H1: Inleiding
Het fysisch systeem: interactie tussen de sferen
Fysische geografie = studie vh fysisch milieu vd aarde
-> opdelen in verschillende componenten/sferen
Atmosfeer
Hydrosfeer
Lithosfeer
Biosfeer
Veel interacties tussen sferen onderling.
Interacties zijn van bijzonder belang -> specifieke
karakter vh fysisch milieu
De kenmerken van elke sfeer vertonen een grote
ruimtelijke verscheidenheid die bovendien niet
gelijklopend is. Ook de interacties tussen de sferen onderling zijn ruimtegebonden. unieke
regionale en lokale systemen
Bij de studie van het fysisch systeem zijn er heel wat raakvlakken met tal van andere
wetenschapsdisciplines
Deze andere wetenschappen houden zich dan voornamelijk
bezig met onderzoek van één enkele sfeer, of met de
interactie van één of meerdere sferen zonder daarbij het
ruimtelijk aspect sterk in rekening te brengen.
Uiteindelijk is dat net het kernpunt van de fysische geografie:
de studie van de interactie tussen de verschillende sferen
en de ruimtelijke verscheidenheid daarin.
Meteorologie: de studie van atmosferische processen en weersystemen
Het klimaat of ‘de gemiddelde weersituatie’ en de ruimtelijke spreiding hiervan op aarde is
echter van groot belang in de fysische geografie.
De ruimtelijke verscheidenheid in klimaten speelt immers een rol in het begrijpen van heel wat
andere processen in het fysisch systeem.
Klimatologie omhelst zowel
o De ruimtelijke verdeling van warmte, vocht
o De intensiteit en het voorkomen van extremen in deze atmosferische toestanden
1
,Ook het bestaan van klimaatsveranderingen, zowel in het verleden, het heden en de toekomst,
is belangrijk voor het begrijpen en voorspellen van de interne dynamiek van het fysisch
landschap.
GEOLOGIE
Zowel de aard van de gesteenten (lithologie) als de structuur van de gesteentelagen spelen
immers een belangrijke rol in het ontstaan van typische landschapsvormen.
Dit komt klassiek tot uiting in de geomorfologie, traditioneel één van de kerndisciplines binnen
de fysische geografie.
De geomorfologie bestudeert de verschillende landschapsvormen op aarde. Dit kan louter
beschrijvend zijn (morfografie) waarbij de landschapsvorm eventueel met enkele eenvoudige
kengetallen kan benaderd worden (vb hellingsgraad) maar het omvat ook de studie van de
verschillende processen (procesgeomorfologie) die aanleiding hebben gegeven tot het
ontstaan of de verdere evolutie ervan (morfogenese).
Binnen de fysische geografie komt ook de ruimtelijke verdeling van landschapsvormen op aarde
aan bod (de fysiografie) en de relatie tussen deze landschapsvormen en de vegetatie, het
klimaat en de menselijke activiteiten
De geomorfologie kan echter niet louter aanzien worden als een raakveld tussen de fysische
geografie en de geologie. Heel wat geomorfologische processen en landschapsvormen kunnen
quasi volledig onafhankelijk bestudeerd worden van de geologische context. Zeker op kleinere
ruimtelijke eenheden is dit het geval. Wat betreft de landschapsvormen in heel wat ariede
gebieden is er met name een belangrijke wisselwerking tussen de geomorfologie en de
meteorologie: winderosie, stofsedimentatie, duinvorming, ... Ook de HYDROLOGIE is van groot
belang in het begrijpen van de geomorfologische dynamiek.
Erosie en transport van sediment door afstromend water, kan enkel maar begrepen worden
indien ook de hydrologische processen gekend zijn. Heel wat andere fysisch-geografische
thema’s hebben eveneens een belangrijke hydrologische component zoals vb het optreden van
2
,overstromingen, de globale watercyclus, de bodemwaterbalans, de beschikbaarheid van water
voor menselijk gebruik.
BODEMKUNDE
De verschillende processen die in de bodem actief zijn en die aan de basis liggen van de
verschillende bodemtypes, zal er binnen de bodemgeografie veel aandacht gaan naar de
ruimtelijke verspreiding van deze bodemtypes in functie van andere fysische parameters en
processen.
Heel belangrijk hier is de interactie tussen bodem, klimaat en vegetatie enerzijds, en tussen
bodems en menselijke activiteiten, anderzijds.
In en onmiddellijk op deze bodems: tal van organische activiteit aanwezig -> belangrijke rol in
bodemontwikkeling & controle vd aard en intensiteit van geomorfologische en hydrologische
processen = BIOGEOGRAFIE
Vooral de koppeling met de ecologie als een typisch biologische wetenschapsdiscipline = van
cruciaal belang in de fysische geografie
Biogeografie omvat namelijk niet alleen de ruimtelijke verdeling van planten en dieren op aarde
maar ook de lokale interactie tussen planten, dieren en de abiotische factoren van het fysisch
milieu.
Overwegend houdt de fysische geografie zich bezig met de dynamiek van het land.
Nochtans zijn ook zeeën en oceanen een belangrijke component van het fysisch milieu. Het
mariene systeem is van groot belang voor het begrijpen van globale klimaten en
klimaatsveranderingen. In het mariene systeem komen uiteindelijk ook de producten van
continentale erosie terecht die later omgevormd worden tot sedimentaire gesteenten. Ook
andere gesteenten worden op de zeebodem gevormd door kalksedimentatie of de neerslag van
organische sedimenten.
Het kustsysteem wordt gekenmerkt door de interactie tussen mariene processen en
continentale processen waardoor eigen landschapvormen ontstaan. Zowel het mariene als het
kustsysteem zijn ook van groot belang voor heel wat menselijke activiteiten (scheepvaart,
visserij).
Ruimtelijke en temporele schaalniveau’s
Interacties tussen fysische, biologische en klimatologische sferen gebeuren op verschillende
ruimtelijke en temporele schalen.
3
, Er is meestal een positieve relatie: hoe groter de ruimtelijke schaal, hoe langer de tijdsschaal
waarop processen werken. Kleine processen duren seconden, grote landschappen ontstaan
over duizenden tot miljoenen jaren.
Voorbeeld: Colorado-rivier (Verenigde Staten)
Kleine schaal: sedimentkorrels worden secondenlang getransporteerd en weer
afgezet.
Lokale schaal: korte, intense erosie tijdens hoge afvoeren ondergraaft oevers; over
duizenden jaren ontstaat een diep kloofdal.
Regionale schaal: langdurige verticale erosie leidt tot de vorming van de Grand
Canyon met getrapt reliëf over miljoenen jaren.
(Sub)continentale schaal: algemene denudatie van het Coloradobekken en
sedimentafvoer naar zee, gevolgd door mogelijke tektonische ophe ing en
hernieuwde erosie.
Voorbeeld: klimaatsystemen
Op globale schaal onderscheiden we grote klimaatzones.
Binnen die zones bestaan regionale, meso- en microklimaten.
Volgens de Köppen klimaatsclassificatie heeft België een Cfb-klimaat, maar lokaal
zijn er duidelijke verschillen.
4
Het fysisch systeem: interactie tussen de sferen
Fysische geografie = studie vh fysisch milieu vd aarde
-> opdelen in verschillende componenten/sferen
Atmosfeer
Hydrosfeer
Lithosfeer
Biosfeer
Veel interacties tussen sferen onderling.
Interacties zijn van bijzonder belang -> specifieke
karakter vh fysisch milieu
De kenmerken van elke sfeer vertonen een grote
ruimtelijke verscheidenheid die bovendien niet
gelijklopend is. Ook de interacties tussen de sferen onderling zijn ruimtegebonden. unieke
regionale en lokale systemen
Bij de studie van het fysisch systeem zijn er heel wat raakvlakken met tal van andere
wetenschapsdisciplines
Deze andere wetenschappen houden zich dan voornamelijk
bezig met onderzoek van één enkele sfeer, of met de
interactie van één of meerdere sferen zonder daarbij het
ruimtelijk aspect sterk in rekening te brengen.
Uiteindelijk is dat net het kernpunt van de fysische geografie:
de studie van de interactie tussen de verschillende sferen
en de ruimtelijke verscheidenheid daarin.
Meteorologie: de studie van atmosferische processen en weersystemen
Het klimaat of ‘de gemiddelde weersituatie’ en de ruimtelijke spreiding hiervan op aarde is
echter van groot belang in de fysische geografie.
De ruimtelijke verscheidenheid in klimaten speelt immers een rol in het begrijpen van heel wat
andere processen in het fysisch systeem.
Klimatologie omhelst zowel
o De ruimtelijke verdeling van warmte, vocht
o De intensiteit en het voorkomen van extremen in deze atmosferische toestanden
1
,Ook het bestaan van klimaatsveranderingen, zowel in het verleden, het heden en de toekomst,
is belangrijk voor het begrijpen en voorspellen van de interne dynamiek van het fysisch
landschap.
GEOLOGIE
Zowel de aard van de gesteenten (lithologie) als de structuur van de gesteentelagen spelen
immers een belangrijke rol in het ontstaan van typische landschapsvormen.
Dit komt klassiek tot uiting in de geomorfologie, traditioneel één van de kerndisciplines binnen
de fysische geografie.
De geomorfologie bestudeert de verschillende landschapsvormen op aarde. Dit kan louter
beschrijvend zijn (morfografie) waarbij de landschapsvorm eventueel met enkele eenvoudige
kengetallen kan benaderd worden (vb hellingsgraad) maar het omvat ook de studie van de
verschillende processen (procesgeomorfologie) die aanleiding hebben gegeven tot het
ontstaan of de verdere evolutie ervan (morfogenese).
Binnen de fysische geografie komt ook de ruimtelijke verdeling van landschapsvormen op aarde
aan bod (de fysiografie) en de relatie tussen deze landschapsvormen en de vegetatie, het
klimaat en de menselijke activiteiten
De geomorfologie kan echter niet louter aanzien worden als een raakveld tussen de fysische
geografie en de geologie. Heel wat geomorfologische processen en landschapsvormen kunnen
quasi volledig onafhankelijk bestudeerd worden van de geologische context. Zeker op kleinere
ruimtelijke eenheden is dit het geval. Wat betreft de landschapsvormen in heel wat ariede
gebieden is er met name een belangrijke wisselwerking tussen de geomorfologie en de
meteorologie: winderosie, stofsedimentatie, duinvorming, ... Ook de HYDROLOGIE is van groot
belang in het begrijpen van de geomorfologische dynamiek.
Erosie en transport van sediment door afstromend water, kan enkel maar begrepen worden
indien ook de hydrologische processen gekend zijn. Heel wat andere fysisch-geografische
thema’s hebben eveneens een belangrijke hydrologische component zoals vb het optreden van
2
,overstromingen, de globale watercyclus, de bodemwaterbalans, de beschikbaarheid van water
voor menselijk gebruik.
BODEMKUNDE
De verschillende processen die in de bodem actief zijn en die aan de basis liggen van de
verschillende bodemtypes, zal er binnen de bodemgeografie veel aandacht gaan naar de
ruimtelijke verspreiding van deze bodemtypes in functie van andere fysische parameters en
processen.
Heel belangrijk hier is de interactie tussen bodem, klimaat en vegetatie enerzijds, en tussen
bodems en menselijke activiteiten, anderzijds.
In en onmiddellijk op deze bodems: tal van organische activiteit aanwezig -> belangrijke rol in
bodemontwikkeling & controle vd aard en intensiteit van geomorfologische en hydrologische
processen = BIOGEOGRAFIE
Vooral de koppeling met de ecologie als een typisch biologische wetenschapsdiscipline = van
cruciaal belang in de fysische geografie
Biogeografie omvat namelijk niet alleen de ruimtelijke verdeling van planten en dieren op aarde
maar ook de lokale interactie tussen planten, dieren en de abiotische factoren van het fysisch
milieu.
Overwegend houdt de fysische geografie zich bezig met de dynamiek van het land.
Nochtans zijn ook zeeën en oceanen een belangrijke component van het fysisch milieu. Het
mariene systeem is van groot belang voor het begrijpen van globale klimaten en
klimaatsveranderingen. In het mariene systeem komen uiteindelijk ook de producten van
continentale erosie terecht die later omgevormd worden tot sedimentaire gesteenten. Ook
andere gesteenten worden op de zeebodem gevormd door kalksedimentatie of de neerslag van
organische sedimenten.
Het kustsysteem wordt gekenmerkt door de interactie tussen mariene processen en
continentale processen waardoor eigen landschapvormen ontstaan. Zowel het mariene als het
kustsysteem zijn ook van groot belang voor heel wat menselijke activiteiten (scheepvaart,
visserij).
Ruimtelijke en temporele schaalniveau’s
Interacties tussen fysische, biologische en klimatologische sferen gebeuren op verschillende
ruimtelijke en temporele schalen.
3
, Er is meestal een positieve relatie: hoe groter de ruimtelijke schaal, hoe langer de tijdsschaal
waarop processen werken. Kleine processen duren seconden, grote landschappen ontstaan
over duizenden tot miljoenen jaren.
Voorbeeld: Colorado-rivier (Verenigde Staten)
Kleine schaal: sedimentkorrels worden secondenlang getransporteerd en weer
afgezet.
Lokale schaal: korte, intense erosie tijdens hoge afvoeren ondergraaft oevers; over
duizenden jaren ontstaat een diep kloofdal.
Regionale schaal: langdurige verticale erosie leidt tot de vorming van de Grand
Canyon met getrapt reliëf over miljoenen jaren.
(Sub)continentale schaal: algemene denudatie van het Coloradobekken en
sedimentafvoer naar zee, gevolgd door mogelijke tektonische ophe ing en
hernieuwde erosie.
Voorbeeld: klimaatsystemen
Op globale schaal onderscheiden we grote klimaatzones.
Binnen die zones bestaan regionale, meso- en microklimaten.
Volgens de Köppen klimaatsclassificatie heeft België een Cfb-klimaat, maar lokaal
zijn er duidelijke verschillen.
4
