Psychologie
SOCIALE READAPTATIEWETENSCHAPPEN UCLL
ZITA GEUSENS
,Inhoudsopgave
Inleiding ................................................................................................................................ 7
Wat is psychologie? ........................................................................................................... 7
Methoden van onderzoek ................................................................................................... 8
Het experiment .............................................................................................................. 8
Correlatieonderzoek....................................................................................................... 8
Geschiedenis van de psychologie ....................................................................................... 8
Frenologie ...................................................................................................................... 8
19de eeuw: Structuralisme ............................................................................................. 8
19de eeuw: Functionalisme ............................................................................................ 9
20ste eeuw: opkomst behaviorisme ................................................................................ 9
Gestaltpsychologie ........................................................................................................ 9
Neobehaviorisme / cognitieve psychologie ...................................................................... 9
Psychodynamische stroming ........................................................................................ 10
Humanisme ................................................................................................................. 10
Stromingen in de tijd ..................................................................................................... 10
Huidige visie op gedrag ..................................................................................................... 11
Voorbeeld psychosociaal model ................................................................................... 11
H1 waarneming.................................................................................................................... 11
Gewaarwording vs waarneming ........................................................................................ 11
Gewaarwording: definitie .............................................................................................. 11
Centrale eigenschap van elk zintuig .............................................................................. 11
Kinesthesie en evenwichtsgevoel .................................................................................. 12
Interoceptie ................................................................................................................. 13
Waarneming is een actief proces .................................................................................. 13
Selectie in de waarneming ................................................................................................ 13
Selectieve aandacht als krachtig mechanisme .............................................................. 13
Evidentie voor selectieve aandacht (Cherry, 1953) ......................................................... 13
Twee verklaringen voor selectieve aandacht .................................................................. 14
Waaraan schenken we aandacht .................................................................................. 14
Organisatie in de waarneming........................................................................................... 15
Perceptuele organisatie ................................................................................................ 15
Perceptuele groepering ................................................................................................ 15
Interpretatie in de waarneming ......................................................................................... 16
1
, Interpretatie ................................................................................................................. 16
Waarneming: nature/nurture ............................................................................................ 18
Nurture ........................................................................................................................ 18
Nature ......................................................................................................................... 18
Verwerkingsopdracht ....................................................................................................... 19
H2 Denken........................................................................................................................... 19
Wat is denken? ................................................................................................................ 19
Cultureel bepaald ........................................................................................................ 20
Hersenonderzoek ......................................................................................................... 20
Kunnen dieren denken? ................................................................................................ 21
Besluit ......................................................................................................................... 21
Bouwstenen van denken .................................................................................................. 21
Doel mentale representaties ........................................................................................ 21
Concepten ................................................................................................................... 21
Schema ....................................................................................................................... 22
Script ........................................................................................................................... 22
BESLUIT ....................................................................................................................... 22
Vormen van denken ......................................................................................................... 22
BESLUIT ....................................................................................................................... 23
Goede denkers................................................................................................................. 23
BESLUIT ....................................................................................................................... 24
Denkfouten ...................................................................................................................... 24
BESLUIT ....................................................................................................................... 25
H3: Leren ............................................................................................................................. 25
Wat is leren? .................................................................................................................... 25
Leren ≠ instinct ............................................................................................................ 25
Leren ≠ reflex ............................................................................................................... 25
Leren ≠ rijping .............................................................................................................. 26
Leren ≠ studeren van lesmateriaal ................................................................................ 26
Klassieke conditionering .................................................................................................. 26
Grondlegger Ivan Pavlov (1849-1936) ............................................................................ 26
Definitie klassieke conditionering ................................................................................. 27
Kenmerken KC ............................................................................................................. 27
Toepassing van Klassieke conditionering ...................................................................... 29
2
, Operante conditionering................................................................................................... 29
Grondleggers van OC ................................................................................................... 29
Principes van OC.......................................................................................................... 30
Principes van OC: bekrachtiging ................................................................................... 30
Principes van OC : straf ................................................................................................ 31
Kenmerken OC............................................................................................................. 32
Pedagogische toepassing: functie-analyse .................................................................... 33
SRC-schema ................................................................................................................ 33
Vergelijking KC en OC ....................................................................................................... 34
Observationeel of sociaal leren ........................................................................................ 35
Sociaal leren: Albert Bandura ....................................................................................... 35
H4 Emotie en stress ............................................................................................................. 36
Emotie ............................................................................................................................. 36
Wat is emotie ............................................................................................................... 36
Functies van emoties ................................................................................................... 38
Bouwstenen van emotie ............................................................................................... 38
Emotietheorieën .......................................................................................................... 40
Leren van emoties ........................................................................................................ 42
Stress .............................................................................................................................. 43
Stress uitgelegd ........................................................................................................... 43
Het stressresponssysteem ........................................................................................... 44
Window of tolerance .................................................................................................... 47
Wanneer stress schadelijk wordt .................................................................................. 48
Stress tijdens de kinderjaren ......................................................................................... 51
H5 Persoonlijkheid ............................................................................................................... 53
Persoonlijkheid: een inleiding ........................................................................................... 53
Hedendaagse toepassingen ......................................................................................... 53
Een wetenschappelijk perspectief op persoonlijkheid ....................................................... 54
Hoe is persoonlijkheid georganiseerd............................................................................ 54
Hoe stabiel is persoonlijkheid? ..................................................................................... 56
Hoe beïnvloedt persoonlijkheid ons gedrag? ................................................................. 56
Persoonlijkheid in de kindertijd ......................................................................................... 57
De Dunedin studie........................................................................................................ 57
Conceptualisatie van vroege individuele verschillen ...................................................... 58
3
, Persoonlijkheid: nature of nurture? ................................................................................... 61
Samenvatting ................................................................................................................... 62
H6 motivatie ........................................................................................................................ 62
Wat is motivatie? ............................................................................................................. 62
Complexe relatie behoeften en gedrag .......................................................................... 63
Motivatietheorieën ........................................................................................................... 63
Neobehavioristische motivatietheorie van Hull ............................................................. 63
Humanistische behoeftetheorie van Maslow ................................................................. 64
Zelfdeterminatietheorie van Deci en Ryan ..................................................................... 64
Types van motivatie/regulatie ........................................................................................... 66
Extrinsieke vs intrinsieke motivatie................................................................................ 66
Internalisatie ................................................................................................................ 67
Uitkomst(en) van motivatie ............................................................................................... 67
Link motivatie – uitkomst .............................................................................................. 68
Motiverende stijlen ........................................................................................................... 68
Autonomie ondersteunend vs controlerende stijl .......................................................... 68
Structurerend vs chaotische stijl (competentie) ............................................................ 70
Welke stijl is het meest motiverend? ............................................................................. 71
Opvoeden doe je niet in een vacuüm ............................................................................. 73
Opvoedingsadvies met opgeheven vingertje? ................................................................ 73
H7 IQ en geheugen ............................................................................................................... 74
IQ ........................................................................................................................................ 74
Definitie intelligentie ........................................................................................................ 74
Wat is intelligentie? ...................................................................................................... 74
Korte historiek.................................................................................................................. 75
Francis Galton ............................................................................................................. 75
Binet-Simon test .......................................................................................................... 75
Wilhelm Stern: IQ ......................................................................................................... 75
Stanford-Binettest ........................................................................................................ 75
De Wechslertests ......................................................................................................... 76
WISC-V-NL................................................................................................................... 76
Raven’s Progressive Matrices ....................................................................................... 76
SON-R ......................................................................................................................... 77
Recap: historiek van intelligentietests ........................................................................... 77
4
, Het meten van intelligentie ............................................................................................... 77
Kenmerken van meetinstrumenten ............................................................................... 77
Betrouwbaarheid ......................................................................................................... 77
Standaardisatie ............................................................................................................ 78
Validiteit ...................................................................................................................... 78
Normering.................................................................................................................... 78
Interpretatie van een IQ-score .......................................................................................... 78
Hoogbegaafdheid of cognitief sterk functionerend? ....................................................... 79
Interpretatie van de WISC-V-NL .................................................................................... 79
Kanttekeningen bij IQ-tests........................................................................................... 79
Recap: interpretatie van IQ ........................................................................................... 80
Intelligentietheorieën ....................................................................................................... 80
Overzicht intelligentietheorieën .................................................................................... 80
Charles Spearman ....................................................................................................... 80
Raymond Catell ........................................................................................................... 81
CHC-model ................................................................................................................. 81
Link CHC-model en WISC-V-NL .................................................................................... 83
Recap: Intelligentietheorieën ........................................................................................ 83
Veranderen IQ-scores doorheen de tijd? ........................................................................... 83
Verandert intelligentie naarmate we ouder worden? ...................................................... 84
Recap: Verandert IQ? ................................................................................................... 84
Nature of nurture?............................................................................................................ 84
Evidentie voor nurture .................................................................................................. 84
Gecombineerd effect nature en nurture ........................................................................ 85
Grootte nature/nurture aandeel .................................................................................... 85
Besluit nature-nurture .................................................................................................. 85
Recap: Nature vs nurture .............................................................................................. 85
Geheugen ............................................................................................................................ 86
Onderzoek en bevindingen ........................................................................................... 86
Reminiscentiebult: verklaring ....................................................................................... 86
Structuur van het geheugen .............................................................................................. 87
Wat is geheugen? ......................................................................................................... 87
Het geheugenmodel van Atkinsons en Shiffrin, 1968 ...................................................... 87
Verdere ontwikkelingen in de geheugentheorieën .......................................................... 90
5
, Informatieoverdracht van werkgeheugen naar LTG ........................................................ 91
Overzicht hoofdstuk 1 .................................................................................................. 92
Info verwerven en opslaan ................................................................................................ 93
Coderen....................................................................................................................... 93
Organiseren ................................................................................................................. 93
Verwerkingsniveau’s .................................................................................................... 93
Overzicht hoofdstuk 2 .................................................................................................. 94
Informatie oproepen uit het geheugen............................................................................... 94
Oproepingsaanwijzing .................................................................................................. 94
Context en cues in het dagelijks leven ........................................................................... 94
Emotionele herinneringen............................................................................................. 95
Distinctie ..................................................................................................................... 95
Toetsen en examens..................................................................................................... 95
Organisatieschema’s ................................................................................................... 96
Overzicht hoofdstuk 3 .................................................................................................. 96
Sociale psychologie ............................................................................................................. 97
Wat is sociale psychologie? .............................................................................................. 97
Onderzoek ................................................................................................................... 97
Situationisme VS dispositionalisme .............................................................................. 97
Welke invloed heeft een sociale situatie............................................................................ 97
Sociale gedragsnormen ................................................................................................ 97
Conformisme ............................................................................................................... 98
Gehoorzaamheid aan autoriteit .................................................................................... 99
Hulp bieden of niet? ................................................................................................... 100
Deïndividuatie ............................................................................................................ 100
6
, Inleiding
Wat is psychologie?
Psychologie is de empirische wetenschap van gedrag en
mentale processen
Psychologie is de wetenschappelijke studie van het gedrag en de mentale processen van
het individu
Psychologie betwijfelt ongefundeerde beweringen van pseudowetenschappen
(bv. astrologie, toekomstvoorspellingen, handlezen, grafologie,…)
Pseudowetenschappen: elke poging om fenomenen uit de natuurlijke wereld te verklaren die
niet gebaseerd is op empirische observatie of op de wetenschappelijke methode
Psychologie is NIET:
- Pure speculatie over de menselijke natuur
- Een verzameling van volkswijsheden waarvan “iedereen toch weet” dat ze waar zijn
(=“common sense”)
Uitspraken doen op basis van ervaringsgegevens
Twee verschillen
- Op vlak van verzamelen van gegevens (veel tov weinig)
- Op vlak van verwerken van gegevens (snelle verbanden tov systematisch)
Een wetenschappelijke aanpak kenmerkt zich door een empirische manier van werken!
7