GIEBS
Stap 5: adoptie en implementatie
“Een effectief programma heeft pas effect als het op grote schaal wordt
toegepast”
- Ontwikkelde interventie hoe?
o Bv mensen doen stoppen met roken: hoe mensen gaan bereiken?
o Ontwikkeling van (nieuwe) interventie voor, adoptie, implementatie
en behoud van de/een ontwikkelde interventie
Het plannen van initiële implementatie voor nieuwe
interventies (zoals ontwikkeld in stap 1 t/m 4)
Of het ontwikkelen van een implementatie – interventie voor
bestaande evidence based interventies (EBI’s), zoals
besproken in hoofdstuk 10
o Interventies kunnen beleidsmaatregelen, richtlijnen of
praktijkprogramma’s zijn
- Verhogen potentiële impact van interventie
o Planners moeten vanaf stap 1 nadenken over de uiteindelijke
toepassing van het programma:
Denk bijv. aan wie het gaat gebruiken, in welke context, en
onder welke voorwaarden.
Selectie van planningsgroep is hierbij cruciaal (de groep moet
niet enkel inhoudsexperts bevatten, maar ook potentiële
implementatoren).
o Zonder implementatie blijft een interventie vaak op de plank liggen
– ofwel bij de ontwikkelaar, ofwel bij de organisatie die hem
adopteert maar niet toepast.
o Het programma moet ook onderhouden worden, anders blijven de
gewenste effecten uit.
- Planmatig en theorie – gestuurd
o IM Step 5 biedt een systematisch stappenplan voor
implementatieplanning.
o Er wordt gebruikgemaakt van inzichten uit
implementatiewetenschap en gedragsveranderingstheorieën.
- Disseminatie/diffusie =/ implementatie
o Disseminatie/diffusie = het verspreiden van de innovatie of het
programma, vaak via communicatiekanalen naar intermediairen of
eindgebruikers.
o Implementatie = de toepassing of het daadwerkelijk gebruiken van
het programma door de doelgroep of intermediairen.
Volgens het boek is passieve verspreiding vaak niet effectief
(bv. folders, websites zonder ondersteuning).
Actieve, theoriegestuurde implementatie-interventies zijn
nodig voor succesvolle toepassing.
1
,Taak 1: identificeren van potentiële programma
adopters en implementeerders
- Aanleveren interventie
o De adopteerders en implementeerders zijn vaak verschillend van
ontwikkelaars van het programma
o Moeten begeleid worden bij implementatie
o Meestal ook actief betrokken in programma
o Kunnen ook gatekeepers zijn voor ‘delivery systems’ (zoals online
platforms, massamedia)
Identificatie en definiëring van de taken van programma adopters en
implementeerders is essentieel voor succesvolle toepassing
- Intermediary agencies (o.a. scholen, ziekenhuizen, buurtorganisaties,
gemeenschapsorganisaties…): deze organisaties kunnen fungeren als…
Beslissingnemers: nemen de beslissing om het programma al dan
niet te adopteren. Ze bepalen ook hoe steun wordt verkregen en
hoe middelen worden toegewezen.
Leveranciers van het programma: leerkrachten, ouders, peers…
mensen die programma tot bij de mensen zouden brengen
- Inzicht verwerven en betrekken
o Planners moeten inzicht krijgen in wie betrokken moet worden in
elke fase:
Wie beslist om het programma te adopteren?
Wie stelt middelen beschikbaar?
Wie voert de verschillende onderdelen van het programma
uit?
Wie zorgt voor onderhoud en integratie in dagelijkse praktijk?
o In de praktijk
Beslissingnemers kunnen zijn: schooldirecteurs, kliniekleiders,
raden van bestuur.
Implementeerders zijn vaak uitvoerende personeelsleden
zoals leerkrachten of zorgverleners.
In grotere organisaties (bv. zorgnetwerken) kunnen meerdere
niveaus van besluitvorming betrokken zijn.
- Criteria bij selectie van organisaties
o Organisaties worden gekozen op basis van
Organisaties worden gekozen op basis van:
Potentieel bereik (hoeveel mensen ze bedienen).
Fit met prioritaire doelgroep.
Capaciteit en readiness (o.a. middelen, leiderschap,
flexibiliteit).
Absorptieve capaciteit: hoeveel verandering de organisatie
aankan.
- Andere relevante elementen
o Leiderschap en steun vanuit het management zijn vaak beslissend
voor succesvolle adoptie en uitvoering.
2
, o ‘Program champions’ binnen de organisatie (zoals enthousiaste
medewerkers) zijn vaak cruciaal om implementatie te bevorderen.
o Communicatie over het belang en nut van het programma verhoogt
de kans op steun van besluitvormers.
o Wanneer organisaties nog niet gekozen zijn, moeten planners eerst
geschikte partners selecteren en implementatiepartners rekruteren.
Taak 2: opnieuw evalueren planningsgroep om
representatie potentiële adopters en implementeerders
te verzekeren
Doel: vertegenwoordiging van potentiële adopters en implementeerders
verzekeren binnen de planningsgroep
- In deze taak wordt plan ontwikkeld om 2 systemen te linken: LINKAGE
SYSTEM
o Resource (bron) system: ondersteuning en ontwikkeling
Organisaties of instellingen die het programma ontwikkelen of
ondersteunen
O.a. universiteit, community group, overheidsinstelling…
vaak niet gelijk aan het systeem dat interventie gebruikt
o User (gebruiker) system: adoptie en implementatie
Organisaties of actoren die het programma adopteren en
implementeren
O.a. school, werkplaats, ziekenhuis, massa media kanaal
Deze twee systemen moeten verbonden worden om succesvolle
adoptie, uitvoering en behoud van het programma mogelijk te
maken
- Resource system & user system
Vertegenwoordigers & change agents (kunnen veranderingen nodig
voor adoptie, implementatie en behoud beïnvloeden)
o Change agent
Ze begrijpen belangen van beide systemen.
Ze kunnen invloed uitoefenen op adoptie,
implementatie en onderhoud.
Bv: iemand die betrokken was bij de ontwikkeling van
het programma én sterk verbonden is met de school
waar het uitgevoerd zal worden
- Linkage system
o Kan variëren in graad van formaliteit
Meest eenvoudige vorm: potentiële gebruikers uitnodigen in
planningsgroep
Uitbreiding: user system selecteert leden die dit systeem
vertegenwoordigen en deze rapporteren terug
Voor grote projecten: linkage system is een formele, aparte
entiteit die communicatie, coördinatie en afstemming beheert
- Belang van inclusie
o Belangrijk om gebruikers niet pas bij implementatie te betrekken,
maar tijdens ontwikkelfase
o Dit verhoogt kans dat
3
, Programma aansluit bij hun realiteit
Zij zich mede – eigenaar voelen van het programma
Er een betere overgang is van ontwikkeling naar
daadwerkelijke toepassing
Taak 3: formuleren van uitkomsten m.b.t.
programmagebruik en specifiëren PO’s voor adoptie,
implementatie en behoud
Diffusion of innovations theory
- Stage theorie:
o Ontwikkeling en innovatie (stap 1 t/m 4)
o Bewustwording
o Adoptie
o Implementatie (stap 5: uitkomsten programmagebruik)
o Behoud
Adoptie
- De adoptie van een programma is de beslissing om innovatie (bv
gezondheidsinterventie) te gebruiken: afhankelijk van kennis over
innovatie, bewustzijn van nood en beslissing dat deze innovatie tegemoet
komt aan deze bepaalde nood en daardoor uitgeprobeerd wordt
- Adoptie gebeurd als
o Men zich bewust is van een onvervulde behoefte,
o Men gelooft dat de interventie op die behoefte inspeelt,
o En men besluit het programma een eerste kans (trial) te geven.
- Binnen organisaties is adoptie complexer dan bij individuen en vereist het
vaak betrokkenheid van sleutelfiguren of verschillende hiërarchische
niveaus.
- Adoptie (uitkomsten)
o [Iemand] adopteert [programma] door [het bewijs of document voor
adoptie] te ondertekenen
o Bv het bestuur van school X bevestigt dat de school zal deelnemen
aan het Tutti Frutti project
- Adoptie (performance objectives)
o Wat moeten potentiële programma adopters doen om voor adoptie
van gezondheidsbevorderend programma te zorgen?
o Het schoolbestuur informeert zich over de Tutti Frutti interventie.
o Het schoolbestuur beslist dat Tutti Frutti tegemoet kan komen aan
de noden die zich stellen op vlak van groenten- en fruitconsumptie
bij kleuters.
o Het schoolbestuur maakt middelen vrij voor de implementatie van
Tutti Frutti.
o Het schoolbestuur identificeert personeelsleden (logistieke
medewerkers en leerkrachten) die kunnen helpen bij de
implementatie van Tutti Frutti.
o Het schoolbestuur beslist om Tutti Frutti door te laten gaan op
school.
o Het schoolbestuur schrijft zich in voor deelname aan Tutti Frutti.
4
Stap 5: adoptie en implementatie
“Een effectief programma heeft pas effect als het op grote schaal wordt
toegepast”
- Ontwikkelde interventie hoe?
o Bv mensen doen stoppen met roken: hoe mensen gaan bereiken?
o Ontwikkeling van (nieuwe) interventie voor, adoptie, implementatie
en behoud van de/een ontwikkelde interventie
Het plannen van initiële implementatie voor nieuwe
interventies (zoals ontwikkeld in stap 1 t/m 4)
Of het ontwikkelen van een implementatie – interventie voor
bestaande evidence based interventies (EBI’s), zoals
besproken in hoofdstuk 10
o Interventies kunnen beleidsmaatregelen, richtlijnen of
praktijkprogramma’s zijn
- Verhogen potentiële impact van interventie
o Planners moeten vanaf stap 1 nadenken over de uiteindelijke
toepassing van het programma:
Denk bijv. aan wie het gaat gebruiken, in welke context, en
onder welke voorwaarden.
Selectie van planningsgroep is hierbij cruciaal (de groep moet
niet enkel inhoudsexperts bevatten, maar ook potentiële
implementatoren).
o Zonder implementatie blijft een interventie vaak op de plank liggen
– ofwel bij de ontwikkelaar, ofwel bij de organisatie die hem
adopteert maar niet toepast.
o Het programma moet ook onderhouden worden, anders blijven de
gewenste effecten uit.
- Planmatig en theorie – gestuurd
o IM Step 5 biedt een systematisch stappenplan voor
implementatieplanning.
o Er wordt gebruikgemaakt van inzichten uit
implementatiewetenschap en gedragsveranderingstheorieën.
- Disseminatie/diffusie =/ implementatie
o Disseminatie/diffusie = het verspreiden van de innovatie of het
programma, vaak via communicatiekanalen naar intermediairen of
eindgebruikers.
o Implementatie = de toepassing of het daadwerkelijk gebruiken van
het programma door de doelgroep of intermediairen.
Volgens het boek is passieve verspreiding vaak niet effectief
(bv. folders, websites zonder ondersteuning).
Actieve, theoriegestuurde implementatie-interventies zijn
nodig voor succesvolle toepassing.
1
,Taak 1: identificeren van potentiële programma
adopters en implementeerders
- Aanleveren interventie
o De adopteerders en implementeerders zijn vaak verschillend van
ontwikkelaars van het programma
o Moeten begeleid worden bij implementatie
o Meestal ook actief betrokken in programma
o Kunnen ook gatekeepers zijn voor ‘delivery systems’ (zoals online
platforms, massamedia)
Identificatie en definiëring van de taken van programma adopters en
implementeerders is essentieel voor succesvolle toepassing
- Intermediary agencies (o.a. scholen, ziekenhuizen, buurtorganisaties,
gemeenschapsorganisaties…): deze organisaties kunnen fungeren als…
Beslissingnemers: nemen de beslissing om het programma al dan
niet te adopteren. Ze bepalen ook hoe steun wordt verkregen en
hoe middelen worden toegewezen.
Leveranciers van het programma: leerkrachten, ouders, peers…
mensen die programma tot bij de mensen zouden brengen
- Inzicht verwerven en betrekken
o Planners moeten inzicht krijgen in wie betrokken moet worden in
elke fase:
Wie beslist om het programma te adopteren?
Wie stelt middelen beschikbaar?
Wie voert de verschillende onderdelen van het programma
uit?
Wie zorgt voor onderhoud en integratie in dagelijkse praktijk?
o In de praktijk
Beslissingnemers kunnen zijn: schooldirecteurs, kliniekleiders,
raden van bestuur.
Implementeerders zijn vaak uitvoerende personeelsleden
zoals leerkrachten of zorgverleners.
In grotere organisaties (bv. zorgnetwerken) kunnen meerdere
niveaus van besluitvorming betrokken zijn.
- Criteria bij selectie van organisaties
o Organisaties worden gekozen op basis van
Organisaties worden gekozen op basis van:
Potentieel bereik (hoeveel mensen ze bedienen).
Fit met prioritaire doelgroep.
Capaciteit en readiness (o.a. middelen, leiderschap,
flexibiliteit).
Absorptieve capaciteit: hoeveel verandering de organisatie
aankan.
- Andere relevante elementen
o Leiderschap en steun vanuit het management zijn vaak beslissend
voor succesvolle adoptie en uitvoering.
2
, o ‘Program champions’ binnen de organisatie (zoals enthousiaste
medewerkers) zijn vaak cruciaal om implementatie te bevorderen.
o Communicatie over het belang en nut van het programma verhoogt
de kans op steun van besluitvormers.
o Wanneer organisaties nog niet gekozen zijn, moeten planners eerst
geschikte partners selecteren en implementatiepartners rekruteren.
Taak 2: opnieuw evalueren planningsgroep om
representatie potentiële adopters en implementeerders
te verzekeren
Doel: vertegenwoordiging van potentiële adopters en implementeerders
verzekeren binnen de planningsgroep
- In deze taak wordt plan ontwikkeld om 2 systemen te linken: LINKAGE
SYSTEM
o Resource (bron) system: ondersteuning en ontwikkeling
Organisaties of instellingen die het programma ontwikkelen of
ondersteunen
O.a. universiteit, community group, overheidsinstelling…
vaak niet gelijk aan het systeem dat interventie gebruikt
o User (gebruiker) system: adoptie en implementatie
Organisaties of actoren die het programma adopteren en
implementeren
O.a. school, werkplaats, ziekenhuis, massa media kanaal
Deze twee systemen moeten verbonden worden om succesvolle
adoptie, uitvoering en behoud van het programma mogelijk te
maken
- Resource system & user system
Vertegenwoordigers & change agents (kunnen veranderingen nodig
voor adoptie, implementatie en behoud beïnvloeden)
o Change agent
Ze begrijpen belangen van beide systemen.
Ze kunnen invloed uitoefenen op adoptie,
implementatie en onderhoud.
Bv: iemand die betrokken was bij de ontwikkeling van
het programma én sterk verbonden is met de school
waar het uitgevoerd zal worden
- Linkage system
o Kan variëren in graad van formaliteit
Meest eenvoudige vorm: potentiële gebruikers uitnodigen in
planningsgroep
Uitbreiding: user system selecteert leden die dit systeem
vertegenwoordigen en deze rapporteren terug
Voor grote projecten: linkage system is een formele, aparte
entiteit die communicatie, coördinatie en afstemming beheert
- Belang van inclusie
o Belangrijk om gebruikers niet pas bij implementatie te betrekken,
maar tijdens ontwikkelfase
o Dit verhoogt kans dat
3
, Programma aansluit bij hun realiteit
Zij zich mede – eigenaar voelen van het programma
Er een betere overgang is van ontwikkeling naar
daadwerkelijke toepassing
Taak 3: formuleren van uitkomsten m.b.t.
programmagebruik en specifiëren PO’s voor adoptie,
implementatie en behoud
Diffusion of innovations theory
- Stage theorie:
o Ontwikkeling en innovatie (stap 1 t/m 4)
o Bewustwording
o Adoptie
o Implementatie (stap 5: uitkomsten programmagebruik)
o Behoud
Adoptie
- De adoptie van een programma is de beslissing om innovatie (bv
gezondheidsinterventie) te gebruiken: afhankelijk van kennis over
innovatie, bewustzijn van nood en beslissing dat deze innovatie tegemoet
komt aan deze bepaalde nood en daardoor uitgeprobeerd wordt
- Adoptie gebeurd als
o Men zich bewust is van een onvervulde behoefte,
o Men gelooft dat de interventie op die behoefte inspeelt,
o En men besluit het programma een eerste kans (trial) te geven.
- Binnen organisaties is adoptie complexer dan bij individuen en vereist het
vaak betrokkenheid van sleutelfiguren of verschillende hiërarchische
niveaus.
- Adoptie (uitkomsten)
o [Iemand] adopteert [programma] door [het bewijs of document voor
adoptie] te ondertekenen
o Bv het bestuur van school X bevestigt dat de school zal deelnemen
aan het Tutti Frutti project
- Adoptie (performance objectives)
o Wat moeten potentiële programma adopters doen om voor adoptie
van gezondheidsbevorderend programma te zorgen?
o Het schoolbestuur informeert zich over de Tutti Frutti interventie.
o Het schoolbestuur beslist dat Tutti Frutti tegemoet kan komen aan
de noden die zich stellen op vlak van groenten- en fruitconsumptie
bij kleuters.
o Het schoolbestuur maakt middelen vrij voor de implementatie van
Tutti Frutti.
o Het schoolbestuur identificeert personeelsleden (logistieke
medewerkers en leerkrachten) die kunnen helpen bij de
implementatie van Tutti Frutti.
o Het schoolbestuur beslist om Tutti Frutti door te laten gaan op
school.
o Het schoolbestuur schrijft zich in voor deelname aan Tutti Frutti.
4
