, 1. Herhaling
1.1. Inleiding
Het werkveld wordt in dit opleidingsonderdeel verkend door sociaal werk interventies per thema of
levensdomein te bespreken. Binnen deze opdelingen zal je zien dat sociaal werk praktijken op heel diverse
manieren interveniëren. Sommige richten zich naar individuele problemen van mensen (A), andere gaan met
groepen en/of (de) gemeenschap(pen) aan de slag (B) en er zijn ook praktijken die zich vooral naar andere
organisaties (binnen het sociaal werk) richten (C).
We hebben in de bespreking van de domeinen telkens aandacht voor deze drie soorten interventies. Daarbij
waarschuwen we je nu al graag: net zoals mensen, worden sociaal werk praktijken niet graag in hokjes
verdeeld. Veel praktijken zullen dus thuishoren in meer dan een soort interventie. We bieden jullie als
nieuwkomers in deze professionele bachelor, een extra ‘bril’ aan om dit boeiende werkveld scherper (of in al
zijn kleuren) te verkennen.
1.2. Soorten interventies
1.2.1. Interventies naar/ met individuen
Zoals jullie ook in andere opleidingsonderdelen zien (zie o.a. de benaderingen in Studie van het Sociaal Werk),
zijn er verschillende benaderingen mogelijk om sociale problemen aan te pakken. Dit hangt samen met
onderscheiden probleemdefiniëringen en methodieken. De eerste soort interventies die we hier aanhalen, zie
je ook terug bij de ‘social case work benadering’ en het ‘individueel maatschappelijk werk’.
Deze interventies richten zich op een individu/gezin-systeem. De ‘case’ of ‘cliënt’ kan een individu zijn, of een
systeem rond een individu zoals een gezin. De interventie start vanuit de vragen, noden of problemen van deze
cliënt en heeft als doel hier met de individuele belanghebbende een antwoord uit te werken. In het werken
naar dat antwoord is het zeker mogelijk dat sociale diensten of de in het sociale netwerk aanwezige
ondersteuningsmogelijkheden worden ingeschakeld. Maar de ‘individuele cliënt of case’ is ingang én uitgang.
Kenmerkend voor deze sociale interventie is ook hier het emancipatorisch werken dat tot doel stelt
belanghebbenden actief te betrekken en zijn/haar/hun handelingsvermogen, te versterken.
1.2.2. Interventies naar/ met groepen
De tweede soort interventies verbinden het individuele uitdrukkelijk met de groep(en) waartoe mensen
behoren en het gedeelde of gemeenschappelijke. Men gaat hier aan de slag met thema’s en moeilijkheden die
mensen ervaren doordat ze samenhangen met ‘de groep’ (of categorie) waartoe mensen behoren. Het gaat om
problemen omdat men bijvoorbeeld vrouw, migrant, jong of bejaard is …of om problemen die
men gemeenschappelijk ervaart zoals bijvoorbeeld een verslaving.
Die interventies gaan dan ook aan de slag samen met groepen, gemeenschappen of ‘communities’. In de
ondersteuning van deze groepen richt men er zich op om via inzicht in de maatschappelijke component van het
ontstaan van de probleemsituaties ook de individuele situaties te verbeteren. Het tussenkomen op onderdelen
van de samenleving wordt gezien als een voorwaarde om effectief iets te kunnen doen aan de individuele
problemen.
Deze interventies richten zich ook soms uitdrukkelijk op het versterken en vernieuwen van het sociale weefsel
en de groepsvorming met het oog op een democratische, solidaire, open en cultureel diverse samenleving.
Ook hier zijn het emancipatorische en participatieve dus een kerncomponent.
Wanneer we dit naast de benaderingen en methodieken leggen die toegelicht worden in het
opleidingsonderdeel ‘studie van het sociaal werk’, verwijst dit naar ‘social group work’. Maar wij hebben het
hier ook over de laatste basisbenadering, de samenlevingsopbouw of het opbouwwerk; waar MET burgers
gewerkt wordt aan maatschappelijke problemen. Deze soort interventies werken dan ook aan structurele
verbeteringen van de situatie van mensen. Door zich ook op de ‘systemen’ te richten: in- en
uitsluitingsmechanismen in de organisatie van onze samenleving, regelgeving, organisatievormen etc.
2
, 1.2.3. Interventies naar andere organisaties
Een derde soort interventie die we jullie in deze werkveldverkenning willen tonen, gaat eerder om organisaties,
diensten en praktijken die zich niet zozeer naar individuen of de doelgroepen van het sociaal werk richten,
maar eerder naar het sociaal werkveld zelf en naar overheden en organisaties.
Het gaat dan eerder om koepels, overheidsinstanties en ondersteuners voor het werkveld. Dit zijn dus ook
belangrijke bronnen voor (toekomstige) sociaal werkers om kennis te vergaren over thema’s en beleidskaders,
met collega’s te kunnen uitwisselen enz.
Je zou dus kunnen zeggen dat de ‘doelgroep’ van de interventies van de praktijken die we hieronder zien,
de sociaal-werk-praktijken zelf zijn. Maar in de meeste gevallen gaan dezelfde organisaties ook interventies
opzetten naar het beleid en de brede samenleving, doordat ze de thema’s en uitdagingen die ze ontmoeten in
de praktijken van hun werkvelden ook structureel willen aanpakken. Vele van deze organisaties zullen dus ook
groepswerk doen, waarop ze hun beleids- en politieke acties baseren.
Ook overheidsorganisaties zoals Steunpunten, Kenniscentra, Departementen van ministeries en
Agentschappen vallen onder deze interventie.
3
, 2. Sociaal cultureel volwassenenwerk
2.1. Historiek
2.1.1. Pionierswerk in de 19e eeuw
Als je aan de 19e eeuw denkt, denk je aan de industrialisering van de samenleving. In de 19e eeuw kwamen de
fabrieken op in België en West-Europa, wat zorgde voor rijkdom, maar ook voor de sociale kloof. Dit
concentreerde zich in het bijzonder in de steden (Gent, Antwerpen, Kortrijk, Mechelen, Brussel, Charleroi en
Luik). Die rijkdom was vooral geconcentreerd in de burgerij, die ook stemrecht genoten (er was sprake van
cijnskiesrecht of stemrecht op basis van het betalen van belastingen). Een grote groep Belgen trok vanuit het
platteland richting de steden en gingen er werken in de fabrieken. Ze woonden in kleine woningen rond die
fabrieken.
Een arbeidersklasse als aparte sociale klasse ontstond. Daarnaast had je ook de adel als bovenklasse, de ‘kleine
burgerij’ als middenklasse en de onderklasse (lompenproletariaat) met de armste mensen in de maatschappij.
Midden 19e eeuw
Vanaf midden 19e eeuw: aandacht voor volksopvoeding en volksverheffing
Midden de 19e eeuw bevindt de Belgische staat zich nog in de kinderschoenen. Burgers hebben weinig toegang
tot onderwijs en cultuur. Vanuit een bekommernis voor de “volksopvoeding” of “volksverheffing” zien de
cultuurfondsen het levenslicht.
Die cultuurfondsen willen een werking ontwikkelen waardoor mensen toegang krijgen tot cultuur in de brede
betekenis van het woord: literatuur, koren, uitstappen, toneelkringen, … Zo staan ze in voor de eerste vormen
van democratisering van cultuur in Vlaanderen, als een poging om cultuur toegankelijker te maken voor
bredere lagen in de bevolking. In het bijzonder ligt hun verdienste in de oprichting van de volksbibliotheken, de
voorlopers van onze openbare bibliotheken.
1851: Het Willemsfonds (naar Jan Frans Willems, schrijver en 'Vader des vlaamsche beweging') is een
pionierswerking binnen het Sociaal-cultureel volwassenenwerk, opgericht in Gent (zie op de Vrijdagsmarkt het
Lakenmetershuis) vanuit privaat en liberaal-ideologisch initiatief. Het stond voor Vlaamse ontvoogding en
belang van geletterdheid. In de schoot van het Willemsfonds werden er bibliotheken opgericht, wat belangrijk
is in het licht van de latere uitbouw van openbare bibliotheken. In de 19de eeuw is er nog geen sprake van een
apart Nederlandstalig cultuurbeleid. Frans was immers de dominante, officiële taal in België. Het Willemsfonds
voerde een pleidooi voor Vlaamse cultuur binnen een sterke natiestaat België. Verschillend met de naoorlogse
Vlaamse beweging impliceerde dit een versterking van de nationale, Belgische identiteit.
1875: Het Davidsfonds (naar Jean Baptist David - Professor Nederlands en geschiedenis aan KU Leuven). Het
Davidsfonds is een antwoord vanuit katholieke (ideologische) hoek, opgericht in Leuven. Het motto van
Davidsfonds luidde: 'Voor godsdienst taal en volk'. Jean Baptist David was de eerste redacteur van het
Nederlandstalig woordenboek en organiseerde het Davidsfonds ook volledig in teken van Vlaamse ontvoogding
en geletterdheid.
De vrijzinnige en socialistische tegenhanger Vermeylenfonds (kunsthistoricus en hoogleraar/ schrijver) volgt
pas in 1945.
4
1.1. Inleiding
Het werkveld wordt in dit opleidingsonderdeel verkend door sociaal werk interventies per thema of
levensdomein te bespreken. Binnen deze opdelingen zal je zien dat sociaal werk praktijken op heel diverse
manieren interveniëren. Sommige richten zich naar individuele problemen van mensen (A), andere gaan met
groepen en/of (de) gemeenschap(pen) aan de slag (B) en er zijn ook praktijken die zich vooral naar andere
organisaties (binnen het sociaal werk) richten (C).
We hebben in de bespreking van de domeinen telkens aandacht voor deze drie soorten interventies. Daarbij
waarschuwen we je nu al graag: net zoals mensen, worden sociaal werk praktijken niet graag in hokjes
verdeeld. Veel praktijken zullen dus thuishoren in meer dan een soort interventie. We bieden jullie als
nieuwkomers in deze professionele bachelor, een extra ‘bril’ aan om dit boeiende werkveld scherper (of in al
zijn kleuren) te verkennen.
1.2. Soorten interventies
1.2.1. Interventies naar/ met individuen
Zoals jullie ook in andere opleidingsonderdelen zien (zie o.a. de benaderingen in Studie van het Sociaal Werk),
zijn er verschillende benaderingen mogelijk om sociale problemen aan te pakken. Dit hangt samen met
onderscheiden probleemdefiniëringen en methodieken. De eerste soort interventies die we hier aanhalen, zie
je ook terug bij de ‘social case work benadering’ en het ‘individueel maatschappelijk werk’.
Deze interventies richten zich op een individu/gezin-systeem. De ‘case’ of ‘cliënt’ kan een individu zijn, of een
systeem rond een individu zoals een gezin. De interventie start vanuit de vragen, noden of problemen van deze
cliënt en heeft als doel hier met de individuele belanghebbende een antwoord uit te werken. In het werken
naar dat antwoord is het zeker mogelijk dat sociale diensten of de in het sociale netwerk aanwezige
ondersteuningsmogelijkheden worden ingeschakeld. Maar de ‘individuele cliënt of case’ is ingang én uitgang.
Kenmerkend voor deze sociale interventie is ook hier het emancipatorisch werken dat tot doel stelt
belanghebbenden actief te betrekken en zijn/haar/hun handelingsvermogen, te versterken.
1.2.2. Interventies naar/ met groepen
De tweede soort interventies verbinden het individuele uitdrukkelijk met de groep(en) waartoe mensen
behoren en het gedeelde of gemeenschappelijke. Men gaat hier aan de slag met thema’s en moeilijkheden die
mensen ervaren doordat ze samenhangen met ‘de groep’ (of categorie) waartoe mensen behoren. Het gaat om
problemen omdat men bijvoorbeeld vrouw, migrant, jong of bejaard is …of om problemen die
men gemeenschappelijk ervaart zoals bijvoorbeeld een verslaving.
Die interventies gaan dan ook aan de slag samen met groepen, gemeenschappen of ‘communities’. In de
ondersteuning van deze groepen richt men er zich op om via inzicht in de maatschappelijke component van het
ontstaan van de probleemsituaties ook de individuele situaties te verbeteren. Het tussenkomen op onderdelen
van de samenleving wordt gezien als een voorwaarde om effectief iets te kunnen doen aan de individuele
problemen.
Deze interventies richten zich ook soms uitdrukkelijk op het versterken en vernieuwen van het sociale weefsel
en de groepsvorming met het oog op een democratische, solidaire, open en cultureel diverse samenleving.
Ook hier zijn het emancipatorische en participatieve dus een kerncomponent.
Wanneer we dit naast de benaderingen en methodieken leggen die toegelicht worden in het
opleidingsonderdeel ‘studie van het sociaal werk’, verwijst dit naar ‘social group work’. Maar wij hebben het
hier ook over de laatste basisbenadering, de samenlevingsopbouw of het opbouwwerk; waar MET burgers
gewerkt wordt aan maatschappelijke problemen. Deze soort interventies werken dan ook aan structurele
verbeteringen van de situatie van mensen. Door zich ook op de ‘systemen’ te richten: in- en
uitsluitingsmechanismen in de organisatie van onze samenleving, regelgeving, organisatievormen etc.
2
, 1.2.3. Interventies naar andere organisaties
Een derde soort interventie die we jullie in deze werkveldverkenning willen tonen, gaat eerder om organisaties,
diensten en praktijken die zich niet zozeer naar individuen of de doelgroepen van het sociaal werk richten,
maar eerder naar het sociaal werkveld zelf en naar overheden en organisaties.
Het gaat dan eerder om koepels, overheidsinstanties en ondersteuners voor het werkveld. Dit zijn dus ook
belangrijke bronnen voor (toekomstige) sociaal werkers om kennis te vergaren over thema’s en beleidskaders,
met collega’s te kunnen uitwisselen enz.
Je zou dus kunnen zeggen dat de ‘doelgroep’ van de interventies van de praktijken die we hieronder zien,
de sociaal-werk-praktijken zelf zijn. Maar in de meeste gevallen gaan dezelfde organisaties ook interventies
opzetten naar het beleid en de brede samenleving, doordat ze de thema’s en uitdagingen die ze ontmoeten in
de praktijken van hun werkvelden ook structureel willen aanpakken. Vele van deze organisaties zullen dus ook
groepswerk doen, waarop ze hun beleids- en politieke acties baseren.
Ook overheidsorganisaties zoals Steunpunten, Kenniscentra, Departementen van ministeries en
Agentschappen vallen onder deze interventie.
3
, 2. Sociaal cultureel volwassenenwerk
2.1. Historiek
2.1.1. Pionierswerk in de 19e eeuw
Als je aan de 19e eeuw denkt, denk je aan de industrialisering van de samenleving. In de 19e eeuw kwamen de
fabrieken op in België en West-Europa, wat zorgde voor rijkdom, maar ook voor de sociale kloof. Dit
concentreerde zich in het bijzonder in de steden (Gent, Antwerpen, Kortrijk, Mechelen, Brussel, Charleroi en
Luik). Die rijkdom was vooral geconcentreerd in de burgerij, die ook stemrecht genoten (er was sprake van
cijnskiesrecht of stemrecht op basis van het betalen van belastingen). Een grote groep Belgen trok vanuit het
platteland richting de steden en gingen er werken in de fabrieken. Ze woonden in kleine woningen rond die
fabrieken.
Een arbeidersklasse als aparte sociale klasse ontstond. Daarnaast had je ook de adel als bovenklasse, de ‘kleine
burgerij’ als middenklasse en de onderklasse (lompenproletariaat) met de armste mensen in de maatschappij.
Midden 19e eeuw
Vanaf midden 19e eeuw: aandacht voor volksopvoeding en volksverheffing
Midden de 19e eeuw bevindt de Belgische staat zich nog in de kinderschoenen. Burgers hebben weinig toegang
tot onderwijs en cultuur. Vanuit een bekommernis voor de “volksopvoeding” of “volksverheffing” zien de
cultuurfondsen het levenslicht.
Die cultuurfondsen willen een werking ontwikkelen waardoor mensen toegang krijgen tot cultuur in de brede
betekenis van het woord: literatuur, koren, uitstappen, toneelkringen, … Zo staan ze in voor de eerste vormen
van democratisering van cultuur in Vlaanderen, als een poging om cultuur toegankelijker te maken voor
bredere lagen in de bevolking. In het bijzonder ligt hun verdienste in de oprichting van de volksbibliotheken, de
voorlopers van onze openbare bibliotheken.
1851: Het Willemsfonds (naar Jan Frans Willems, schrijver en 'Vader des vlaamsche beweging') is een
pionierswerking binnen het Sociaal-cultureel volwassenenwerk, opgericht in Gent (zie op de Vrijdagsmarkt het
Lakenmetershuis) vanuit privaat en liberaal-ideologisch initiatief. Het stond voor Vlaamse ontvoogding en
belang van geletterdheid. In de schoot van het Willemsfonds werden er bibliotheken opgericht, wat belangrijk
is in het licht van de latere uitbouw van openbare bibliotheken. In de 19de eeuw is er nog geen sprake van een
apart Nederlandstalig cultuurbeleid. Frans was immers de dominante, officiële taal in België. Het Willemsfonds
voerde een pleidooi voor Vlaamse cultuur binnen een sterke natiestaat België. Verschillend met de naoorlogse
Vlaamse beweging impliceerde dit een versterking van de nationale, Belgische identiteit.
1875: Het Davidsfonds (naar Jean Baptist David - Professor Nederlands en geschiedenis aan KU Leuven). Het
Davidsfonds is een antwoord vanuit katholieke (ideologische) hoek, opgericht in Leuven. Het motto van
Davidsfonds luidde: 'Voor godsdienst taal en volk'. Jean Baptist David was de eerste redacteur van het
Nederlandstalig woordenboek en organiseerde het Davidsfonds ook volledig in teken van Vlaamse ontvoogding
en geletterdheid.
De vrijzinnige en socialistische tegenhanger Vermeylenfonds (kunsthistoricus en hoogleraar/ schrijver) volgt
pas in 1945.
4
