Anouk Vanhenden 2025-2026
Samenvatting: Methoden en technieken
voor interdisciplinair onderzoek
STAPPENPLAN VOOR EXAMEN
STAP 1: ONDERZOEKSVOORSTEL
Aanleiding = Het gegeven milieuprobleem kan worden beschouwd als een complex
maatschappelijk en ecologisch vraagstuk. Dergelijke problemen worden gekenmerkt
door:
• meerdere betrokken actoren,
• uiteenlopende belangen en waarden,
• onzekerheden in kennis,
• interacties tussen natuurlijke en menselijke systemen.
De aanleiding voor dit onderzoek is de nood aan beleidsrelevante en geïntegreerde
kennis die toelaat het probleem beter te begrijpen en mogelijke oplossingsrichtingen te
verkennen.
STAP 2: DOELSTELLING
De algemene doelstelling van dit onderzoek is het in kaart brengen en analyseren van
het milieuprobleem met het oog op het ontwikkelen en/of beoordelen van mogelijke
oplossingsstrategieën.
Specifieke doelstellingen zijn:
• inzicht verwerven in de oorzaken en dynamiek van het probleem,
• het identificeren en vergelijken van mogelijke beleids- of beheersopties,
• het ondersteunen van besluitvorming door kennisintegratie.
STAP 3: HOOFD- EN DEELVRAGEN
De hoofdvraag richt zich op het centrale probleem, bijvoorbeeld:
Hoe kan [milieuprobleem] beter begrepen en aangepakt worden rekening houdend met
ecologische, sociale en beleidsmatige aspecten?
Deze hoofdvraag wordt opgesplitst in duidelijk afgebakende deelvragen, bijvoorbeeld:
• Wat is de huidige toestand van het systeem?
• Welke factoren veroorzaken of versterken het probleem?
1
,Anouk Vanhenden 2025-2026
• Welke oplossingsrichtingen zijn mogelijk en hoe worden deze beoordeeld door
verschillende actoren?
Een duidelijke afbakening van de deelvragen is essentieel om het probleem beheersbaar
te maken.
STAP 4: ONDERZOEKSMETHODE KIEZEN
Voor dit onderzoek worden drie mogelijke methoden aangereikt. Op basis van de
probleemstelling en de deelvragen wordt minstens één geschikte methode
geselecteerd en gemotiveerd, eventueel aangevuld met een tweede methode.
De keuze van de methode gebeurt per deelvraag en wordt gemotiveerd op basis van:
• het type kennis dat nodig is,
• de fase van het onderzoek,
• de complexiteit van het probleem.
Methoden die niet gekozen worden, worden kort gemotiveerd afgewezen (bv.
onvoldoende geschikt voor probleemverkenning of beleidsanalyse).
Tijdsplanning en proces
Het onderzoeksproces verloopt gefaseerd:
• initiële probleemverkenning,
• analyse van opties,
• evaluatie en reflectie.
Stakeholders worden bij voorkeur vroeg in het proces betrokken, met name tijdens de
probleemstructurering en het verkennen van oplossingsrichtingen. Deadlines worden
afgestemd op de onderzoeksfasen en de gekozen methoden.
Onderzoeksdesign
Afhankelijk van de gekozen methoden wordt gewerkt met:
• Kwalitatief onderzoek (bv. percepties, waarden, ervaringen),
• Kwantitatief onderzoek (metingen, indicatoren, modellen),
• Of mixed methods, waarbij beide benaderingen gecombineerd worden.
Bij complexe milieuproblemen is een mixed-methods design vaak aangewezen, omdat
het zowel verklarende als verklarende én interpretatieve inzichten oplevert.
2
,Anouk Vanhenden 2025-2026
STAP 5: ONDERZOEKSFASEN VOLGENS DE RIDDER ET AL.
Het onderzoek wordt gekaderd binnen het raamwerk van geïntegreerde beoordeling:
• Fase I – Probleemanalyse
Afbakening van het probleem, identificatie van actoren, perspectieven en
context.
• Fase II – Ontwikkeling van opties
Verkennen van mogelijke oplossingsrichtingen en alternatieven.
• Fase III – Analyse en beoordeling
Vergelijken en verdiepen van opties, inclusief afwegingen en voorwaarden.
• Fase IV – Follow-up en reflectie
Terugkoppeling, leerprocessen en mogelijke beleidsimplicaties.
Niet alle fasen moeten noodzakelijk volledig aan bod komen; dit hangt af van de
onderzoeksvraag en de gekozen methoden.
STAP 6: MEERWAARDE EN BEOORDELING
Vorm van wetenschappelijke samenwerking
Afhankelijk van de onderzoeksopzet wordt gekozen voor één van de volgende vormen:
• Onderlinge kennisuitwisseling (multidisciplinair): disciplines werken naast
elkaar.
• Wederzijdse beïnvloeding (multidisciplinair): resultaten sturen elkaar bij.
• Doelintegratie (interdisciplinair): gezamenlijke einddoelstelling.
• Basisintegratie (interdisciplinair): gedeeld conceptueel model vanaf de start.
• Gestuurde integratie (transdisciplinair): actieve samenwerking met
maatschappelijke actoren.
De gekozen vorm wordt gemotiveerd op basis van de probleemcomplexiteit en de nood
aan integratie.
Types kennis
In het onderzoek wordt gebruikgemaakt van:
• expliciete kennis (wetenschappelijke data, rapporten),
• en/of ervaringskennis (tacit knowledge) van stakeholders.
Daarnaast wordt onderscheid gemaakt tussen:
• systeemkennis (hoe werkt het systeem?),
3
, Anouk Vanhenden 2025-2026
• doelkennis (wat willen we bereiken?),
• transformatiekennis (hoe komen we daar?).
Epistemologie
Dit onderzoek vertrekt vanuit de aanname dat kennis:
• niet louter eenduidig en feitelijk is,
• maar deels sociaal geconstrueerd wordt door actoren.
Kennis is niet exclusief het domein van experten; ook praktijkactoren beschikken over
relevante inzichten.
Daarom sluit het onderzoek aan bij Mode 2-kennisproductie, gekenmerkt door:
• interactie tussen wetenschap en praktijk,
• co-productie van kennis,
• contextgebonden en probleemgestuurde inzichten.
Validiteit in dit kader wordt bereikt via transparantie, triangulatie en participatie.
Toepassing van systeemdenken
Het milieuprobleem wordt benaderd als een systeem: een geheel van onderling
verbonden elementen die elkaar beïnvloeden.
Systeemdenken houdt rekening met:
• context (ruimtelijk, institutioneel),
• relaties (oorzaak-gevolg, feedback),
• functies (wat doet elk onderdeel?).
De kern van systeemdenken bestaat uit:
• het verwerven van een groter geheelbeeld,
• het erkennen van meerdere perspectieven.
Dit vertaalt zich in:
• systeemkijken (andere manier van waarnemen),
• cyclisch denken (feedback en dynamiek),
• een structuuraanpak (oorzaken i.p.v. symptomen),
• het gebruik van systeemtaal.
4
Samenvatting: Methoden en technieken
voor interdisciplinair onderzoek
STAPPENPLAN VOOR EXAMEN
STAP 1: ONDERZOEKSVOORSTEL
Aanleiding = Het gegeven milieuprobleem kan worden beschouwd als een complex
maatschappelijk en ecologisch vraagstuk. Dergelijke problemen worden gekenmerkt
door:
• meerdere betrokken actoren,
• uiteenlopende belangen en waarden,
• onzekerheden in kennis,
• interacties tussen natuurlijke en menselijke systemen.
De aanleiding voor dit onderzoek is de nood aan beleidsrelevante en geïntegreerde
kennis die toelaat het probleem beter te begrijpen en mogelijke oplossingsrichtingen te
verkennen.
STAP 2: DOELSTELLING
De algemene doelstelling van dit onderzoek is het in kaart brengen en analyseren van
het milieuprobleem met het oog op het ontwikkelen en/of beoordelen van mogelijke
oplossingsstrategieën.
Specifieke doelstellingen zijn:
• inzicht verwerven in de oorzaken en dynamiek van het probleem,
• het identificeren en vergelijken van mogelijke beleids- of beheersopties,
• het ondersteunen van besluitvorming door kennisintegratie.
STAP 3: HOOFD- EN DEELVRAGEN
De hoofdvraag richt zich op het centrale probleem, bijvoorbeeld:
Hoe kan [milieuprobleem] beter begrepen en aangepakt worden rekening houdend met
ecologische, sociale en beleidsmatige aspecten?
Deze hoofdvraag wordt opgesplitst in duidelijk afgebakende deelvragen, bijvoorbeeld:
• Wat is de huidige toestand van het systeem?
• Welke factoren veroorzaken of versterken het probleem?
1
,Anouk Vanhenden 2025-2026
• Welke oplossingsrichtingen zijn mogelijk en hoe worden deze beoordeeld door
verschillende actoren?
Een duidelijke afbakening van de deelvragen is essentieel om het probleem beheersbaar
te maken.
STAP 4: ONDERZOEKSMETHODE KIEZEN
Voor dit onderzoek worden drie mogelijke methoden aangereikt. Op basis van de
probleemstelling en de deelvragen wordt minstens één geschikte methode
geselecteerd en gemotiveerd, eventueel aangevuld met een tweede methode.
De keuze van de methode gebeurt per deelvraag en wordt gemotiveerd op basis van:
• het type kennis dat nodig is,
• de fase van het onderzoek,
• de complexiteit van het probleem.
Methoden die niet gekozen worden, worden kort gemotiveerd afgewezen (bv.
onvoldoende geschikt voor probleemverkenning of beleidsanalyse).
Tijdsplanning en proces
Het onderzoeksproces verloopt gefaseerd:
• initiële probleemverkenning,
• analyse van opties,
• evaluatie en reflectie.
Stakeholders worden bij voorkeur vroeg in het proces betrokken, met name tijdens de
probleemstructurering en het verkennen van oplossingsrichtingen. Deadlines worden
afgestemd op de onderzoeksfasen en de gekozen methoden.
Onderzoeksdesign
Afhankelijk van de gekozen methoden wordt gewerkt met:
• Kwalitatief onderzoek (bv. percepties, waarden, ervaringen),
• Kwantitatief onderzoek (metingen, indicatoren, modellen),
• Of mixed methods, waarbij beide benaderingen gecombineerd worden.
Bij complexe milieuproblemen is een mixed-methods design vaak aangewezen, omdat
het zowel verklarende als verklarende én interpretatieve inzichten oplevert.
2
,Anouk Vanhenden 2025-2026
STAP 5: ONDERZOEKSFASEN VOLGENS DE RIDDER ET AL.
Het onderzoek wordt gekaderd binnen het raamwerk van geïntegreerde beoordeling:
• Fase I – Probleemanalyse
Afbakening van het probleem, identificatie van actoren, perspectieven en
context.
• Fase II – Ontwikkeling van opties
Verkennen van mogelijke oplossingsrichtingen en alternatieven.
• Fase III – Analyse en beoordeling
Vergelijken en verdiepen van opties, inclusief afwegingen en voorwaarden.
• Fase IV – Follow-up en reflectie
Terugkoppeling, leerprocessen en mogelijke beleidsimplicaties.
Niet alle fasen moeten noodzakelijk volledig aan bod komen; dit hangt af van de
onderzoeksvraag en de gekozen methoden.
STAP 6: MEERWAARDE EN BEOORDELING
Vorm van wetenschappelijke samenwerking
Afhankelijk van de onderzoeksopzet wordt gekozen voor één van de volgende vormen:
• Onderlinge kennisuitwisseling (multidisciplinair): disciplines werken naast
elkaar.
• Wederzijdse beïnvloeding (multidisciplinair): resultaten sturen elkaar bij.
• Doelintegratie (interdisciplinair): gezamenlijke einddoelstelling.
• Basisintegratie (interdisciplinair): gedeeld conceptueel model vanaf de start.
• Gestuurde integratie (transdisciplinair): actieve samenwerking met
maatschappelijke actoren.
De gekozen vorm wordt gemotiveerd op basis van de probleemcomplexiteit en de nood
aan integratie.
Types kennis
In het onderzoek wordt gebruikgemaakt van:
• expliciete kennis (wetenschappelijke data, rapporten),
• en/of ervaringskennis (tacit knowledge) van stakeholders.
Daarnaast wordt onderscheid gemaakt tussen:
• systeemkennis (hoe werkt het systeem?),
3
, Anouk Vanhenden 2025-2026
• doelkennis (wat willen we bereiken?),
• transformatiekennis (hoe komen we daar?).
Epistemologie
Dit onderzoek vertrekt vanuit de aanname dat kennis:
• niet louter eenduidig en feitelijk is,
• maar deels sociaal geconstrueerd wordt door actoren.
Kennis is niet exclusief het domein van experten; ook praktijkactoren beschikken over
relevante inzichten.
Daarom sluit het onderzoek aan bij Mode 2-kennisproductie, gekenmerkt door:
• interactie tussen wetenschap en praktijk,
• co-productie van kennis,
• contextgebonden en probleemgestuurde inzichten.
Validiteit in dit kader wordt bereikt via transparantie, triangulatie en participatie.
Toepassing van systeemdenken
Het milieuprobleem wordt benaderd als een systeem: een geheel van onderling
verbonden elementen die elkaar beïnvloeden.
Systeemdenken houdt rekening met:
• context (ruimtelijk, institutioneel),
• relaties (oorzaak-gevolg, feedback),
• functies (wat doet elk onderdeel?).
De kern van systeemdenken bestaat uit:
• het verwerven van een groter geheelbeeld,
• het erkennen van meerdere perspectieven.
Dit vertaalt zich in:
• systeemkijken (andere manier van waarnemen),
• cyclisch denken (feedback en dynamiek),
• een structuuraanpak (oorzaken i.p.v. symptomen),
• het gebruik van systeemtaal.
4
