GERIATRIE
PROF. FLAMAING, DUPONT, GIELEN
Leerstof: cursus geriatrie, slides, inhoud lessen, klinieken + integratieweek
GEEN leerstof: verouderingstheorie en epidemiologie
Examenvorm
• schriftelijk met 2 open vragen
o 1 vraag uit lijst die gekend is (Toledo)
o 1 casus met gerelateerde vragen (NIET op Toledo)
• CAVE “buispunten: je moet op elk deel geslaagd zijn om te kunnen slagen
,INHOUDSOPGAVE
H1: ZGP (ZORGPROGRAMMA GERIATRISCHE PATIËNT) & INFECTIEPREVENTIE ................................ 7
DEEL I – DE GERIATRISCHE PATIËNT ................................................................................................ 19
DEEL II – COMPREHENSIVE GERIATRIC ASSESSMENT (CGA) ............................................................. 20
4. Definitie van CGA .................................................................................................................... 20
5. Doelstellingen van CGA ........................................................................................................... 20
6. Niveaus van geriatrische evaluatie............................................................................................ 22
7. Cascadesysteem in het ziekenhuis ........................................................................................... 23
8. Effectiviteit van CGA ................................................................................................................ 24
DEEL III – ZORGPROGRAMMA VOOR DE GERIATRISCHE PATIËNT (ZGP) .............................................. 24
DEEL IV – INFECTIES BIJ OUDEREN .................................................................................................. 26
12. Epidemiologie ....................................................................................................................... 26
13. Risicofactoren voor infecties .................................................................................................. 26
14. Atypische presentatie van infecties ........................................................................................ 27
15. Luchtweginfecties ................................................................................................................. 27
16. Urineweginfecties en asymptomatische bacteriurie (ASB) ........................................................ 28
17. Behandelingsprincipes van infecties bij ouderen ..................................................................... 28
18. Complicaties van antibiotica .................................................................................................. 29
19. Preventie .............................................................................................................................. 29
20. Vaccinatie bij ouderen ........................................................................................................... 29
EXAMENKERNPUNTEN (SAMENVATTEND) ............................................................................................ 31
H2: EPIDEMIOLOGIE VAN VEROUDERING & VEROUDERINGSTHEORIEËN .......................................32
DEEL I – BASISCONCEPTEN............................................................................................................. 32
DEEL II – DEMOGRAFISCHE EPIDEMIOLOGIE ................................................................................... 32
Vergrijzing en verzilvering ............................................................................................................. 32
Oorzaken van demografische veroudering .................................................................................... 32
Belgische demografische vooruitzichten ...................................................................................... 32
DEEL III – LEVENSVERWACHTING .................................................................................................... 33
Evolutie van levensverwachting ................................................................................................... 33
Sociale ongelijkheid in levensverwachting .................................................................................... 34
Levensverwachting ≠ gezonde levensverwachting ......................................................................... 34
DEEL IV – CHRONISCHE ZIEKTEN EN MULTIMORBIDITEIT .................................................................. 34
Definitie chronische ziekte (WHO/KCE) ........................................................................................ 34
Multimorbiditeit .......................................................................................................................... 34
Predictie van mortaliteit bij ouderen ............................................................................................. 35
DEEL V – EXCEPTIONAL AGEING & LONGEVITY ................................................................................. 35
Exceptional ageing ...................................................................................................................... 35
Supercentenarians ..................................................................................................................... 36
Longevity en healthy ageing ......................................................................................................... 36
DEEL VI – WAT IS VEROUDEREN? ..................................................................................................... 36
Definitie van verouderen .............................................................................................................. 36
DEEL VII – VEROUVERINGSTHEORIEËN (CONCEPTUEEL) .................................................................. 37
Programmed theories ................................................................................................................. 37
Damage / error theories ............................................................................................................... 38
Wanneer veroudering ontspoort ................................................................................................... 38
DEEL VIII – WAAROM VEROUDEREN? (EVOLUTIONAIR) ....................................................................... 39
, 22. Evolutionaire theorieën .......................................................................................................... 39
DEEL IX – WAT KUNNEN WE ER AAN DOEN? ..................................................................................... 39
Beïnvloedbare factoren ............................................................................................................... 39
Caloric restriction (CR) ................................................................................................................ 39
Lessen uit de “Blue Zones” .......................................................................................................... 40
H3: VOEDING & ONDERVOEDING BIJ DE GERIATRISCHE PATIËNT ..................................................41
I. KLINISCHE VOEDING – DEFINITIES EN CONCEPTEN ...................................................................... 41
1. Klinische voeding .................................................................................................................... 41
2. Malnutritie (ondervoeding) ....................................................................................................... 41
3. Overvoeding ............................................................................................................................ 42
4. frailty & Sarcopenie ................................................................................................................. 42
5. afwijkingen in micronutrienten ................................................................................................. 42
6. Refeeding syndroom ................................................................................................................ 42
II. LICHAAMSSAMENSTELLING BIJ OUDEREN ................................................................................... 43
III. NUTRITIONELE BEHOEFTEN BIJ OUDEREN .................................................................................. 44
1. Energiebehoefte ...................................................................................................................... 44
2. Eiwitbehoefte .......................................................................................................................... 45
3. Vet ......................................................................................................................................... 45
4. Koolhydraten .......................................................................................................................... 46
5. Vocht ...................................................................................................................................... 46
6. Vitaminen ............................................................................................................................... 46
IV. ONDERVOEDING BIJ OUDEREN .................................................................................................. 47
1. Prevalentie.............................................................................................................................. 47
2. Gevolgen ................................................................................................................................ 47
3. Oorzaken van ongewild gewichtsverlies .................................................................................... 47
4. Anorexia of aging ..................................................................................................................... 49
V. OPSPOREN VAN ONDERVOEDING............................................................................................... 50
1. Screening ............................................................................................................................... 50
2. GLIM-criteria ........................................................................................................................... 50
VI. DIAGNOSTIEK VAN ONGEWILD GEWICHTSVERLIES ..................................................................... 51
1. Anamnese .............................................................................................................................. 51
2. Klinisch onderzoek .................................................................................................................. 51
3. Biochemie .............................................................................................................................. 51
VII. BEHANDELING VAN ONDERVOEDING ....................................................................................... 52
1. Basisprincipes ........................................................................................................................ 52
2. Orale voeding .......................................................................................................................... 52
3. orale bijvoeding (ONS) ............................................................................................................. 53
4. Sondevoeding (EN) .................................................................................................................. 53
5. Parenterale voeding (PN) ......................................................................................................... 54
6. Ethiek ..................................................................................................................................... 54
H4: DELIER ..................................................................................................................................55
I. DEFINITIE .................................................................................................................................... 55
II. PRESENTATIEVORMEN ................................................................................................................ 55
III. PATHOFYSIOLOGIE .................................................................................................................... 56
IV. DIAGNOSE EN SCREENING ........................................................................................................ 57
1. Screening ............................................................................................................................... 57
2. Diagnostiek ............................................................................................................................. 58
3. vergelijkijking van instrumenten................................................................................................ 58
, V. EPIDEMIOLOGIE ......................................................................................................................... 58
VI. DIFFERENTIËLE DIAGNOSE (DDD)............................................................................................... 59
VII. OORZAKEN ............................................................................................................................... 59
VIII. AANPAK................................................................................................................................... 59
1. Eerste principe: niet-medicamenteus ....................................................................................... 59
2. Medicamenteus ...................................................................................................................... 60
IX. FIXATIEBELEID ........................................................................................................................... 62
X. GEVOLGEN EN PROGNOSE ......................................................................................................... 62
XI. PREVENTIE ................................................................................................................................ 63
1. Medicamenteuze preventie ...................................................................................................... 63
2. Niet-medicamenteuze preventie .............................................................................................. 63
H5: VALLEN BIJ OUDEREN ............................................................................................................64
I. DEFINITIE .................................................................................................................................... 64
II. EPIDEMIOLOGIE ......................................................................................................................... 64
III. GEVOLGEN VAN EEN VAL ........................................................................................................... 65
IV. ETIOLOGIE ................................................................................................................................ 65
1. Intrinsieke factoren ................................................................................................................. 65
2. Extrinsieke factoren ................................................................................................................. 66
V. RISICOFACTOREN ...................................................................................................................... 66
VI. PREVENTIESTRATEGIEËN ........................................................................................................... 68
1. Primaire preventie ................................................................................................................... 68
2. Secundaire preventie ............................................................................................................... 68
VII. AANPAK VAN VALPROBLEMATIEK .............................................................................................. 69
VIII. MULTIFACTORIËLE VALEVALUATIE ............................................................................................ 70
1. Valanamnese .......................................................................................................................... 70
2. Evaluatie secundaire valpreventie ............................................................................................ 70
3. Algemeen klinisch onderzoek ................................................................................................... 73
4. Technische onderzoeken ......................................................................................................... 73
IX. MULTIFACTORIËLE INTERVENTIE ................................................................................................ 73
1. Evenwicht & mobiliteit ............................................................................................................. 73
2. Medicatie ................................................................................................................................ 74
3. Orthostatische hypotensie ....................................................................................................... 75
4. Visus ...................................................................................................................................... 75
5. Fractuurpreventie .................................................................................................................... 76
X. EVIDENCE-BASED BESLUITEN ..................................................................................................... 76
H6: DE VALKLINIEK ......................................................................................................................76
H7: LEVENSEINDE EN VROEGTIJDIGE ZORGPLANNING (VZP) BIJ KWETSBARE OUDEREN ................77
I. DE LAATSTE LEVENSFASE BIJ GERIATRISCHE PATIËNTEN ............................................................... 77
1. Kenmerken van de kwetsbare oudere (geriatrisch profiel) .......................................................... 77
2. Levenseinde trajecten ............................................................................................................. 78
3. Tekenen van nakend overlijden ................................................................................................ 78
II. VROEGTIJDIGE ZORGPLANNING (VZP) ......................................................................................... 78
STAPPEN IN HET VZP-PROCES .................................................................................................... 80
UITKOMSTEN VAN INTENSIEVE BEHANDELING BIJ OUDEREN ....................................................... 83
VOORDELEN VAN VZP................................................................................................................. 83
III. EUTHANASIE EN PALLIATIE ......................................................................................................... 84
IV. ETHIEK ...................................................................................................................................... 85
PROF. FLAMAING, DUPONT, GIELEN
Leerstof: cursus geriatrie, slides, inhoud lessen, klinieken + integratieweek
GEEN leerstof: verouderingstheorie en epidemiologie
Examenvorm
• schriftelijk met 2 open vragen
o 1 vraag uit lijst die gekend is (Toledo)
o 1 casus met gerelateerde vragen (NIET op Toledo)
• CAVE “buispunten: je moet op elk deel geslaagd zijn om te kunnen slagen
,INHOUDSOPGAVE
H1: ZGP (ZORGPROGRAMMA GERIATRISCHE PATIËNT) & INFECTIEPREVENTIE ................................ 7
DEEL I – DE GERIATRISCHE PATIËNT ................................................................................................ 19
DEEL II – COMPREHENSIVE GERIATRIC ASSESSMENT (CGA) ............................................................. 20
4. Definitie van CGA .................................................................................................................... 20
5. Doelstellingen van CGA ........................................................................................................... 20
6. Niveaus van geriatrische evaluatie............................................................................................ 22
7. Cascadesysteem in het ziekenhuis ........................................................................................... 23
8. Effectiviteit van CGA ................................................................................................................ 24
DEEL III – ZORGPROGRAMMA VOOR DE GERIATRISCHE PATIËNT (ZGP) .............................................. 24
DEEL IV – INFECTIES BIJ OUDEREN .................................................................................................. 26
12. Epidemiologie ....................................................................................................................... 26
13. Risicofactoren voor infecties .................................................................................................. 26
14. Atypische presentatie van infecties ........................................................................................ 27
15. Luchtweginfecties ................................................................................................................. 27
16. Urineweginfecties en asymptomatische bacteriurie (ASB) ........................................................ 28
17. Behandelingsprincipes van infecties bij ouderen ..................................................................... 28
18. Complicaties van antibiotica .................................................................................................. 29
19. Preventie .............................................................................................................................. 29
20. Vaccinatie bij ouderen ........................................................................................................... 29
EXAMENKERNPUNTEN (SAMENVATTEND) ............................................................................................ 31
H2: EPIDEMIOLOGIE VAN VEROUDERING & VEROUDERINGSTHEORIEËN .......................................32
DEEL I – BASISCONCEPTEN............................................................................................................. 32
DEEL II – DEMOGRAFISCHE EPIDEMIOLOGIE ................................................................................... 32
Vergrijzing en verzilvering ............................................................................................................. 32
Oorzaken van demografische veroudering .................................................................................... 32
Belgische demografische vooruitzichten ...................................................................................... 32
DEEL III – LEVENSVERWACHTING .................................................................................................... 33
Evolutie van levensverwachting ................................................................................................... 33
Sociale ongelijkheid in levensverwachting .................................................................................... 34
Levensverwachting ≠ gezonde levensverwachting ......................................................................... 34
DEEL IV – CHRONISCHE ZIEKTEN EN MULTIMORBIDITEIT .................................................................. 34
Definitie chronische ziekte (WHO/KCE) ........................................................................................ 34
Multimorbiditeit .......................................................................................................................... 34
Predictie van mortaliteit bij ouderen ............................................................................................. 35
DEEL V – EXCEPTIONAL AGEING & LONGEVITY ................................................................................. 35
Exceptional ageing ...................................................................................................................... 35
Supercentenarians ..................................................................................................................... 36
Longevity en healthy ageing ......................................................................................................... 36
DEEL VI – WAT IS VEROUDEREN? ..................................................................................................... 36
Definitie van verouderen .............................................................................................................. 36
DEEL VII – VEROUVERINGSTHEORIEËN (CONCEPTUEEL) .................................................................. 37
Programmed theories ................................................................................................................. 37
Damage / error theories ............................................................................................................... 38
Wanneer veroudering ontspoort ................................................................................................... 38
DEEL VIII – WAAROM VEROUDEREN? (EVOLUTIONAIR) ....................................................................... 39
, 22. Evolutionaire theorieën .......................................................................................................... 39
DEEL IX – WAT KUNNEN WE ER AAN DOEN? ..................................................................................... 39
Beïnvloedbare factoren ............................................................................................................... 39
Caloric restriction (CR) ................................................................................................................ 39
Lessen uit de “Blue Zones” .......................................................................................................... 40
H3: VOEDING & ONDERVOEDING BIJ DE GERIATRISCHE PATIËNT ..................................................41
I. KLINISCHE VOEDING – DEFINITIES EN CONCEPTEN ...................................................................... 41
1. Klinische voeding .................................................................................................................... 41
2. Malnutritie (ondervoeding) ....................................................................................................... 41
3. Overvoeding ............................................................................................................................ 42
4. frailty & Sarcopenie ................................................................................................................. 42
5. afwijkingen in micronutrienten ................................................................................................. 42
6. Refeeding syndroom ................................................................................................................ 42
II. LICHAAMSSAMENSTELLING BIJ OUDEREN ................................................................................... 43
III. NUTRITIONELE BEHOEFTEN BIJ OUDEREN .................................................................................. 44
1. Energiebehoefte ...................................................................................................................... 44
2. Eiwitbehoefte .......................................................................................................................... 45
3. Vet ......................................................................................................................................... 45
4. Koolhydraten .......................................................................................................................... 46
5. Vocht ...................................................................................................................................... 46
6. Vitaminen ............................................................................................................................... 46
IV. ONDERVOEDING BIJ OUDEREN .................................................................................................. 47
1. Prevalentie.............................................................................................................................. 47
2. Gevolgen ................................................................................................................................ 47
3. Oorzaken van ongewild gewichtsverlies .................................................................................... 47
4. Anorexia of aging ..................................................................................................................... 49
V. OPSPOREN VAN ONDERVOEDING............................................................................................... 50
1. Screening ............................................................................................................................... 50
2. GLIM-criteria ........................................................................................................................... 50
VI. DIAGNOSTIEK VAN ONGEWILD GEWICHTSVERLIES ..................................................................... 51
1. Anamnese .............................................................................................................................. 51
2. Klinisch onderzoek .................................................................................................................. 51
3. Biochemie .............................................................................................................................. 51
VII. BEHANDELING VAN ONDERVOEDING ....................................................................................... 52
1. Basisprincipes ........................................................................................................................ 52
2. Orale voeding .......................................................................................................................... 52
3. orale bijvoeding (ONS) ............................................................................................................. 53
4. Sondevoeding (EN) .................................................................................................................. 53
5. Parenterale voeding (PN) ......................................................................................................... 54
6. Ethiek ..................................................................................................................................... 54
H4: DELIER ..................................................................................................................................55
I. DEFINITIE .................................................................................................................................... 55
II. PRESENTATIEVORMEN ................................................................................................................ 55
III. PATHOFYSIOLOGIE .................................................................................................................... 56
IV. DIAGNOSE EN SCREENING ........................................................................................................ 57
1. Screening ............................................................................................................................... 57
2. Diagnostiek ............................................................................................................................. 58
3. vergelijkijking van instrumenten................................................................................................ 58
, V. EPIDEMIOLOGIE ......................................................................................................................... 58
VI. DIFFERENTIËLE DIAGNOSE (DDD)............................................................................................... 59
VII. OORZAKEN ............................................................................................................................... 59
VIII. AANPAK................................................................................................................................... 59
1. Eerste principe: niet-medicamenteus ....................................................................................... 59
2. Medicamenteus ...................................................................................................................... 60
IX. FIXATIEBELEID ........................................................................................................................... 62
X. GEVOLGEN EN PROGNOSE ......................................................................................................... 62
XI. PREVENTIE ................................................................................................................................ 63
1. Medicamenteuze preventie ...................................................................................................... 63
2. Niet-medicamenteuze preventie .............................................................................................. 63
H5: VALLEN BIJ OUDEREN ............................................................................................................64
I. DEFINITIE .................................................................................................................................... 64
II. EPIDEMIOLOGIE ......................................................................................................................... 64
III. GEVOLGEN VAN EEN VAL ........................................................................................................... 65
IV. ETIOLOGIE ................................................................................................................................ 65
1. Intrinsieke factoren ................................................................................................................. 65
2. Extrinsieke factoren ................................................................................................................. 66
V. RISICOFACTOREN ...................................................................................................................... 66
VI. PREVENTIESTRATEGIEËN ........................................................................................................... 68
1. Primaire preventie ................................................................................................................... 68
2. Secundaire preventie ............................................................................................................... 68
VII. AANPAK VAN VALPROBLEMATIEK .............................................................................................. 69
VIII. MULTIFACTORIËLE VALEVALUATIE ............................................................................................ 70
1. Valanamnese .......................................................................................................................... 70
2. Evaluatie secundaire valpreventie ............................................................................................ 70
3. Algemeen klinisch onderzoek ................................................................................................... 73
4. Technische onderzoeken ......................................................................................................... 73
IX. MULTIFACTORIËLE INTERVENTIE ................................................................................................ 73
1. Evenwicht & mobiliteit ............................................................................................................. 73
2. Medicatie ................................................................................................................................ 74
3. Orthostatische hypotensie ....................................................................................................... 75
4. Visus ...................................................................................................................................... 75
5. Fractuurpreventie .................................................................................................................... 76
X. EVIDENCE-BASED BESLUITEN ..................................................................................................... 76
H6: DE VALKLINIEK ......................................................................................................................76
H7: LEVENSEINDE EN VROEGTIJDIGE ZORGPLANNING (VZP) BIJ KWETSBARE OUDEREN ................77
I. DE LAATSTE LEVENSFASE BIJ GERIATRISCHE PATIËNTEN ............................................................... 77
1. Kenmerken van de kwetsbare oudere (geriatrisch profiel) .......................................................... 77
2. Levenseinde trajecten ............................................................................................................. 78
3. Tekenen van nakend overlijden ................................................................................................ 78
II. VROEGTIJDIGE ZORGPLANNING (VZP) ......................................................................................... 78
STAPPEN IN HET VZP-PROCES .................................................................................................... 80
UITKOMSTEN VAN INTENSIEVE BEHANDELING BIJ OUDEREN ....................................................... 83
VOORDELEN VAN VZP................................................................................................................. 83
III. EUTHANASIE EN PALLIATIE ......................................................................................................... 84
IV. ETHIEK ...................................................................................................................................... 85