Inleiding onderzoeksmethoden
1. Bestuurskundig onderzoek
Eerst bespreken we wat wetenschappelijk onderzoek is. Dat is de studie van een kwestie volgens
wetenschappelijke conventies (zorgvuldig en verifieerbaar), met als doel de kennis over deze kwestie
uit te breiden. Kort gezegd houdt het kennisuitbreiding in.
Bestuurskundig onderzoek doet onderzoek naar inrichting, werking en functioneren van openbaar
bestuur. Voorbeelden hiervan zijn:
- Evaluatie van het integratiebeleid van de overheid
- Opvolging van het personeelsbeleid van scholen
- Evaluatie van veiligheidsbeleid in een stad
Wat de bestuurskunde uniek maakt, is dat zij probeert vanuit meerdere invalshoeken tegelijkertijd
naar het openbaar bestuur te kijken. Dat maakt dat de wetenschap van de bestuurskunde een
interdisciplinair karakter heeft, dat betekent dat ze kennis uit meerdere disciplines combineert.
Daarnaast heeft het ook een multidisciplinair karakter omdat ze kennis uit verschillende disciplines
afwisselt.
1.1 Unieke kenmerken van bestuurskundig onderzoek
Er zijn nog 3 specifieke eigenschappen van bestuurskundig onderzoek te onderscheiden:
- Bestuurskundig onderzoek heeft openbaar bestuur als kenobject: Het openbaar bestuur is
veel meer dan ‘de overheid’. Naast de overheid in enge zin (politici, ambtenaren), is ook de
semioverheid sterk gegroeid (particuliere non-profitorganisaties, staatsbedrijven), en worden
steeds meer burgers, belangengroepen en bedrijven betrokken bij het ontwikkelen van nieuw
beleid en het nemen van besluiten. Bestuurskundigen moeten dus tal van onderwerpen
onderzoeken. Echter zijn veel van deze onderwerpen uniek, er bestaat bv maar 1 nationale
luchthaven of er is bv maar 1 minister-president. Dat maakt onderzoek enerzijds
gemakkelijker, want je hoeft niet lang te zoeken naar welke organisaties bij het onderzoek
betrokken worden. Anderzijds bemoeilijkt het de beoordeling van de geldigheid van de
conclusies, door het ontbreken van vergelijkingsmogelijkheden.
- Bestuurskundig onderzoek kijkt vanuit meerdere invalshoeken tegelijkertijd naar het
openbaar bestuur: De bestuurskunde kent 4 steundisciplines: recht, economie, politicologie
en sociologie. Het steunt ook op interdisciplinair en multidisciplinair onderzoek, wat reeds is
uitgelegd. Bestuurskundig onderzoek heeft ook een beperkte eigen body of knowledge.
D.w.z. dat de bestuurskunde weinig eigen (grote) theorieën heeft voortgebracht.
Bestuurskundig onderzoek is meer gericht op het vinden van oplossingen voor actuele
problemen, dan op het ontwikkelen van nieuwe of grote theorieën.
- Bestuurskundig onderzoek heeft een toepassingsgericht karakter: Bestuurskunde is vaker
dan andere disciplines gericht op het vinden van oplossingen voor actuele problemen. Soms
nemen onderzoekers zelf het initiatief om problemen te bestuderen, maar vaak gebeurt dit in
opdracht van organisaties of personen uit het openbaar bestuur. Als onderzoekers de kennis
die ze verzamelen in hun onderzoek van de dagelijkse praktijk (empirie) van het openbaar
1
, bestuur, omzetten in oplossingen en voorschriften, schakelen ze over van een empirische
werkwijze naar een die normatief van aard is. Dat laatste betekent eigenlijk: “zo zou het
moeten zijn”. Daartegenover staat positief van aard, dat betekent: beschrijvend, feitelijk,
neutraal, objectief.
1.2 Bestuurskundig onderzoek en beleid
Bestuurskundig onderzoek kan zowel onderzoek van beleid inhouden, als onderzoek voor beleid zijn.
Beleid betreft hier dan alle stadia van de beleidscyclus: agendavorming, ontwerp, besluitvorming,
uitvoering, evaluatie, terugkoppeling en eventuele beëindiging van het beleid. We bespreken de
wisselwerking tussen beleid en onderzoek:
- Beleid als kenobject van bestuurskundig onderzoek: Hier wordt gekeken naar beleid als
instrument of methode om bepaalde doelen te bereiken. De specifieke inhoud van dat beleid
is dan minder relevant. Voorbeelden hiervan zijn een subsidie, een contract, een wet of
lagere vorm van regelgeving. Bestuurskundig onderzoek waarin beleid het object van
onderzoek is, wil bijdragen aan een beter inzicht in en gebruik van beleid en
beleidsinstrumenten; het gaat om het verbeteren van de ‘techniek’ van beleidsvoering.
Beleidstheorie: Geheel van veronderstellingen die aan beleid ten grondslag liggen. Het betreft
assumpties van beleidsmakers over de oorzaken en oplossingen van een bepaald (maatschappelijk)
probleem. Het is geen wetenschappelijke theorie.
- Beleid wordt gevoegd door bestuurskundig onderzoek: Als de resultaten van bestuurskundig
onderzoek voor nieuw beleid zullen worden ingezet, is de inhoud van het betreffende beleid
zeer belangrijk. Het onderzoek draagt immers bij aan de inhoud van het nieuwe beleid.
Enkele typische voorbeelden:
Trendonderzoek: Een onderzoek dat op herhaalde tijdstippen wordt gemeten,
zodanig dat je na enige tijd een trend begint te zien. Eventuele trendontwikkelingen
kunnen dan input zijn voor beleid. Voorbeelden zijn het analyseren van economische
groei of de werkloosheidsgraad.
Kosten-batenanalyses: Kosten en opbrengsten van beleid worden berekend alvorens
(“ex ante”) of nadat (“ex post”) beleid is uitgerold.
Evaluatieonderzoek: Nagaan of beleid de doelstellingen heeft waargemaakt. Zo kan
men nagaan of het zinvolle input is van toekomstig beleid. Deze manier van werken
noemt men ‘evidence-based’. Dit soort onderzoek kan zich daarnaast ook richten op
het verloop van processen (formatieve evaluatie), dan kijkt men naar men de wijze
waarop beleid tot stand is gekomen. Het kan zich ook enkel richten op het bereiken
van de einddoelen (summatieve evaluatie), dat is gefocust op effectiviteit.
Bestuurskundigen zijn niet de enige onderzoekers die onderzoek verrichten voor beleid. Zo zijn er ook
sociologen, politicologen en economen die o.b.v. hun onderzoek voorspellingen doen of adviezen
geven aan de overheid omtrent waar het beleid op een bepaald terrein heen zou moeten gaan.
- Beleid kan zelfs de uitkomst zijn van bestuurskundig onderzoek: Onderzoekers worden
geregeld ingehuurd door beleidsmakers om onderzoek te doen naar oplossingen voor
(beleids)problemen. Als het expliciet gaat om het ontwerpen van nieuwe instrumenten (wet,
maatregel, subsidie), technieken of arrangementen, is beleid de uitkomst van het onderzoek.
2
, Belangrijke figuur voorafgaand op hetgeen wat we in de komende delen zullen bespreken:
2. Probleemstelling
Een probleemstelling omschrijft waarnaar onderzoek wordt gedaan (onderzoeksvraag) en waartoe
(onderzoeksdoel) dit gebeurt. Alle volgende stappen van het onderzoek worden hier sterk door
bepaald.
2.1 Keuze van de probleemstelling
Probleemstelling geeft richting aan het onderzoek. Als blijkt dat het gaandeweg nodig is om deze aan
te passen, kan de probleemstelling gewijzigd worden. Wijzigingen moeten goed onderbouwd
worden.
Het komen tot een goede probleemstelling, wordt ook wel problematiseren genoemd. In de
wetenschap heeft het woord ‘probleem’ een neutrale betekenis, waardoor het niet altijd een
knelpunt hoeft te zijn. Problematiseren vereist vooronderzoek. Door informatie over een onderwerp
te verzamelen, kan achterhaald worden welke aspecten voor onderzoek in aanmerking komen. Dat
bestaat uit wetenschappelijke literatuur lezen, spreken met deskundigen,…
De keuze van een probleemstelling hangt af van verschillende zaken:
- Interesse en voorkennis van de onderzoeker. Elke onderzoeker heeft zijn eigen interesses en
voorkeuren, dit speelt mee in de keuze van een interessant probleem. Er is dan wel het risico
dat de vooroordelen van de onderzoeker de keuze van de probleemstelling beïnvloeden.
- De wetenschappelijke relevantie van een onderzoek blijkt uit de mate waarin de te
verwerven kennis zal bijdragen aan de bestaande kennis over een bepaald onderwerp. Bv een
onderzoek naar onderwerpen waarover nog maar weinig bekend is zoals medicijnen.
- De maatschappelijke relevantie is ook zeer belangrijk. Hier stelt men zich de vraag wat het
onderzoek zal bijdragen aan de oplossing van actuele maatschappelijke en/of
beleidsvraagstukken.
- Wensen van de opdrachtgever. Als er sprake is van een opdrachtgever, zal de keuze van een
probleemstelling een goede vertaling moeten zijn van diens wensen en opdracht.
- Praktische omstandigheden: Onderzoek moet haalbaar en uitvoerbaar zijn.
3
1. Bestuurskundig onderzoek
Eerst bespreken we wat wetenschappelijk onderzoek is. Dat is de studie van een kwestie volgens
wetenschappelijke conventies (zorgvuldig en verifieerbaar), met als doel de kennis over deze kwestie
uit te breiden. Kort gezegd houdt het kennisuitbreiding in.
Bestuurskundig onderzoek doet onderzoek naar inrichting, werking en functioneren van openbaar
bestuur. Voorbeelden hiervan zijn:
- Evaluatie van het integratiebeleid van de overheid
- Opvolging van het personeelsbeleid van scholen
- Evaluatie van veiligheidsbeleid in een stad
Wat de bestuurskunde uniek maakt, is dat zij probeert vanuit meerdere invalshoeken tegelijkertijd
naar het openbaar bestuur te kijken. Dat maakt dat de wetenschap van de bestuurskunde een
interdisciplinair karakter heeft, dat betekent dat ze kennis uit meerdere disciplines combineert.
Daarnaast heeft het ook een multidisciplinair karakter omdat ze kennis uit verschillende disciplines
afwisselt.
1.1 Unieke kenmerken van bestuurskundig onderzoek
Er zijn nog 3 specifieke eigenschappen van bestuurskundig onderzoek te onderscheiden:
- Bestuurskundig onderzoek heeft openbaar bestuur als kenobject: Het openbaar bestuur is
veel meer dan ‘de overheid’. Naast de overheid in enge zin (politici, ambtenaren), is ook de
semioverheid sterk gegroeid (particuliere non-profitorganisaties, staatsbedrijven), en worden
steeds meer burgers, belangengroepen en bedrijven betrokken bij het ontwikkelen van nieuw
beleid en het nemen van besluiten. Bestuurskundigen moeten dus tal van onderwerpen
onderzoeken. Echter zijn veel van deze onderwerpen uniek, er bestaat bv maar 1 nationale
luchthaven of er is bv maar 1 minister-president. Dat maakt onderzoek enerzijds
gemakkelijker, want je hoeft niet lang te zoeken naar welke organisaties bij het onderzoek
betrokken worden. Anderzijds bemoeilijkt het de beoordeling van de geldigheid van de
conclusies, door het ontbreken van vergelijkingsmogelijkheden.
- Bestuurskundig onderzoek kijkt vanuit meerdere invalshoeken tegelijkertijd naar het
openbaar bestuur: De bestuurskunde kent 4 steundisciplines: recht, economie, politicologie
en sociologie. Het steunt ook op interdisciplinair en multidisciplinair onderzoek, wat reeds is
uitgelegd. Bestuurskundig onderzoek heeft ook een beperkte eigen body of knowledge.
D.w.z. dat de bestuurskunde weinig eigen (grote) theorieën heeft voortgebracht.
Bestuurskundig onderzoek is meer gericht op het vinden van oplossingen voor actuele
problemen, dan op het ontwikkelen van nieuwe of grote theorieën.
- Bestuurskundig onderzoek heeft een toepassingsgericht karakter: Bestuurskunde is vaker
dan andere disciplines gericht op het vinden van oplossingen voor actuele problemen. Soms
nemen onderzoekers zelf het initiatief om problemen te bestuderen, maar vaak gebeurt dit in
opdracht van organisaties of personen uit het openbaar bestuur. Als onderzoekers de kennis
die ze verzamelen in hun onderzoek van de dagelijkse praktijk (empirie) van het openbaar
1
, bestuur, omzetten in oplossingen en voorschriften, schakelen ze over van een empirische
werkwijze naar een die normatief van aard is. Dat laatste betekent eigenlijk: “zo zou het
moeten zijn”. Daartegenover staat positief van aard, dat betekent: beschrijvend, feitelijk,
neutraal, objectief.
1.2 Bestuurskundig onderzoek en beleid
Bestuurskundig onderzoek kan zowel onderzoek van beleid inhouden, als onderzoek voor beleid zijn.
Beleid betreft hier dan alle stadia van de beleidscyclus: agendavorming, ontwerp, besluitvorming,
uitvoering, evaluatie, terugkoppeling en eventuele beëindiging van het beleid. We bespreken de
wisselwerking tussen beleid en onderzoek:
- Beleid als kenobject van bestuurskundig onderzoek: Hier wordt gekeken naar beleid als
instrument of methode om bepaalde doelen te bereiken. De specifieke inhoud van dat beleid
is dan minder relevant. Voorbeelden hiervan zijn een subsidie, een contract, een wet of
lagere vorm van regelgeving. Bestuurskundig onderzoek waarin beleid het object van
onderzoek is, wil bijdragen aan een beter inzicht in en gebruik van beleid en
beleidsinstrumenten; het gaat om het verbeteren van de ‘techniek’ van beleidsvoering.
Beleidstheorie: Geheel van veronderstellingen die aan beleid ten grondslag liggen. Het betreft
assumpties van beleidsmakers over de oorzaken en oplossingen van een bepaald (maatschappelijk)
probleem. Het is geen wetenschappelijke theorie.
- Beleid wordt gevoegd door bestuurskundig onderzoek: Als de resultaten van bestuurskundig
onderzoek voor nieuw beleid zullen worden ingezet, is de inhoud van het betreffende beleid
zeer belangrijk. Het onderzoek draagt immers bij aan de inhoud van het nieuwe beleid.
Enkele typische voorbeelden:
Trendonderzoek: Een onderzoek dat op herhaalde tijdstippen wordt gemeten,
zodanig dat je na enige tijd een trend begint te zien. Eventuele trendontwikkelingen
kunnen dan input zijn voor beleid. Voorbeelden zijn het analyseren van economische
groei of de werkloosheidsgraad.
Kosten-batenanalyses: Kosten en opbrengsten van beleid worden berekend alvorens
(“ex ante”) of nadat (“ex post”) beleid is uitgerold.
Evaluatieonderzoek: Nagaan of beleid de doelstellingen heeft waargemaakt. Zo kan
men nagaan of het zinvolle input is van toekomstig beleid. Deze manier van werken
noemt men ‘evidence-based’. Dit soort onderzoek kan zich daarnaast ook richten op
het verloop van processen (formatieve evaluatie), dan kijkt men naar men de wijze
waarop beleid tot stand is gekomen. Het kan zich ook enkel richten op het bereiken
van de einddoelen (summatieve evaluatie), dat is gefocust op effectiviteit.
Bestuurskundigen zijn niet de enige onderzoekers die onderzoek verrichten voor beleid. Zo zijn er ook
sociologen, politicologen en economen die o.b.v. hun onderzoek voorspellingen doen of adviezen
geven aan de overheid omtrent waar het beleid op een bepaald terrein heen zou moeten gaan.
- Beleid kan zelfs de uitkomst zijn van bestuurskundig onderzoek: Onderzoekers worden
geregeld ingehuurd door beleidsmakers om onderzoek te doen naar oplossingen voor
(beleids)problemen. Als het expliciet gaat om het ontwerpen van nieuwe instrumenten (wet,
maatregel, subsidie), technieken of arrangementen, is beleid de uitkomst van het onderzoek.
2
, Belangrijke figuur voorafgaand op hetgeen wat we in de komende delen zullen bespreken:
2. Probleemstelling
Een probleemstelling omschrijft waarnaar onderzoek wordt gedaan (onderzoeksvraag) en waartoe
(onderzoeksdoel) dit gebeurt. Alle volgende stappen van het onderzoek worden hier sterk door
bepaald.
2.1 Keuze van de probleemstelling
Probleemstelling geeft richting aan het onderzoek. Als blijkt dat het gaandeweg nodig is om deze aan
te passen, kan de probleemstelling gewijzigd worden. Wijzigingen moeten goed onderbouwd
worden.
Het komen tot een goede probleemstelling, wordt ook wel problematiseren genoemd. In de
wetenschap heeft het woord ‘probleem’ een neutrale betekenis, waardoor het niet altijd een
knelpunt hoeft te zijn. Problematiseren vereist vooronderzoek. Door informatie over een onderwerp
te verzamelen, kan achterhaald worden welke aspecten voor onderzoek in aanmerking komen. Dat
bestaat uit wetenschappelijke literatuur lezen, spreken met deskundigen,…
De keuze van een probleemstelling hangt af van verschillende zaken:
- Interesse en voorkennis van de onderzoeker. Elke onderzoeker heeft zijn eigen interesses en
voorkeuren, dit speelt mee in de keuze van een interessant probleem. Er is dan wel het risico
dat de vooroordelen van de onderzoeker de keuze van de probleemstelling beïnvloeden.
- De wetenschappelijke relevantie van een onderzoek blijkt uit de mate waarin de te
verwerven kennis zal bijdragen aan de bestaande kennis over een bepaald onderwerp. Bv een
onderzoek naar onderwerpen waarover nog maar weinig bekend is zoals medicijnen.
- De maatschappelijke relevantie is ook zeer belangrijk. Hier stelt men zich de vraag wat het
onderzoek zal bijdragen aan de oplossing van actuele maatschappelijke en/of
beleidsvraagstukken.
- Wensen van de opdrachtgever. Als er sprake is van een opdrachtgever, zal de keuze van een
probleemstelling een goede vertaling moeten zijn van diens wensen en opdracht.
- Praktische omstandigheden: Onderzoek moet haalbaar en uitvoerbaar zijn.
3
