Biologische grondslagen: Neuropsychologie en farmacologie
PB1222
Klinische neuropsychologie, Kessels et al
3e druk
Psychofarmacologie, Kenemans
2e druk
Samenvatting
Juni 2026
1
, Samenvatting Biologische grondslagen: Neuropsychologie en psychofarmacologie
Inhoudsopgave
Samenvatting 3
Thema 1
Hoofdstuk 1 Wat is klinische neuropsychologie? 3
Hoofdstuk 2 Neuropsychologie: De wetenschappelijke methoden 7
Hoofdstuk 3 Neuropsychologie in de praktijk 11
Hoofdstuk 4 Beeldvorming van de hersenen 15
Hoofdstuk 5 Plasticiteit, herstel en neuropsychologische revalidatie 23
Thema 2 Kenemans
Hoofdstuk 1 Wat zijn psychofarmaca? 27
Hoofdstuk 4 Neurotransmissie 30
Hoofdstuk 5 Principes van de psychofarmacologie 33
Hoofdstuk 11 Afhankelijkheid 35
Thema 3
Hoofdstuk 6 Waarneming 37
Hoofdstuk 7 Geheugen 44
Hoofdstuk 8 Taal en spraak 51
Hoofdstuk 9 Aandacht en executief functioneren 58
Hoofdstuk 12 Intelligentie 64
Thema 4
Hoofdstuk 13 Vasculaire cognitieve stoornissen 70
Hoofdstuk 14 Traumatisch hersenletsel 78
Hoofdstuk 15 Epilepsie 83
Hoofdstuk 18 Alcoholgerelateerde stoornissen 94
Hoofdstuk 19 De ziekte van Alzheimer 101
Hoofdstuk 20 Spectrum frontotemporale dementie 109
Hoofdstuk 21 Het parkinsonspectrum 115
Begrippen 124
Dikgedrukt: Een begrip, deze is ook terug te vinden in de begrippenlijst
Schuingedrukt: Een voorbeeld. “Denk aan…”
@: “Vindt plaats in”, verwijst naar locatie (in de hersenen)
2
, Samenvatting Inleiding in de Gezondheidspsychologie
Hoofdstuk 1 Wat is klinische neuropsychologie?
Neuropsychologie = wetenschapsgebied waarin samenhang tussen gedrag en werking van de
hersenen wordt bestudeerd.
- Gedrag
o Waarneembaar (overt) gedrag
o Innerlijke mentale processen zoals denken (cognitie)
- Neuropsychologie is onderdeel van neurowetenschappen
- De klinisch neuropsycholoog bestudeert niet de hersenen, maar de cognitieve functies
o Lesie = beschadiging in de hersenen.
o Hersendisfunctie = beschadiging van hersenstructuur dat vaak niet
aantoonbaar is op hersenscans. De beschadigingen kunnen leiden tot
cognitieve functiestoornissen.
o Neuropsychologisch onderzoek (NPO) = vaststellen van stoornissen in de
cognitieve functies middels onderzoeksmethoden zoals gestandaardiseerde
cognitieve tests, vragenlijsten en observaties.
Historisch perspectief
- Klassieke oudheid: De rol van de hersenen bij mentale functies
o Hippocrates De eerste die stelde dat de hersenen verantwoordelijk zijn voor
intellect, zintuigen, kennis en emoties.
o Aristoteles Niet de hersenen, maar het hart speelt een rol bij mentale
functies.
o Herophilus Waarneming, begrijpen en geheugen bevinden zich in de
ventrikels, ook cellen genoemd, vanwaar ook wel gesproken
wordt van celleer.
o Descartes Geest (ratio) en lichaam zijn gescheiden, de geest bevond zich in
de pijnappelklier (hypofyse) bevinden.
o Gall Mentale functies corresponderen met specifieke plaatsen in het
brein (frenologie). Talenknobbel of wiskundeknobbel.
Kritiek: te materialistisch, dus geen ruimte meer voor de ziel.
o Broca Taalproductie in de linkerfrontaalkwab. Eerste
wetenschappelijke ondersteuning voor specifieke lokalisatie van
mentale functies.
Broca’s area = De linkerfrontaalkwab. Deze is betrokken bij
taalproductie.
o Wernicke Taalbegrip in de linkertemporaalkwab, verbondenheid van
gebieden van taalproductie en taalbegrip en voorspellingsmodel
voor functies en functiestoornissen.
Wernicke’s area = De linkertemporaalkwab. Deze is betrokken
bij taalbegrip.
3
, o Lissauer Model voor onderzoeken van stoornissen in de
objectwaarneming (visuele agnosie), wat verloopt in twee fasen
(apperceptie en associatie).
o Algemene kritiek op lokalisatie
▪ Zou tot simplificatie leiden.
▪ Helpt niet bij het ontwikkelen van behandelingen.
o Hughlings-Jackson Schade op een specifieke locatie in de hersenen kan tot
een functiestoornis leiden, maar dat betekent niet dat de functie
zelf zich ook op die plaats bevindt.
o Goldstein Holistische kijk: Niet allen stimuli uit de omgeving, maar
meerdere factoren.
- Experimentele psychologie
o Wilhelm Wundt als grondlegger van de experimentele psychologie.
▪ Resultaten droegen bij aan vorming van theorieen over cognitieve
functies.
o Franciscus Donders als grondlegger van chronometrische analyse van mentale
processen.
▪ Substractiemethode = systematische en kwantitatieve vergelijking van
verschillende taakcondities. Wordt toegepast in onderzoek met behulp
van fMRI, Trail Making Test en de Stroop Test (o.a.).
o Francis Galton als grondlegger van de psychometrie
▪ Hij legde de basis voor het gebruiken van referentiegegevens (normen)
bij het beoordelen van testprestaties van individuen.
o Alfred Binet als grondlegger voor de intelligentietest (Binet-test).
- Moderne klinische neuropsychologie
o Luria: Functionele architectuur van de hersenen (holisme-lokalisatie balans).
▪ 3 units
• Activatie = (subcorticaal) regulatie van waakzaamheid en
aandacht.
• Input = (posterieur) Cognitieve informatieverwerking
(waarneming, verwerking en opslag).
• Output = (anterieur) organisatie van gedrag (planning,
regulatie en monitoring).
▪ 3 niveau’s
• Primair informatie komt via de ogen in de primaire visuele
cortex (modaliteitspecifiek)
• Secundair deze informatie wordt in de secundaire zone verder
verwerkt en geanalyseerd
• Tertiair de informatie wordt geïntegreerd met informatie uit
andere zintuigen (niet-modaliteitspecifiek)
▪ Gedrag obv taal @ linkerhemisfeer
▪ Vormt de basis voor het idee dat functies gemeten dienen te worden
met uitgebreide systematische testbatterij.
4
, o Norman Geschwind (in samenwerking met Harold Goodglass en Edith Kaplan)
▪ In de hersenen zijn functionele centra met elkaar verbonden.
Disconnectie daarvan leidt tot specifieke uitvalsverschijnselen
▪ Single dissociatie = impact op regio 1 leidt tot reactie in functie A,
maar niet in functie B.
▪ Dubbele dissociatie = impact op regio 2 leidt tot reactie in functie B,
en juist niet in A.
- Ontwikkeling van neuropsychologische tests. Van gevalsbeschrijvingen naar
experimenteel psychologische methoden
o Arthur Benton is een van de grondleggers van toegepaste kwantificerende
methoden.
▪ Gestandaardiseerde methodes maakten het mogelijk om te vergelijken.
o Brenda Milner onderzocht H.M., die na bitemporale lobectomie ernstige
geheugenstoornissen opliep.
o Edith Kaplan en Harold Goodglass bedachten ook een hoop tests.
▪ D-KEFS batterij
▪ Boston Process Approach = Naast de psychometrische kwantitatieve
manier van NPO, is de kwalitatieve procesanalyse (observeren van
gedrag) tijdens testafname nét zo belangrijk.
o Overige belangrijke namen
▪ Donald Stuss pt. met frontaal letsel presteerden goed op
psychometrische tests, maar hadden in de praktijk
toch vaak moeite met plannen en doelen stellen.
▪ Muriel Lezak Handboek Neuropsychological Assessment.
▪ Oliver Zangwill onderzocht geheugen en ontwikkelde
geheugentests. Behandeling richtte zich op
training of compensatie van verloren
vaardigheden.
▪ John Marshall theorievorming over taalfuncties.
▪ Elizabeth Warrington legde de basis voor neuropsycholoog als
scientist-practitioner en ontwikkelde de VPOR
testbatterij.
▪ Barbara Wilson diagnostiek en behandeling van patienten (in
revalidatiesetting). Ook aandacht voor de
psychologisceh gevolgen van hersenletsel,
waaronder coping en stemming. Ontwikkelde
daarnaast de Rivermead Behavioural Memory
Test en de Behavioural Assessment of the
dysexecutive Syndrome.
5
,Beeldvorming en netwerken
- Vanaf 1980 CT en MRI om hersenen af te beelden en gedetailleerde informatie te
krijgen over de grootte en locatie van hersenbeschadiging.
- Resulteerde in een verschuiving van aandacht, van lokalisatie naar diagnostiek en de
gevolgen (omdat NPO niet langer nodig was om locatie van schade vast te stellen).
- Opkomst van computers stimuleerde het ontwerpen van netwerkmodellen voor het
functioneren van de hersenen (functionele verbindingen vastleggen met DTI en fMRI).
Neuropsychologie in NL
- Betto Deelman Richtte de NVN op, Nederlandse Vereniging voor
Neuropsychologie.
- Dirk Bakker onderzocht samen met Harry van der Vlugt lateraliteit.
- Ed van Zomeren Stelde samen met Betto Deelman dat de individuele patient een
wetenschappelijk experiment is.
- Dirk Bakker De eerste hoogleraar neuropsychologie, gevolgd door Jelle
Jolles, Betto Deelman en Edward de Haan.
- Opleiding tot Neuropsycholoog
o BSc Psychologie, gevolgd door een master klinische en/of
onderzoekspsychologie. Hierna volgt de opleiding tot GZ-psycholoog (BIG-
registratie), afgesloten met specialisatie tot klinisch psycholoog of klinisch
neuropsycholoog.
6
, Hoofdstuk 2 Neuropsychologie: De wetenschappelijke methoden
Empirische cyclus
- Inductie = De hypothese, die een voorlopig antwoord is
op de onderzoeksvraag gebaseerd op eerdere bevin-
dingen en/of waarnemingen beschreven in de
literatuur.
- Deductie = Opzetten van een onderzoek (om de hypo-
these te testen) waarin een voorspelling wordt gedaan
wat er verwacht wordt in de specifieke situatie van het
onderzoek. (onderzoeksopzet/operationalisatie)
- Type-I-fout = onterecht verwerpen van de nulhypothese (foutpositief)
- Type-II-fout = onterecht accepteren van de nulhypothese (foutnegatief)
- De diagnostische cyclus, zoals gebruikt voor patienten bij diagnostiek of behandeling,
berust op de empirische cyclus.
Vraagstelling
- Fundamentele vragen gaan om het vergroten van kennis, behoeven geen direct
maatschappelijk nut.
- Toegepaste vragen hebben direct en concreet nut voor de klinische praktijk.
Onderzoeksopzet
- Verklaring van Helsinki omvat ethische principes voor medisch-wetenschappelijk
onderzoek.
o Informed concert
o Respect voor de individu
o Misleiding is alleen toegestaan als het noodzakelijk is.
- Wet- en regelgeving in NL
o WMO Wet Medisch-wetenschappelijk Onderzoek
o METC Medisch-Etische Toetsingscommissie
o AVG Algemene Verordering Gegevensbescherming
- Technieken
o Meerdere condities en/of verschillende taken maken inzichtelijk welke
cognitieve functies werkzaam zijn en welke niet.
o Ratioscore = hoe verhoudt de complexere conditie tot de simpele conditie.
o Neuropsychologische taken gebruikt in de klinische praktijk zijn
gestandaardiseerd, gevalideerd en genormeerd. Ze hebben als doel om
gecontroleerd specifiek gedrag uit te lokken en te meten.
o Nadeel is de kloof tussen capaciteiten in testcontext en ‘dagelijks leven’-
context.
▪ Een oplossing zijn vragen- en observatielijsten (ecologisch valide)
▪ Nadeel daarvan is dat de ‘dagelijks leven’-context niet
gestandaardiseerd is.
• Een oplossing daarvoor is virtual of augmented reality.
7
,- Uitkomstmaten
o Generalisatie/transfer van onderzoekscontext naar praktijk.
o Indelen van uitkomstmaten op
▪ Functieniveau
▪ Activiteitenniveau
▪ Participatieniveau
o Op afstand
▪ Invullen van lijsten per post of online heeft verschillende voordelen:
• Proefpersoon hoeft niet of minder vaak naar testlocatie te reizen
• Dataverzameling kan op verschillende en specifieke momenten
(Experience Sampling Method, ESM)
▪ Nadelen
• Geen controle over de omstandigheden van de test
• Zelfstandig invullen van lijsten is niet altijd haalbaar
• Niet alle proefpersoon zijn computervaardig of beschikken over
een computer e.d. (selectiebias in steekproef)
- Typen onderzoek
o Beschrijvend/observationeel onderzoek = observatie van populaties of een
enkele proefpersoon. Geen gecontroleerde of gemanipuleerde variabelen.
Nuttig om eigenschappen en aantallen in kaart te brengen.
o Correlationeel onderzoek = vergelijken van groepen zonder manipulatie.
Focus op samenhang tussen factoren. Er kan nóóit causaliteit worden
aangetoond.
o Experimenteel onderzoek = causale verbanden kunnen worden aangetoond
door manipulatie van de onafhankelijke variabele.
o Quasi-experimenteel = veldstudies waar manipulatie in het dagelijks leven
wordt toegepast.
o Kwalitatieve data = niet-numerieke data uit observaties en interviews.
o Kwantitatieve data = numerieke data dat geanalyseerd wordt met
parametrische en non-parametrische statistische analysemethoden.
- Onderzoeksdesigns
o Bij literatuuronderzoek wordt de onderzoeksvraag beantwoord door het
samenvatten van eerdere bevindingen.
o Bij systematische review worden van te voren criteria opgesteld over welke
onderzoeken zullen worden meegenomen in de review.
o Ze worden daarna beoordeeld op betrouwbaarheid (risk of bias-analyse)
o PRISMA = Preferred Reporting Items for Systematic Reviews en Meta-
analyses, wat bestaat uit een checklist van onderdelen die gerapporteerd
moeten worden.
▪ Rapporteren van informatie over het zoekproces en kenmerken van de
geincludeerde studies.
8
, o RCT
▪ Randomisatie
▪ Dubbelblind
▪ Per-protocolanalyse = alle patiënten die de studie niet volgens
protocol hebben doorlopen, bijvoorbeeld door uitval, worden uit de
analyse weggelaten.
▪ Intention-to-treat-analyse = analyseren van de groepen zoals ze bij
aanvang zijn ingedeeld. Heeft de voorkeur boven per—protocolanalyse,
maar is lastig te interpreteren als er (te) veel gegevens over de
uitkomstmaten van de uitvallers ontbreken.’
o Cross-over
▪ Vorm van RCT waar meerdere interventies plaatsvinden
▪ AB/BA-design
o Multiple baseline
▪ Meerdere voormetingen om baseline vast te stellen. Effect van de
manipulatie kan daardoor eenduidiger worden toegeschreven.
o Longitudinaal
▪ Herhaalde metingen in korte of langere tijdsperiode om gedragingen te
onderzoeken. Zoals beloop of langetermijneffecten.
▪ Cohort
o Cross-sectioneel
▪ Metingen op één punt in de tijd.
▪ Correlationeel
o Case-control
▪ Een groep mensen met een kenmerk wordt vergeleken met een groep
zonder dat kenmerk.
▪ Retrospectief
▪ Voordelen:
• Zeldzame aandoeningen kunnen bestudeerd worden
• Er kan onderzoek worden gedaan naar meerdere risicofactoren
tegelijkertijd
• De studie kost relatief weinig tijd
o Gevalsstudies
▪ Single-case of case-series
▪ Verzamelen van data over unieke personen of groepen wat kan leiden
tot nieuwe hypothesen.
▪ Enkele/dubbele dissociatie.
- Heterogeniteit
o Het hangt van de onderzoeksvraag af welke mate van heterogeniteit gewenst
is.
- Open wetenschap
o Toenemend bewustzijn onder onderzoekers dat wetenschap transparant en
toegankelijk moet zijn.
o Reproduceerbaar en repliceerbaar
9
, o FAIR-principes = richtlijnen voor verbetering van datamanagement. Findable,
Accessible, Interoperable & Reusable.
o Open access
o Rapporteren van nulbevindingen om publicatiebias te voorkomen.
o Peer-review
o Preregistratie
- Ervaringsdeskundigen
o Vanuit filosofisch-ethisch perspectief zouden mensen betrokken moeten
worden bij het beslissen over onderzoek dat over hen gaat.
o Inzetten van unieke kennis en ervaring van ervaringsdeskundigen komt
kwaliteit van het onderzoek ten goede.
Valorisatie en implementatie
- Valorisatie = het omzetten van kennis naar een product, dienst of proces.
- PICO-methode = methode die een handleiding biedt om gericht en gestructureerd een
weg te vinden in de steeds groeiende hoeveelheid wetenschappelijke literatuur.
Populatie, Interventie, Controle en Outcome.
- Zorgstandaarden
10
PB1222
Klinische neuropsychologie, Kessels et al
3e druk
Psychofarmacologie, Kenemans
2e druk
Samenvatting
Juni 2026
1
, Samenvatting Biologische grondslagen: Neuropsychologie en psychofarmacologie
Inhoudsopgave
Samenvatting 3
Thema 1
Hoofdstuk 1 Wat is klinische neuropsychologie? 3
Hoofdstuk 2 Neuropsychologie: De wetenschappelijke methoden 7
Hoofdstuk 3 Neuropsychologie in de praktijk 11
Hoofdstuk 4 Beeldvorming van de hersenen 15
Hoofdstuk 5 Plasticiteit, herstel en neuropsychologische revalidatie 23
Thema 2 Kenemans
Hoofdstuk 1 Wat zijn psychofarmaca? 27
Hoofdstuk 4 Neurotransmissie 30
Hoofdstuk 5 Principes van de psychofarmacologie 33
Hoofdstuk 11 Afhankelijkheid 35
Thema 3
Hoofdstuk 6 Waarneming 37
Hoofdstuk 7 Geheugen 44
Hoofdstuk 8 Taal en spraak 51
Hoofdstuk 9 Aandacht en executief functioneren 58
Hoofdstuk 12 Intelligentie 64
Thema 4
Hoofdstuk 13 Vasculaire cognitieve stoornissen 70
Hoofdstuk 14 Traumatisch hersenletsel 78
Hoofdstuk 15 Epilepsie 83
Hoofdstuk 18 Alcoholgerelateerde stoornissen 94
Hoofdstuk 19 De ziekte van Alzheimer 101
Hoofdstuk 20 Spectrum frontotemporale dementie 109
Hoofdstuk 21 Het parkinsonspectrum 115
Begrippen 124
Dikgedrukt: Een begrip, deze is ook terug te vinden in de begrippenlijst
Schuingedrukt: Een voorbeeld. “Denk aan…”
@: “Vindt plaats in”, verwijst naar locatie (in de hersenen)
2
, Samenvatting Inleiding in de Gezondheidspsychologie
Hoofdstuk 1 Wat is klinische neuropsychologie?
Neuropsychologie = wetenschapsgebied waarin samenhang tussen gedrag en werking van de
hersenen wordt bestudeerd.
- Gedrag
o Waarneembaar (overt) gedrag
o Innerlijke mentale processen zoals denken (cognitie)
- Neuropsychologie is onderdeel van neurowetenschappen
- De klinisch neuropsycholoog bestudeert niet de hersenen, maar de cognitieve functies
o Lesie = beschadiging in de hersenen.
o Hersendisfunctie = beschadiging van hersenstructuur dat vaak niet
aantoonbaar is op hersenscans. De beschadigingen kunnen leiden tot
cognitieve functiestoornissen.
o Neuropsychologisch onderzoek (NPO) = vaststellen van stoornissen in de
cognitieve functies middels onderzoeksmethoden zoals gestandaardiseerde
cognitieve tests, vragenlijsten en observaties.
Historisch perspectief
- Klassieke oudheid: De rol van de hersenen bij mentale functies
o Hippocrates De eerste die stelde dat de hersenen verantwoordelijk zijn voor
intellect, zintuigen, kennis en emoties.
o Aristoteles Niet de hersenen, maar het hart speelt een rol bij mentale
functies.
o Herophilus Waarneming, begrijpen en geheugen bevinden zich in de
ventrikels, ook cellen genoemd, vanwaar ook wel gesproken
wordt van celleer.
o Descartes Geest (ratio) en lichaam zijn gescheiden, de geest bevond zich in
de pijnappelklier (hypofyse) bevinden.
o Gall Mentale functies corresponderen met specifieke plaatsen in het
brein (frenologie). Talenknobbel of wiskundeknobbel.
Kritiek: te materialistisch, dus geen ruimte meer voor de ziel.
o Broca Taalproductie in de linkerfrontaalkwab. Eerste
wetenschappelijke ondersteuning voor specifieke lokalisatie van
mentale functies.
Broca’s area = De linkerfrontaalkwab. Deze is betrokken bij
taalproductie.
o Wernicke Taalbegrip in de linkertemporaalkwab, verbondenheid van
gebieden van taalproductie en taalbegrip en voorspellingsmodel
voor functies en functiestoornissen.
Wernicke’s area = De linkertemporaalkwab. Deze is betrokken
bij taalbegrip.
3
, o Lissauer Model voor onderzoeken van stoornissen in de
objectwaarneming (visuele agnosie), wat verloopt in twee fasen
(apperceptie en associatie).
o Algemene kritiek op lokalisatie
▪ Zou tot simplificatie leiden.
▪ Helpt niet bij het ontwikkelen van behandelingen.
o Hughlings-Jackson Schade op een specifieke locatie in de hersenen kan tot
een functiestoornis leiden, maar dat betekent niet dat de functie
zelf zich ook op die plaats bevindt.
o Goldstein Holistische kijk: Niet allen stimuli uit de omgeving, maar
meerdere factoren.
- Experimentele psychologie
o Wilhelm Wundt als grondlegger van de experimentele psychologie.
▪ Resultaten droegen bij aan vorming van theorieen over cognitieve
functies.
o Franciscus Donders als grondlegger van chronometrische analyse van mentale
processen.
▪ Substractiemethode = systematische en kwantitatieve vergelijking van
verschillende taakcondities. Wordt toegepast in onderzoek met behulp
van fMRI, Trail Making Test en de Stroop Test (o.a.).
o Francis Galton als grondlegger van de psychometrie
▪ Hij legde de basis voor het gebruiken van referentiegegevens (normen)
bij het beoordelen van testprestaties van individuen.
o Alfred Binet als grondlegger voor de intelligentietest (Binet-test).
- Moderne klinische neuropsychologie
o Luria: Functionele architectuur van de hersenen (holisme-lokalisatie balans).
▪ 3 units
• Activatie = (subcorticaal) regulatie van waakzaamheid en
aandacht.
• Input = (posterieur) Cognitieve informatieverwerking
(waarneming, verwerking en opslag).
• Output = (anterieur) organisatie van gedrag (planning,
regulatie en monitoring).
▪ 3 niveau’s
• Primair informatie komt via de ogen in de primaire visuele
cortex (modaliteitspecifiek)
• Secundair deze informatie wordt in de secundaire zone verder
verwerkt en geanalyseerd
• Tertiair de informatie wordt geïntegreerd met informatie uit
andere zintuigen (niet-modaliteitspecifiek)
▪ Gedrag obv taal @ linkerhemisfeer
▪ Vormt de basis voor het idee dat functies gemeten dienen te worden
met uitgebreide systematische testbatterij.
4
, o Norman Geschwind (in samenwerking met Harold Goodglass en Edith Kaplan)
▪ In de hersenen zijn functionele centra met elkaar verbonden.
Disconnectie daarvan leidt tot specifieke uitvalsverschijnselen
▪ Single dissociatie = impact op regio 1 leidt tot reactie in functie A,
maar niet in functie B.
▪ Dubbele dissociatie = impact op regio 2 leidt tot reactie in functie B,
en juist niet in A.
- Ontwikkeling van neuropsychologische tests. Van gevalsbeschrijvingen naar
experimenteel psychologische methoden
o Arthur Benton is een van de grondleggers van toegepaste kwantificerende
methoden.
▪ Gestandaardiseerde methodes maakten het mogelijk om te vergelijken.
o Brenda Milner onderzocht H.M., die na bitemporale lobectomie ernstige
geheugenstoornissen opliep.
o Edith Kaplan en Harold Goodglass bedachten ook een hoop tests.
▪ D-KEFS batterij
▪ Boston Process Approach = Naast de psychometrische kwantitatieve
manier van NPO, is de kwalitatieve procesanalyse (observeren van
gedrag) tijdens testafname nét zo belangrijk.
o Overige belangrijke namen
▪ Donald Stuss pt. met frontaal letsel presteerden goed op
psychometrische tests, maar hadden in de praktijk
toch vaak moeite met plannen en doelen stellen.
▪ Muriel Lezak Handboek Neuropsychological Assessment.
▪ Oliver Zangwill onderzocht geheugen en ontwikkelde
geheugentests. Behandeling richtte zich op
training of compensatie van verloren
vaardigheden.
▪ John Marshall theorievorming over taalfuncties.
▪ Elizabeth Warrington legde de basis voor neuropsycholoog als
scientist-practitioner en ontwikkelde de VPOR
testbatterij.
▪ Barbara Wilson diagnostiek en behandeling van patienten (in
revalidatiesetting). Ook aandacht voor de
psychologisceh gevolgen van hersenletsel,
waaronder coping en stemming. Ontwikkelde
daarnaast de Rivermead Behavioural Memory
Test en de Behavioural Assessment of the
dysexecutive Syndrome.
5
,Beeldvorming en netwerken
- Vanaf 1980 CT en MRI om hersenen af te beelden en gedetailleerde informatie te
krijgen over de grootte en locatie van hersenbeschadiging.
- Resulteerde in een verschuiving van aandacht, van lokalisatie naar diagnostiek en de
gevolgen (omdat NPO niet langer nodig was om locatie van schade vast te stellen).
- Opkomst van computers stimuleerde het ontwerpen van netwerkmodellen voor het
functioneren van de hersenen (functionele verbindingen vastleggen met DTI en fMRI).
Neuropsychologie in NL
- Betto Deelman Richtte de NVN op, Nederlandse Vereniging voor
Neuropsychologie.
- Dirk Bakker onderzocht samen met Harry van der Vlugt lateraliteit.
- Ed van Zomeren Stelde samen met Betto Deelman dat de individuele patient een
wetenschappelijk experiment is.
- Dirk Bakker De eerste hoogleraar neuropsychologie, gevolgd door Jelle
Jolles, Betto Deelman en Edward de Haan.
- Opleiding tot Neuropsycholoog
o BSc Psychologie, gevolgd door een master klinische en/of
onderzoekspsychologie. Hierna volgt de opleiding tot GZ-psycholoog (BIG-
registratie), afgesloten met specialisatie tot klinisch psycholoog of klinisch
neuropsycholoog.
6
, Hoofdstuk 2 Neuropsychologie: De wetenschappelijke methoden
Empirische cyclus
- Inductie = De hypothese, die een voorlopig antwoord is
op de onderzoeksvraag gebaseerd op eerdere bevin-
dingen en/of waarnemingen beschreven in de
literatuur.
- Deductie = Opzetten van een onderzoek (om de hypo-
these te testen) waarin een voorspelling wordt gedaan
wat er verwacht wordt in de specifieke situatie van het
onderzoek. (onderzoeksopzet/operationalisatie)
- Type-I-fout = onterecht verwerpen van de nulhypothese (foutpositief)
- Type-II-fout = onterecht accepteren van de nulhypothese (foutnegatief)
- De diagnostische cyclus, zoals gebruikt voor patienten bij diagnostiek of behandeling,
berust op de empirische cyclus.
Vraagstelling
- Fundamentele vragen gaan om het vergroten van kennis, behoeven geen direct
maatschappelijk nut.
- Toegepaste vragen hebben direct en concreet nut voor de klinische praktijk.
Onderzoeksopzet
- Verklaring van Helsinki omvat ethische principes voor medisch-wetenschappelijk
onderzoek.
o Informed concert
o Respect voor de individu
o Misleiding is alleen toegestaan als het noodzakelijk is.
- Wet- en regelgeving in NL
o WMO Wet Medisch-wetenschappelijk Onderzoek
o METC Medisch-Etische Toetsingscommissie
o AVG Algemene Verordering Gegevensbescherming
- Technieken
o Meerdere condities en/of verschillende taken maken inzichtelijk welke
cognitieve functies werkzaam zijn en welke niet.
o Ratioscore = hoe verhoudt de complexere conditie tot de simpele conditie.
o Neuropsychologische taken gebruikt in de klinische praktijk zijn
gestandaardiseerd, gevalideerd en genormeerd. Ze hebben als doel om
gecontroleerd specifiek gedrag uit te lokken en te meten.
o Nadeel is de kloof tussen capaciteiten in testcontext en ‘dagelijks leven’-
context.
▪ Een oplossing zijn vragen- en observatielijsten (ecologisch valide)
▪ Nadeel daarvan is dat de ‘dagelijks leven’-context niet
gestandaardiseerd is.
• Een oplossing daarvoor is virtual of augmented reality.
7
,- Uitkomstmaten
o Generalisatie/transfer van onderzoekscontext naar praktijk.
o Indelen van uitkomstmaten op
▪ Functieniveau
▪ Activiteitenniveau
▪ Participatieniveau
o Op afstand
▪ Invullen van lijsten per post of online heeft verschillende voordelen:
• Proefpersoon hoeft niet of minder vaak naar testlocatie te reizen
• Dataverzameling kan op verschillende en specifieke momenten
(Experience Sampling Method, ESM)
▪ Nadelen
• Geen controle over de omstandigheden van de test
• Zelfstandig invullen van lijsten is niet altijd haalbaar
• Niet alle proefpersoon zijn computervaardig of beschikken over
een computer e.d. (selectiebias in steekproef)
- Typen onderzoek
o Beschrijvend/observationeel onderzoek = observatie van populaties of een
enkele proefpersoon. Geen gecontroleerde of gemanipuleerde variabelen.
Nuttig om eigenschappen en aantallen in kaart te brengen.
o Correlationeel onderzoek = vergelijken van groepen zonder manipulatie.
Focus op samenhang tussen factoren. Er kan nóóit causaliteit worden
aangetoond.
o Experimenteel onderzoek = causale verbanden kunnen worden aangetoond
door manipulatie van de onafhankelijke variabele.
o Quasi-experimenteel = veldstudies waar manipulatie in het dagelijks leven
wordt toegepast.
o Kwalitatieve data = niet-numerieke data uit observaties en interviews.
o Kwantitatieve data = numerieke data dat geanalyseerd wordt met
parametrische en non-parametrische statistische analysemethoden.
- Onderzoeksdesigns
o Bij literatuuronderzoek wordt de onderzoeksvraag beantwoord door het
samenvatten van eerdere bevindingen.
o Bij systematische review worden van te voren criteria opgesteld over welke
onderzoeken zullen worden meegenomen in de review.
o Ze worden daarna beoordeeld op betrouwbaarheid (risk of bias-analyse)
o PRISMA = Preferred Reporting Items for Systematic Reviews en Meta-
analyses, wat bestaat uit een checklist van onderdelen die gerapporteerd
moeten worden.
▪ Rapporteren van informatie over het zoekproces en kenmerken van de
geincludeerde studies.
8
, o RCT
▪ Randomisatie
▪ Dubbelblind
▪ Per-protocolanalyse = alle patiënten die de studie niet volgens
protocol hebben doorlopen, bijvoorbeeld door uitval, worden uit de
analyse weggelaten.
▪ Intention-to-treat-analyse = analyseren van de groepen zoals ze bij
aanvang zijn ingedeeld. Heeft de voorkeur boven per—protocolanalyse,
maar is lastig te interpreteren als er (te) veel gegevens over de
uitkomstmaten van de uitvallers ontbreken.’
o Cross-over
▪ Vorm van RCT waar meerdere interventies plaatsvinden
▪ AB/BA-design
o Multiple baseline
▪ Meerdere voormetingen om baseline vast te stellen. Effect van de
manipulatie kan daardoor eenduidiger worden toegeschreven.
o Longitudinaal
▪ Herhaalde metingen in korte of langere tijdsperiode om gedragingen te
onderzoeken. Zoals beloop of langetermijneffecten.
▪ Cohort
o Cross-sectioneel
▪ Metingen op één punt in de tijd.
▪ Correlationeel
o Case-control
▪ Een groep mensen met een kenmerk wordt vergeleken met een groep
zonder dat kenmerk.
▪ Retrospectief
▪ Voordelen:
• Zeldzame aandoeningen kunnen bestudeerd worden
• Er kan onderzoek worden gedaan naar meerdere risicofactoren
tegelijkertijd
• De studie kost relatief weinig tijd
o Gevalsstudies
▪ Single-case of case-series
▪ Verzamelen van data over unieke personen of groepen wat kan leiden
tot nieuwe hypothesen.
▪ Enkele/dubbele dissociatie.
- Heterogeniteit
o Het hangt van de onderzoeksvraag af welke mate van heterogeniteit gewenst
is.
- Open wetenschap
o Toenemend bewustzijn onder onderzoekers dat wetenschap transparant en
toegankelijk moet zijn.
o Reproduceerbaar en repliceerbaar
9
, o FAIR-principes = richtlijnen voor verbetering van datamanagement. Findable,
Accessible, Interoperable & Reusable.
o Open access
o Rapporteren van nulbevindingen om publicatiebias te voorkomen.
o Peer-review
o Preregistratie
- Ervaringsdeskundigen
o Vanuit filosofisch-ethisch perspectief zouden mensen betrokken moeten
worden bij het beslissen over onderzoek dat over hen gaat.
o Inzetten van unieke kennis en ervaring van ervaringsdeskundigen komt
kwaliteit van het onderzoek ten goede.
Valorisatie en implementatie
- Valorisatie = het omzetten van kennis naar een product, dienst of proces.
- PICO-methode = methode die een handleiding biedt om gericht en gestructureerd een
weg te vinden in de steeds groeiende hoeveelheid wetenschappelijke literatuur.
Populatie, Interventie, Controle en Outcome.
- Zorgstandaarden
10
