THEORETISCHE REFLECTIE
HOOFDSTUK 1: EMOTIONELE ONTWIKKELING IN
VERBINDING
1 EMOTIONELE VERBINDING ONDER DRUK
1.1 EMOTIONELE ONTWIKKELING IN VERBINDING?
Gedragsproblemen van kinderen kunnen het zicht verduisteren op
o Onderliggende emotionele ontwikkelingsnoden en kwetsbaarheden
Zorgfiguren zien wel de gedragsproblemen en uitdagingen, maar
o Moeilijk om in te beelden welke gevoelens, gedachten, intenties en noden
o Achter het gedrag schuilen
Niet alleen aandacht geven aan in beeld brengen van onderliggende behoeften
o Ook wat het gedrag doet met zorgfiguren en relatie
Gedragsproblemen verhogen verder stress binnen opvoedingsrelaties:
Kans wordt groter dat wederzijdse verbinding de mist in gaat
Risico dat zorgfiguren reacties van het kind deels verkeerd inschatten,
o Opzoek gaan naar controle en/of het kind te hoog ‘aanspreken’
Mentale ruimte om stil te staan bij betekenis van het gedrag = vermindert
Als gedrag wordt ingeschat als opzettelijk:
o Kans op verduistering is groter
o Behoefte om in te grijpen wordt versterkt
Zorgfiguren voelen zich uitgedaagd
o ze willen helpen, maar weten niet hoe
o voelen zich gestresseerd, onveilig of machteloos en energie geraakt op
1.1.1 EMOTIONELE ONTWIKKELING IN VERBINDING – MODEL
= procesmodel waarin de dynamiek van deze verbinding voorgesteld wordt
Biedt een kader om met zorgfiguren zoekend op weg te gaan
Centraal: emotionele ontwikkelingsnoden van kinderen met gedragsproblemen
3 basale ontwikkelingsthema’s
1. Vermogen om stress en emoties te reguleren (=adaptatiefase)
2. Mogelijkheid om andere mensen te leren vertrouwen (= 1ste socialisatiefase)
3. Ontwikkelen van eigen verhaal en individualiteit (= 1 ste individuatiefase)
Veilige basis is wankel, waardoor openheid voor opvoeding belemmerd wordt
o Gevolg: spanningsveld ontstaat tussen veilige basis en opvoeding
Acting-out gedrag
= botsen met anderen om zichzelf bij elkaar te proberen houden /zichzelf vinden
De stress van deze kinderen komt rechtstreeks in relatie van zorgfiguren terecht
Emotionele ontwikkeling – Theoretische reflectie
Pagina 1 van 41
, o Wanneer zorgfiguren het gevoel hebben dat ze het kind dreigen kwijt te
raken
Acting-in gedrag
= zich terugtrekken uit de relatie en imploderen
De stress van deze kinderen komt onrechtstreeks in relatie van zorgfiguren
terecht
o Wanneer zorgfiguren het gevoel hebben dat ze het kind dreigen kwijt te
raken
Mentaliseren
Nodig om aandacht te geven aan (reguleren van) stress & emoties van zorgfiguren
o omdat stress hun vermogen om te mentaliseren onder druk zet
Mentaliseren, of emotioneel begrijpen, verbindt 'naar het kind en de relatie kijken'
Mentaliseren opent de deur om samen te zoeken naar mogelijke betekenissen van
gedrag
o en naar de wijze waarop we door dit kind geraakt worden
o Deze houding vormt een veilige basis voor emotionele beschikbaarheid
Door te mentaliseren kan de zorgfiguur de behoeften die onder het gedrag
schuilen lezen
1.1.2 BEGELEIDERS MAKEN HET VERSCHIL
Afstemmen op emotionele behoeften van cliënten
o emotionele beschikbaarheid
o eigen stress-regulatie
o mentaliseren
o positieve invloed op probleemgedrag, geestelijke
gezondheid en QOL van cliënten
en professionalisering en arbeidssatisfactie van
begeleiders (Leijssen, Morisse)
Discussie onder elkaar, expliciteren van ieders aanvoelen en verwachtingen
Aansluiten op het buikgevoel
Emotioneel beter te begrijpen wat allemaal speelt in de emotionele verbinding
o tussen begeleiders en cliënten
1.1.3 EMOTIONELE VERBINDING
= wijze waarop de relatie met cliënten of begeleiders vorm gegeven wordt in en door
emotionele beschikbaarheid
moeilijker bij gedragsproblemen
o ontwikkelingsbehoeften en kwetsbaarheden verduisteren
o moeilijker om zich in te beelden wat er onder gedrag schuil gaat
o hogere stress in de relatie waardoor de verbinding onder druk staat, zorgt
voor:
verkeerd inschatten van mensen
op zoek naar controle
overschatten van mensen
Emotionele ontwikkeling – Theoretische reflectie
Pagina 2 van 41
,1.1.4 EERSTE REACTIE EN INSCHATTING BIJ EEN UITDAGENDE SITUATIE
Eerste reactie komt heel snel
o Eerste reactie = emotie, stress en buikgevoel
o Vanuit buikgevoel vaak voldoende
o Wanneer je onder druk staat = moeilijker
Buikgevoel onder druk = buikgevoel schiet een beetje te kort
Als je elke dag zo’n situatie meemaakt, sta je behoorlijk onder druk:
o Begeleider in de vuurlinie
Spanning en stress
Actie-reactie wordt alleen maar meer
Risico burn-out
Risico op controle en dwang
Nieuwe regels en afspraken waar hij moest aan voldoen
Ademruimte is nodig
o = stilstaan bij emoties, stress & reguleren
o Om te kunnen ventileren ‘wat doet het met jou’
Gevoelens,…
1.2 DE DYNAMIEK VAN GEDRAGSPROBLEMEN
Kinderen en jongeren met gedragsproblemen maskeren en/of overroepen
o Hun onderliggende noden en behoeften, behoefte aan:
(co)regulatie en voldoende invulling
Een veilige relatie
Het ondersteunen van hun kwetsbare zelfwaardering
Speelsheid
Het kunnen omgaan met en het oplossen van moeilijke situaties
1.2.1 ONTWIKKELINGSDYNAMISCH MODEL (DOSEN)
Oorspronkelijk: bedoeld voor het inschatten van emotionele ontwikkelingsnoden
o Bij mensen met verstandelijke beperking
Wordt tegenwoordig in diverse sectoren toegepast
Ook al worden de fasen apart benoemd, belangrijk om oog te hebben voor
o Vloeiende, dynamische en interactieve verloop van ontwikkelingslijnen
Stilstaan en terugvloeien/regressie
Stilstaan = de ontwikkeling raakt voor korte of langere tijd geblokkeerd of dreigt
vast te lopen
Beide zijn het gevolg van een samenspel tussen toegenomen:
o Stress, moeilijke levensomstandigheden, gebrek aan ondersteuning
o En/of zwaarte van de ontwikkelingsopdracht
Belangrijk: beiden maken onlosmakelijk deel uit van de ontwikkeling
Ontwikkelingsverloop
Moet nauwgezet opgevolgd worden en in kaart gebracht worden
o Omdat ontwikkeling van kinderen met gedragsproblemen kwetsbaar
verloopt
Heel wat gedragsproblemen wijzen eerder op emotioneel niet ‘kunnen’
o Dan op niet ‘willen’
Emotionele ontwikkeling – Theoretische reflectie
Pagina 3 van 41
, o Deze manier van kijken voorkomt dat kinderen overvraagd of overschat
worden
o De verwachtingslat mag niet te hoog liggen
o Men moet zich afstemmen op wat een kind emotioneel aankan
2 ADAPTATIEFASE: SAMEN OP WEG NAAR EEN EERSTE EVENWICHT
2.1 EERSTE CO-REGULATIE LEIDT TOT REGULATIE
Baby is volledig afhankelijk; richt zich tot de ander om behoeften te signaleren
o Door te huilen of andere signalen
Baby wil komen tot homeostase, tot evenwicht, tot ‘lust’ (lust/onlust principe)
Aan de verzorger om de behoeften te ‘lezen’
o EN om gepast te reageren
o = Sensitief responsief reageren
Kunnen ‘lezen’ van de baby is belangrijk
o Om iemand goed te kunnen lezen, moet je je bewustzijn van waar je zelf
mee bezig bent
Arousal (lichamelijke ervaren spanning)
CO-REGULATIE (GEDEELDE REGULATIE)
‘lezen’ van de baby; samen zoeken; welke zintuigen worden aangesproken? Welke
zintuigelijke ervaringen zijn helpend?(tastzin, geur, geluid, zien, smaak)
Om iemand te kunnen helpen met reguleren, moet je kunnen lezen
Aangeleerd
We moeten eerst zelf gereguleerd zijn, vooraleer je een ander kan
reguleren/helpen
ZELFREGULATIE Wat is de basis?
Stap voor stap: baby leert zelfregulatie, vanuit veiligheid van co-regulatie
We leren binnen de relatie
o Baby heeft interactie nodig om te kunnen ontwikkelen
Baby: leren om gewaarwordingen en lichamelijke signalen te herkennen,
verdragen, hanteren.
Baby – peuter: leren verdragen en begrijpen van emoties
Ouders: zelfregulatie!
o Zelfregulatie is basis voor co-regulatie
o Zorg dragen voor reguleren van eigen negatieve emoties en stress!
ZODAT deze niet terechtkomen bij de baby
ZODAT jij de signalen van het kind niet ‘verkeerd’ gaat lezen
negatieve emoties & stress zorgen ervoor dat je signalen
verkeerd leest
2.2 ‘GOED GENOEG’ ALS BASISPATROON
Emotionele ontwikkeling – Theoretische reflectie
Pagina 4 van 41
HOOFDSTUK 1: EMOTIONELE ONTWIKKELING IN
VERBINDING
1 EMOTIONELE VERBINDING ONDER DRUK
1.1 EMOTIONELE ONTWIKKELING IN VERBINDING?
Gedragsproblemen van kinderen kunnen het zicht verduisteren op
o Onderliggende emotionele ontwikkelingsnoden en kwetsbaarheden
Zorgfiguren zien wel de gedragsproblemen en uitdagingen, maar
o Moeilijk om in te beelden welke gevoelens, gedachten, intenties en noden
o Achter het gedrag schuilen
Niet alleen aandacht geven aan in beeld brengen van onderliggende behoeften
o Ook wat het gedrag doet met zorgfiguren en relatie
Gedragsproblemen verhogen verder stress binnen opvoedingsrelaties:
Kans wordt groter dat wederzijdse verbinding de mist in gaat
Risico dat zorgfiguren reacties van het kind deels verkeerd inschatten,
o Opzoek gaan naar controle en/of het kind te hoog ‘aanspreken’
Mentale ruimte om stil te staan bij betekenis van het gedrag = vermindert
Als gedrag wordt ingeschat als opzettelijk:
o Kans op verduistering is groter
o Behoefte om in te grijpen wordt versterkt
Zorgfiguren voelen zich uitgedaagd
o ze willen helpen, maar weten niet hoe
o voelen zich gestresseerd, onveilig of machteloos en energie geraakt op
1.1.1 EMOTIONELE ONTWIKKELING IN VERBINDING – MODEL
= procesmodel waarin de dynamiek van deze verbinding voorgesteld wordt
Biedt een kader om met zorgfiguren zoekend op weg te gaan
Centraal: emotionele ontwikkelingsnoden van kinderen met gedragsproblemen
3 basale ontwikkelingsthema’s
1. Vermogen om stress en emoties te reguleren (=adaptatiefase)
2. Mogelijkheid om andere mensen te leren vertrouwen (= 1ste socialisatiefase)
3. Ontwikkelen van eigen verhaal en individualiteit (= 1 ste individuatiefase)
Veilige basis is wankel, waardoor openheid voor opvoeding belemmerd wordt
o Gevolg: spanningsveld ontstaat tussen veilige basis en opvoeding
Acting-out gedrag
= botsen met anderen om zichzelf bij elkaar te proberen houden /zichzelf vinden
De stress van deze kinderen komt rechtstreeks in relatie van zorgfiguren terecht
Emotionele ontwikkeling – Theoretische reflectie
Pagina 1 van 41
, o Wanneer zorgfiguren het gevoel hebben dat ze het kind dreigen kwijt te
raken
Acting-in gedrag
= zich terugtrekken uit de relatie en imploderen
De stress van deze kinderen komt onrechtstreeks in relatie van zorgfiguren
terecht
o Wanneer zorgfiguren het gevoel hebben dat ze het kind dreigen kwijt te
raken
Mentaliseren
Nodig om aandacht te geven aan (reguleren van) stress & emoties van zorgfiguren
o omdat stress hun vermogen om te mentaliseren onder druk zet
Mentaliseren, of emotioneel begrijpen, verbindt 'naar het kind en de relatie kijken'
Mentaliseren opent de deur om samen te zoeken naar mogelijke betekenissen van
gedrag
o en naar de wijze waarop we door dit kind geraakt worden
o Deze houding vormt een veilige basis voor emotionele beschikbaarheid
Door te mentaliseren kan de zorgfiguur de behoeften die onder het gedrag
schuilen lezen
1.1.2 BEGELEIDERS MAKEN HET VERSCHIL
Afstemmen op emotionele behoeften van cliënten
o emotionele beschikbaarheid
o eigen stress-regulatie
o mentaliseren
o positieve invloed op probleemgedrag, geestelijke
gezondheid en QOL van cliënten
en professionalisering en arbeidssatisfactie van
begeleiders (Leijssen, Morisse)
Discussie onder elkaar, expliciteren van ieders aanvoelen en verwachtingen
Aansluiten op het buikgevoel
Emotioneel beter te begrijpen wat allemaal speelt in de emotionele verbinding
o tussen begeleiders en cliënten
1.1.3 EMOTIONELE VERBINDING
= wijze waarop de relatie met cliënten of begeleiders vorm gegeven wordt in en door
emotionele beschikbaarheid
moeilijker bij gedragsproblemen
o ontwikkelingsbehoeften en kwetsbaarheden verduisteren
o moeilijker om zich in te beelden wat er onder gedrag schuil gaat
o hogere stress in de relatie waardoor de verbinding onder druk staat, zorgt
voor:
verkeerd inschatten van mensen
op zoek naar controle
overschatten van mensen
Emotionele ontwikkeling – Theoretische reflectie
Pagina 2 van 41
,1.1.4 EERSTE REACTIE EN INSCHATTING BIJ EEN UITDAGENDE SITUATIE
Eerste reactie komt heel snel
o Eerste reactie = emotie, stress en buikgevoel
o Vanuit buikgevoel vaak voldoende
o Wanneer je onder druk staat = moeilijker
Buikgevoel onder druk = buikgevoel schiet een beetje te kort
Als je elke dag zo’n situatie meemaakt, sta je behoorlijk onder druk:
o Begeleider in de vuurlinie
Spanning en stress
Actie-reactie wordt alleen maar meer
Risico burn-out
Risico op controle en dwang
Nieuwe regels en afspraken waar hij moest aan voldoen
Ademruimte is nodig
o = stilstaan bij emoties, stress & reguleren
o Om te kunnen ventileren ‘wat doet het met jou’
Gevoelens,…
1.2 DE DYNAMIEK VAN GEDRAGSPROBLEMEN
Kinderen en jongeren met gedragsproblemen maskeren en/of overroepen
o Hun onderliggende noden en behoeften, behoefte aan:
(co)regulatie en voldoende invulling
Een veilige relatie
Het ondersteunen van hun kwetsbare zelfwaardering
Speelsheid
Het kunnen omgaan met en het oplossen van moeilijke situaties
1.2.1 ONTWIKKELINGSDYNAMISCH MODEL (DOSEN)
Oorspronkelijk: bedoeld voor het inschatten van emotionele ontwikkelingsnoden
o Bij mensen met verstandelijke beperking
Wordt tegenwoordig in diverse sectoren toegepast
Ook al worden de fasen apart benoemd, belangrijk om oog te hebben voor
o Vloeiende, dynamische en interactieve verloop van ontwikkelingslijnen
Stilstaan en terugvloeien/regressie
Stilstaan = de ontwikkeling raakt voor korte of langere tijd geblokkeerd of dreigt
vast te lopen
Beide zijn het gevolg van een samenspel tussen toegenomen:
o Stress, moeilijke levensomstandigheden, gebrek aan ondersteuning
o En/of zwaarte van de ontwikkelingsopdracht
Belangrijk: beiden maken onlosmakelijk deel uit van de ontwikkeling
Ontwikkelingsverloop
Moet nauwgezet opgevolgd worden en in kaart gebracht worden
o Omdat ontwikkeling van kinderen met gedragsproblemen kwetsbaar
verloopt
Heel wat gedragsproblemen wijzen eerder op emotioneel niet ‘kunnen’
o Dan op niet ‘willen’
Emotionele ontwikkeling – Theoretische reflectie
Pagina 3 van 41
, o Deze manier van kijken voorkomt dat kinderen overvraagd of overschat
worden
o De verwachtingslat mag niet te hoog liggen
o Men moet zich afstemmen op wat een kind emotioneel aankan
2 ADAPTATIEFASE: SAMEN OP WEG NAAR EEN EERSTE EVENWICHT
2.1 EERSTE CO-REGULATIE LEIDT TOT REGULATIE
Baby is volledig afhankelijk; richt zich tot de ander om behoeften te signaleren
o Door te huilen of andere signalen
Baby wil komen tot homeostase, tot evenwicht, tot ‘lust’ (lust/onlust principe)
Aan de verzorger om de behoeften te ‘lezen’
o EN om gepast te reageren
o = Sensitief responsief reageren
Kunnen ‘lezen’ van de baby is belangrijk
o Om iemand goed te kunnen lezen, moet je je bewustzijn van waar je zelf
mee bezig bent
Arousal (lichamelijke ervaren spanning)
CO-REGULATIE (GEDEELDE REGULATIE)
‘lezen’ van de baby; samen zoeken; welke zintuigen worden aangesproken? Welke
zintuigelijke ervaringen zijn helpend?(tastzin, geur, geluid, zien, smaak)
Om iemand te kunnen helpen met reguleren, moet je kunnen lezen
Aangeleerd
We moeten eerst zelf gereguleerd zijn, vooraleer je een ander kan
reguleren/helpen
ZELFREGULATIE Wat is de basis?
Stap voor stap: baby leert zelfregulatie, vanuit veiligheid van co-regulatie
We leren binnen de relatie
o Baby heeft interactie nodig om te kunnen ontwikkelen
Baby: leren om gewaarwordingen en lichamelijke signalen te herkennen,
verdragen, hanteren.
Baby – peuter: leren verdragen en begrijpen van emoties
Ouders: zelfregulatie!
o Zelfregulatie is basis voor co-regulatie
o Zorg dragen voor reguleren van eigen negatieve emoties en stress!
ZODAT deze niet terechtkomen bij de baby
ZODAT jij de signalen van het kind niet ‘verkeerd’ gaat lezen
negatieve emoties & stress zorgen ervoor dat je signalen
verkeerd leest
2.2 ‘GOED GENOEG’ ALS BASISPATROON
Emotionele ontwikkeling – Theoretische reflectie
Pagina 4 van 41
