 20: 1) Griekse en Romeinse historiografie
- Traditie van klassieke etnografie/ genre waarin men over volkeren schrijft (allerlei
stereotypen in deze beschrijvingen + auteurs hebben zelden deze volkeren gezien; het zijn
clichés)
- Zelden ooggetuigenisverslagen (kerkvader Hiëronymus beschrijving plundering Rome door
Alarik is zeer bloeddorstig MAAR hij zat in 410 in Bethlehem; hij heeft gewoon passages van
de vernietiging van de tempel van Jeruzalem overgenomen)
- Bedoelingen auteur: barbaren gebruikt om kritiek te uiten op eigen tijd (Germania van
Tacitus: nobele wilde vs decadente Romein)
Dia 21-22: 2) Geschiedwerken van ‘barbaarse’ volkeren in het Latijn (Origines gentium:
oorsprong van de volkeren )
- Alle post factum (lange tijd na vestiging in voormalig Romeinse rijk)
→ 6de eeuw: Ostrogoten (Jordanes) en Franken (Gregorius van Tours)
→ 7de eeuw: Visigoten, Sueven en Vandalen (Isidorus van Sevilla)
→ 7de en 8ste eeuw: Angelsaksen (Beda Venerabilis)
→ 8ste eeuw: Longobarden (Paulus Diaconus)
- Traditionele visie: betrouwbaar (men nam het zo over)
→ neerslag van gemeenschappelijke oorsprong, herkomst en geschiedenis van specifieke
volkeren (onderscheiden ‘raciale’ units)
→ opgetekend na eeuwen van mondelinge overlevering
→ echt ‘nationale’ geschiedenissen (19de -eeuwse naties)
- Huidige visie:
→ geen nationale geschiedenissen maar andere genres (annalen, kerkgeschiedenis),
complexer
→ niet objectief: verleden aangewend om contemporaine (moment van redactie teksten)
noden te lenigen (auteur had altijd bedoelingen; vaak om de heersers een spiegel voor te
houden)
+ using the past to serve the present
+ politieke, propagandistische, didactische, moraliserende bedoelingen
, 4 Geschiedenis van de middeleeuwen (CS) – Jasper Verhavert
→ waardeloos? nee! (we kunnen er iets uithalen over de maatschappij van toen)
+ zeer waardevolle bronnen voor politieke cultuur en ideologie van tijd en plaats van opstel
DUS geen enkele kijk van binnenuit opgesteld door barbaren (dit ontbreekt gewoon; we hebben geen
enkele bron van een barbaar op het moment van de volksverhuizingen)
Dia 23-26: 1.2. Archeologie
- Vroege middeleeuwen: schriftarme cultuur (wil niet zeggen dat men primitief was)
→ zeer weinig teksten bewaard (↔ men vond rituelen veel belangrijker)
→ schrijvers meestal geestelijken, soms leken (altijd sociale elites)
→ vooral politieke en religieuze onderwerpen (interesses elites)
→ zeer weinig, tenzij stereotypisch, over andere lagen bevolking
→ reconstructie vroege middeleeuwen louter op basis geschreven bronnen: ontoereikend
- Archeologie:
→ studie van materiële cultuur aan de hand van kenmerkende artefacten, behuizingen,
praktijken omtrent dood en begraving
→ nederzettingsarcheologie
→ landschapsarcheologie: reconstructie natuurlijke omgeving in verleden en menselijke
relatie en interactie daarmee (hoe zag de wereld er toen uit?)
- Relatie archeologie en geschiedenis: evolutie
→ geschiedwetenschap: archeologie als hulpwetenschap voor geschiedenis beschouwd
+ illustratie van informatie uit teksten, in beste geval confirmatie
+ cultureel historisch paradigma binnen middeleeuwse archeologie (werd een academische
discipline)
Assemblages van bepaalde types artefacten, daarmee geassocieerde behuizingen
en/of begravingen = cultuur (genoemd naar de eerste/ belangrijke vindplaats of
karakteristiek object)
Deze culturen werden gelijkgesteld met volkeren (bijv. de Saksen) uit de teksten,
geïnterpreteerd volgens 19de -eeuwse inzichten (groepen met eigen, unieke
genetische en biologische kenmerken)
Opstellen chronologische tijdlijnen is binnen deze discipline van belang
Verspreiding van culturen = bewijs van hetzij migratie, hetzij verovering
- Relatie archeologie en geschiedenis: evolutie, verschillende stromingen
→ vanaf jaren 1960: New Arceology
+ emancipatie archeologie tot over geschiedenis t.e.m. voorstel tot volledige breuk
(archeologie als autonome discipline/ of onderdeel antropologie (ze bestuderen immers
mensen))
→ meer aansluiting op natuurwetenschappen i.p.v. geschiedwetenschap
+ integratie van natuurwetenschappelijke methodes (experimenten, modellen)
+ ook zelf methodologisch en theoretisch op natuurwetenschappelijke leest geschoeid
(zoektocht naar algemene wetten/ regels van menselijk gedrag en culturele verandering –
focus: adaptatie aan natuurlijke omgeving)
- Relatie archeologie en geschiedenis: evolutie, verschillende stromingen
→ contemporaine theoretische benaderingen
+ geen eengemaakte school of stroming (terug banden aanhalen met de geschiedenis)
+ wel aantal gemeenschappelijke kenmerken (aandacht voor archeologische context;
materiële cultuur niet enkel reflectie maar ook doelbewuste, actieve en betekenisvolle
creatie van de sociale wereld; materiële cultuur: middel om ideeën te communiceren
