Filosofie
Inleiding
Probleemstelling: hoe kunnen we kritisch staan tegenover de heersende narratieven van
gevaarbeheersing?
- De moderniteit is een verderzetting v/h waarheidsdenken van de filosofie
o We moeten het waarheidsdenken bekritiseren
- Om dit waarheidsdenken te bekritiseren gebruiken we Nietsche en Hannah Arendt
- Je kan pas begrijpen dat de mens het fundament van de waarheid is
Hoofdstuk 1: Veiligheidsbegeerte & het probleem v/d Westerse
filosofie
Wat is veiligheidsbegeerte?
Veiligheidsbegeerte = Sterk verlangen naar veiligheid, controle en bescherming tegen risico’s.
- Ontstaat uit het Westerse filosofische waarheidsdenken: streven naar een ideale en volledig
veilige samenleving
- Veiligheid wordt de hoogste prioriteit in de maatschappij.
Risicomaatschappij
- We leven in een samenleving waarin risico’s voortdurend aanwezig lijken
- Voorbeelden:
o Klimaatverandering
o Pandemieën
o Terrorisme en geweld
o Cybercriminaliteit
- Reactie: steeds meer controle, regels en technologie om risico’s te beperken.
Smalle veiligheidsbegeerte
- Veiligheid wordt vooral gezien als een technisch probleem dat opgelost kan worden
- Uitgangspunt: elk gevaar is beheersbaar
- Controle en preventie staan centraal
- Nadeel:
o Minder aandacht voor vrijheid
o Minder aandacht voor menselijkheid
o Minder aandacht voor zingeving en verantwoordelijkheid
Rol van de overheid:
- De overheid wordt een crisismanager
- Burgers:
o Volgen regels in ruil voor bescherming
o Verwachten dat de overheid alle risico’s oplost
Kritiek op de smalle veiligheidsbegeerte:
- Albert Camus
o Ook tijdens angst en crisis blijft de mens vrij
o Mensen kunnen zelf betekenis en richting geven aan hun leven
1
, o Veiligheid mag vrijheid niet volledig vervangen
- H.G. Wells – The Time Machine
o Te veel afhankelijkheid van technologie maakt mensen:
▪ Zwakker
▪ Minder zelfstandig
▪ Minder politiek betrokken
o Voorbeeld: alles wordt voor hen geregeld, waardoor ze hun eigen kracht verliezen
- Franz Kafka – Het hol
o Hoofdpersoon is geobsedeerd door veiligheid.
o Gevolgen:
▪ Constante angst
▪ Isolatie
▪ Vervreemding
o Boodschap: een obsessie met veiligheid maakt mensen niet gelukkiger.
Belangrijkste kritiek:
- Veiligheid wordt te technisch en te eng bekeken
- De mens wordt herleid tot iemand die enkel wil overleven en risico’s vermijden
- Hierdoor verdwijnen:
o Vrijheid
o Menselijkheid
o Verantwoordelijkheid
o Zinvol samenleven
➔ Oplossing:
o Veiligheid moet breder bekeken worden
o Niet alleen focussen op controle en beheersing
o Ook aandacht voor:
▪ Vrijheid
▪ Betekenis
▪ Verantwoordelijkheid
▪ Actief deelnemen aan de samenleving
o Inspiratie uit de filosofie van Hannah Arendt (vita activa)
Wat is filosofie
Filosofie = kritisch nadenken over wat vanzelfsprekend lijkt
- Stelt vragen over dingen die we denken te kennen
o Vraagt niet alleen "Wat is iets?", maar ook "Weten we dat eigenlijk wel zeker?"
- Om een begrip goed te begrijpen (bv. veiligheid), moet je ook naar de geschiedenis van dat
begrip kijken
- Historisch bewustzijn is nodig om kritisch te kunnen denken
→ Filosofie zoekt altijd naar een fundament (grond) waarop kennis gebaseerd is.
Aard van de filosofische vraagstelling
Wie is de mens? Wat is veiligheid?
Veiligheid vandaag:
- Veiligheid is overal aanwezig in de samenleving
- We worden voortdurend geconfronteerd met risico’s:
o Natuurrampen
o Virussen
o Terrorisme
o Fraude
2
, o Milieuvervuiling
➔ Hierdoor ontstaat de neiging om alle risico’s uit te schakelen
o Veiligheid wordt een politieke obsessie.
Diepere filosofische vraag:
- Achter de vraag "Wat is veiligheid?" zit eigenlijk de vraag: "Wie of wat is de mens?"
- Waarom kiest de mens voor:
o Controle?
o Beheersing?
o Veiligheid boven vrijheid?
Belang voor maatschappelijke veiligheid:
- Elk veiligheidsprobleem bevat ook een mensbeeld
- Zonder na te denken over wat de mens is, kun je veiligheid niet volledig begrijpen
- Daarom is filosofie een belangrijke basis voor sociale en veiligheidsopleidingen.
Examenkern:
- Veiligheid lijkt vanzelfsprekend, maar roept de fundamentele vraag op: "Wat is de mens?"
- Elk veiligheidsvraagstuk is ook een filosofisch vraagstuk.
De vraag naar het gekende
Filosofie onderzoekt wat we denken al te kennen.
Twee kernvragen:
- Kennen we iets echt?
- Bestaat wat we denken te kennen eigenlijk wel zoals we denken?
Verwondering:
- Filosofie vertrekt vanuit verwondering
- Blijft vragen stellen zoals:
o Wat is dit?
o Waarom is dit zo?
- Neemt niets zomaar als vanzelfsprekend aan
Verschil met wetenschap:
Wetenschap Filosofie
- Zoekt snel duidelijke antwoorden - Blijft twijfelen
- Werkt met vaste uitgangspunten - Blijft doorvragen
Gevolgen:
- Verwondering kan leiden tot:
o Nieuwe inzichten
o Maar ook onzekerheid en twijfel
- Filosofie accepteert dat niet alles volledig zeker is. Examenkern:
Voorbeeld: - Filosofie bevraagt het gekende
- Ze vertrekt vanuit verwondering en
- Bij de vraag "Wat is de mens?" vraagt filosofie ook: blijft kritisch nadenken
o Is de mens wel echt zoals wij denken?
o Kent de mens zichzelf eigenlijk?
3
, De vraag naar zichzelf
Filosofie onderzoekt ook zichzelf:
- Filosofie stelt niet alleen vragen over de wereld
- Ze vraagt ook:
o Hoe kunnen wij die vragen eigenlijk stellen?
o Waarop is onze kennis gebaseerd?
Dubbele vraag:
- Bijvoorbeeld:
o "Wat is de mens?" én tegelijk: "Hoe is het mogelijk dat wij deze vraag stellen?"
Verschil met wetenschap:
Wetenschap Filosofie
- Vertrekt vanuit aangenomen - Onderzoekt die uitgangspunten
uitgangspunten - Vraagt of ze geldig zijn
- Bouwt daarop verder - Zoekt naar de grondslag van alle kennis
Filosofie blijft fundamenteel nadenken:
- Filosofie stopt niet bij een antwoord
- Ze blijft zoeken naar:
o Waarheid
o Oorsprong
o Mogelijkheid van kennis
Grote eindvraag:
- De meest fundamentele filosofische vraag: "Waarom is er iets en niet niets?"
Filosofie en veiligheid
Belang van inzicht in het begrip
Veiligheid is een complex begrip:
- Veiligheid lijkt vanzelfsprekend, maar is niet eenduidig
- De betekenis is doorheen de geschiedenis veranderd
- Filosofie vraagt: "Weten we eigenlijk wel wat veiligheid is?"
Oorspronkelijke betekenis:
- Vroeger = vooral militaire veiligheid
- Betekenis: afwezigheid van oorlog of vijanden van buitenaf
Verbreding van het begrip:
- Door modernisering en globalisering omvat veiligheid nu veel meer:
o Gezondheid
o Klimaat
o Milieu
o Voeding
o Sociale stabiliteit
o Economische zekerheid
4
Inleiding
Probleemstelling: hoe kunnen we kritisch staan tegenover de heersende narratieven van
gevaarbeheersing?
- De moderniteit is een verderzetting v/h waarheidsdenken van de filosofie
o We moeten het waarheidsdenken bekritiseren
- Om dit waarheidsdenken te bekritiseren gebruiken we Nietsche en Hannah Arendt
- Je kan pas begrijpen dat de mens het fundament van de waarheid is
Hoofdstuk 1: Veiligheidsbegeerte & het probleem v/d Westerse
filosofie
Wat is veiligheidsbegeerte?
Veiligheidsbegeerte = Sterk verlangen naar veiligheid, controle en bescherming tegen risico’s.
- Ontstaat uit het Westerse filosofische waarheidsdenken: streven naar een ideale en volledig
veilige samenleving
- Veiligheid wordt de hoogste prioriteit in de maatschappij.
Risicomaatschappij
- We leven in een samenleving waarin risico’s voortdurend aanwezig lijken
- Voorbeelden:
o Klimaatverandering
o Pandemieën
o Terrorisme en geweld
o Cybercriminaliteit
- Reactie: steeds meer controle, regels en technologie om risico’s te beperken.
Smalle veiligheidsbegeerte
- Veiligheid wordt vooral gezien als een technisch probleem dat opgelost kan worden
- Uitgangspunt: elk gevaar is beheersbaar
- Controle en preventie staan centraal
- Nadeel:
o Minder aandacht voor vrijheid
o Minder aandacht voor menselijkheid
o Minder aandacht voor zingeving en verantwoordelijkheid
Rol van de overheid:
- De overheid wordt een crisismanager
- Burgers:
o Volgen regels in ruil voor bescherming
o Verwachten dat de overheid alle risico’s oplost
Kritiek op de smalle veiligheidsbegeerte:
- Albert Camus
o Ook tijdens angst en crisis blijft de mens vrij
o Mensen kunnen zelf betekenis en richting geven aan hun leven
1
, o Veiligheid mag vrijheid niet volledig vervangen
- H.G. Wells – The Time Machine
o Te veel afhankelijkheid van technologie maakt mensen:
▪ Zwakker
▪ Minder zelfstandig
▪ Minder politiek betrokken
o Voorbeeld: alles wordt voor hen geregeld, waardoor ze hun eigen kracht verliezen
- Franz Kafka – Het hol
o Hoofdpersoon is geobsedeerd door veiligheid.
o Gevolgen:
▪ Constante angst
▪ Isolatie
▪ Vervreemding
o Boodschap: een obsessie met veiligheid maakt mensen niet gelukkiger.
Belangrijkste kritiek:
- Veiligheid wordt te technisch en te eng bekeken
- De mens wordt herleid tot iemand die enkel wil overleven en risico’s vermijden
- Hierdoor verdwijnen:
o Vrijheid
o Menselijkheid
o Verantwoordelijkheid
o Zinvol samenleven
➔ Oplossing:
o Veiligheid moet breder bekeken worden
o Niet alleen focussen op controle en beheersing
o Ook aandacht voor:
▪ Vrijheid
▪ Betekenis
▪ Verantwoordelijkheid
▪ Actief deelnemen aan de samenleving
o Inspiratie uit de filosofie van Hannah Arendt (vita activa)
Wat is filosofie
Filosofie = kritisch nadenken over wat vanzelfsprekend lijkt
- Stelt vragen over dingen die we denken te kennen
o Vraagt niet alleen "Wat is iets?", maar ook "Weten we dat eigenlijk wel zeker?"
- Om een begrip goed te begrijpen (bv. veiligheid), moet je ook naar de geschiedenis van dat
begrip kijken
- Historisch bewustzijn is nodig om kritisch te kunnen denken
→ Filosofie zoekt altijd naar een fundament (grond) waarop kennis gebaseerd is.
Aard van de filosofische vraagstelling
Wie is de mens? Wat is veiligheid?
Veiligheid vandaag:
- Veiligheid is overal aanwezig in de samenleving
- We worden voortdurend geconfronteerd met risico’s:
o Natuurrampen
o Virussen
o Terrorisme
o Fraude
2
, o Milieuvervuiling
➔ Hierdoor ontstaat de neiging om alle risico’s uit te schakelen
o Veiligheid wordt een politieke obsessie.
Diepere filosofische vraag:
- Achter de vraag "Wat is veiligheid?" zit eigenlijk de vraag: "Wie of wat is de mens?"
- Waarom kiest de mens voor:
o Controle?
o Beheersing?
o Veiligheid boven vrijheid?
Belang voor maatschappelijke veiligheid:
- Elk veiligheidsprobleem bevat ook een mensbeeld
- Zonder na te denken over wat de mens is, kun je veiligheid niet volledig begrijpen
- Daarom is filosofie een belangrijke basis voor sociale en veiligheidsopleidingen.
Examenkern:
- Veiligheid lijkt vanzelfsprekend, maar roept de fundamentele vraag op: "Wat is de mens?"
- Elk veiligheidsvraagstuk is ook een filosofisch vraagstuk.
De vraag naar het gekende
Filosofie onderzoekt wat we denken al te kennen.
Twee kernvragen:
- Kennen we iets echt?
- Bestaat wat we denken te kennen eigenlijk wel zoals we denken?
Verwondering:
- Filosofie vertrekt vanuit verwondering
- Blijft vragen stellen zoals:
o Wat is dit?
o Waarom is dit zo?
- Neemt niets zomaar als vanzelfsprekend aan
Verschil met wetenschap:
Wetenschap Filosofie
- Zoekt snel duidelijke antwoorden - Blijft twijfelen
- Werkt met vaste uitgangspunten - Blijft doorvragen
Gevolgen:
- Verwondering kan leiden tot:
o Nieuwe inzichten
o Maar ook onzekerheid en twijfel
- Filosofie accepteert dat niet alles volledig zeker is. Examenkern:
Voorbeeld: - Filosofie bevraagt het gekende
- Ze vertrekt vanuit verwondering en
- Bij de vraag "Wat is de mens?" vraagt filosofie ook: blijft kritisch nadenken
o Is de mens wel echt zoals wij denken?
o Kent de mens zichzelf eigenlijk?
3
, De vraag naar zichzelf
Filosofie onderzoekt ook zichzelf:
- Filosofie stelt niet alleen vragen over de wereld
- Ze vraagt ook:
o Hoe kunnen wij die vragen eigenlijk stellen?
o Waarop is onze kennis gebaseerd?
Dubbele vraag:
- Bijvoorbeeld:
o "Wat is de mens?" én tegelijk: "Hoe is het mogelijk dat wij deze vraag stellen?"
Verschil met wetenschap:
Wetenschap Filosofie
- Vertrekt vanuit aangenomen - Onderzoekt die uitgangspunten
uitgangspunten - Vraagt of ze geldig zijn
- Bouwt daarop verder - Zoekt naar de grondslag van alle kennis
Filosofie blijft fundamenteel nadenken:
- Filosofie stopt niet bij een antwoord
- Ze blijft zoeken naar:
o Waarheid
o Oorsprong
o Mogelijkheid van kennis
Grote eindvraag:
- De meest fundamentele filosofische vraag: "Waarom is er iets en niet niets?"
Filosofie en veiligheid
Belang van inzicht in het begrip
Veiligheid is een complex begrip:
- Veiligheid lijkt vanzelfsprekend, maar is niet eenduidig
- De betekenis is doorheen de geschiedenis veranderd
- Filosofie vraagt: "Weten we eigenlijk wel wat veiligheid is?"
Oorspronkelijke betekenis:
- Vroeger = vooral militaire veiligheid
- Betekenis: afwezigheid van oorlog of vijanden van buitenaf
Verbreding van het begrip:
- Door modernisering en globalisering omvat veiligheid nu veel meer:
o Gezondheid
o Klimaat
o Milieu
o Voeding
o Sociale stabiliteit
o Economische zekerheid
4
