Toegepaste statistiek
Table of Contents
Een traject van zero naar statistical hero ...................................................................................... 7
Inleiding ........................................................................................................................................................7
Flowchart ................................................................................................................................................................... 7
Het ABC van statistiek ................................................................................................................. 7
Onderzoeksvragen beantwoorden ...................................................................................................................7
Meetniveau van variabelen .............................................................................................................................8
Variabelen .................................................................................................................................................................. 8
Meetniveaus ............................................................................................................................................................... 8
Categorische variabelen.............................................................................................................................................. 8
Metrische variabelen ................................................................................................................................................... 9
Abstracte kenmerken concreet maken ....................................................................................................................... 10
Hiërarchie van meetniveaus ...................................................................................................................................... 10
Rol van variabelen in onderzoeksvraag .......................................................................................................... 11
Afhankelijke variabele (Y)........................................................................................................................................... 11
Onafhankelijke variabele (X) ...................................................................................................................................... 12
Beïnvloedende variabele ........................................................................................................................................... 12
Wisselende functie van variabelen ............................................................................................................................. 13
Descriptieve of beschrijvende statistiek ........................................................................................................ 14
Grafische voorstellingen ............................................................................................................................................ 14
Numerieke maten ..................................................................................................................................................... 15
Maten van centraliteit................................................................................................................................................ 16
Spreidingsmaten ....................................................................................................................................................... 17
Maten van vorm ........................................................................................................................................................ 18
Lineaire transformaties ............................................................................................................................................. 19
Inductieve (inferentiële) statistiek................................................................................................................. 20
Representativiteit van de steekproef .......................................................................................................................... 20
Het belang van de normale verdeling ......................................................................................................................... 21
Steekproevenverdeling en de CLS .............................................................................................................................. 22
Puntschatting en intervalschatting van populatieparameters ...................................................................................... 26
Statistische hypothesetoetsing .................................................................................................................................. 28
E[ectgrootte............................................................................................................................................................. 32
Introductie tot SPSS ................................................................................................................... 32
Inleiding ...................................................................................................................................................... 32
Statistische software ................................................................................................................................................ 33
SPSS ........................................................................................................................................................................ 33
SPSS-omgeving ............................................................................................................................................ 33
Welcome Dialog ....................................................................................................................................................... 33
Hoofdvensters .......................................................................................................................................................... 33
Menubalk in SPSS ..................................................................................................................................................... 34
Werkbalk en snelkoppelingen .................................................................................................................................... 36
1
, Data beheren in data editor .......................................................................................................................... 36
SPSS-commando’s uitvoeren via dialoogvensters.......................................................................................... 37
SPSS-commando...................................................................................................................................................... 37
Dialoogvensters ........................................................................................................................................................ 37
Output interpreteren in Output Viewer .......................................................................................................... 38
Wat verschijnt in de Output Viewer? ........................................................................................................................... 38
Structuur van de Output Viewer ................................................................................................................................. 38
Output aanpassen .................................................................................................................................................... 38
Overzicht bewaren via Syntax Editor.............................................................................................................. 38
Manieren om commando’s uit te voeren ..................................................................................................................... 38
Syntax Editor............................................................................................................................................................. 39
Waarom Syntax gebruiken?........................................................................................................................................ 39
Transparantie in onderzoek ........................................................................................................................................ 40
SPSS afsluiten.............................................................................................................................................. 40
Tips & tricks .............................................................................................................................................................. 40
Databeheer ................................................................................................................................ 41
Inleiding ...................................................................................................................................................... 41
Stappen in databeheer .............................................................................................................................................. 41
Invoeren van data ......................................................................................................................................... 41
Data manueel invoeren ............................................................................................................................................. 41
Vragen omzetten in variabelen ................................................................................................................................... 41
Antwoorden omzetten in waarden.............................................................................................................................. 43
Data importeren........................................................................................................................................................ 43
Data cleaning ............................................................................................................................................... 44
Controleren van data via Frequencies ........................................................................................................................ 44
Foutieve waarden aanpakken .................................................................................................................................... 45
Ontbrekende waarden aanpakken ............................................................................................................................. 47
Databestanden samenvoegen, filteren of splitsen ......................................................................................... 48
Samenvoegen van databestanden via Merge .............................................................................................................. 48
Filteren op bepaalde cases via Select Cases .............................................................................................................. 49
Vergelijken van groepen via Split file ........................................................................................................................... 50
Variabelen bewerken en numerieke maten .................................................................................. 51
Bestaande variabelen hercoderen via Recode ............................................................................................... 51
Recode into Same Variables ...................................................................................................................................... 51
Recode into Di[erent Variables.................................................................................................................................. 52
Nieuwe variabelen aanmaken via Compute ................................................................................................... 53
Gebruik .................................................................................................................................................................... 53
Operatoren ............................................................................................................................................................... 54
Schaalvariabelen aanmaken......................................................................................................................... 54
Schaalvariabelen ...................................................................................................................................................... 54
Schaalitems combineren tot schaalvariabele ............................................................................................................. 54
Schaalvariabele aanmaken in SPSS ........................................................................................................................... 55
Numerieke maten ........................................................................................................................................ 56
2
, Numerieke maten opvragen in SPSS........................................................................................................................... 56
Numerieke maten interpreteren ................................................................................................................................. 56
Numerieke maten rapporteren ................................................................................................................................... 56
Betrouwbaarheidsintervallen ....................................................................................................................... 57
Waarom betrouwbaarheidsintervallen?...................................................................................................................... 57
Intervalschatting ....................................................................................................................................................... 57
Interne consistentie ..................................................................................................................................... 58
Methoden om interne consistentie te meten .............................................................................................................. 58
Voorkomen van bepaalde waarden tellen via Count ....................................................................................... 59
Werkwijze in SPSS ..................................................................................................................................................... 59
Variabelen standaardiseren .......................................................................................................................... 60
Waarom standaardiseren? ........................................................................................................................................ 60
z-scores ................................................................................................................................................................... 60
Grafische voorstellingen............................................................................................................. 61
Inleiding ...................................................................................................................................................... 61
Keuze grafische voorstelling ...................................................................................................................................... 61
Van onderzoeksvraag naar analyse ................................................................................................................ 61
Taartdiagrammen ......................................................................................................................................... 62
Taartdiagram opvragen .............................................................................................................................................. 63
Taartdiagram interpreteren en rapporteren ................................................................................................................. 63
Staafdiagrammen......................................................................................................................................... 63
Staafdiagram opvragen.............................................................................................................................................. 63
Staafdiagram rapporteren.......................................................................................................................................... 63
Histogrammen ............................................................................................................................................. 64
Histogram opvragen .................................................................................................................................................. 64
Histogram interpreteren en rapporteren ..................................................................................................................... 65
Boxplots ...................................................................................................................................................... 65
Boxplot opvragen ...................................................................................................................................................... 66
Boxplot interpreteren en rapporteren ......................................................................................................................... 66
Histogram vs boxplot................................................................................................................................................. 66
Inferentiële statistiek in 6 stappen .............................................................................................. 67
Inleiding ...................................................................................................................................................... 67
Multivariate statistiek ................................................................................................................................................ 67
Inferentiële statistische toetsen................................................................................................................................. 67
De 6-stappen-procedure bij inferentiële statistiek ......................................................................................... 68
Stap 1: kiezen van de juiste analysemethode .............................................................................................................. 68
Stap 2: datacontrole.................................................................................................................................................. 70
Stap 3: hypothesen formuleren .................................................................................................................................. 72
Stap 4: significantieniveau 𝛼 bepalen ......................................................................................................................... 73
Stap 5: toetsingsgrootheid en p-waarde berekenen ..................................................................................................... 73
Stap 6: conclusie en rapportering .............................................................................................................................. 74
Kruistabellen ............................................................................................................................. 75
3
, Inleiding ...................................................................................................................................................... 75
Van univariaat naar multivariaat ................................................................................................................................. 75
2 categorische variabelen .......................................................................................................................................... 75
Chi-kwadraattoets ....................................................................................................................................... 76
Basisprincipe............................................................................................................................................................ 76
Voorbeeld (boek)....................................................................................................................................................... 77
Chi-kwadraat-toets .............................................................................................................................................. 78
p-waarde bepalen ..................................................................................................................................................... 79
Steekproefgrootte ..................................................................................................................................................... 79
Chi-kwadraat-toets in SPSS ....................................................................................................................................... 80
Partitioneren van kruistabellen ..................................................................................................................... 81
Wat is partitioneren? ................................................................................................................................................. 81
Hoe partitioneren? .................................................................................................................................................... 81
Toepassing: Chi2-toets met partitioneren.................................................................................................................... 81
Alternatief voor partitioneren ..................................................................................................................................... 83
Fisher-Exact-toets ........................................................................................................................................ 83
Wat is de Fisher-exact-toets? ..................................................................................................................................... 83
Onderzoekssituatie ................................................................................................................................................... 84
McNemar-toets ............................................................................................................................................ 85
Principe McNemar .................................................................................................................................................... 86
McNemar-toets in SPSS (voorbeeld) .......................................................................................................................... 86
Twee gemiddelden vergelijken .................................................................................................... 88
Inleiding ...................................................................................................................................................... 88
Soorten statistiek ...................................................................................................................................................... 88
T-toetsen .................................................................................................................................................................. 89
Soorten t-toetsen ...................................................................................................................................................... 89
Non-parametrische toetsen....................................................................................................................................... 90
Onafhankelijke t-toets .................................................................................................................................. 91
Theorie ..................................................................................................................................................................... 91
Onafhankelijke t-toets met SPSS ............................................................................................................................... 91
Mann-Whitney toets ..................................................................................................................................... 95
Inleiding ................................................................................................................................................................... 95
Hypothese en toetsing .............................................................................................................................................. 96
Mann-Whitney toets met SPSS .................................................................................................................................. 97
Afhankelijke t-toets ...................................................................................................................................... 99
Basisprincipe............................................................................................................................................................ 99
Afhankelijke t-toets met SPSS .................................................................................................................................. 100
Wilcoxon rangteken toets ........................................................................................................................... 102
Schending van assumpties van de afhankelijke t-toets .............................................................................................. 102
Wilcoxon rangteken toets met SPSS ......................................................................................................................... 103
T-toets voor 1 steekproef ............................................................................................................................ 105
Gemiddelde............................................................................................................................................................ 105
T-toets voor 1 steekproef met SPSS .......................................................................................................................... 105
Niet-parametrisch alternatief: mediaan ................................................................................................................... 108
4
,Twee of meer gemiddelden vergelijken ...................................................................................... 108
Inleiding .................................................................................................................................................... 108
ANOVA’s ................................................................................................................................................................. 109
F-toets als basis voor variantieanalyses ...................................................................................................... 110
F-waarde ................................................................................................................................................................ 110
F-verdeling ............................................................................................................................................................. 110
F-waarde toegepast in ANOVA ................................................................................................................................. 110
One-way independent ANOVA ..................................................................................................................... 113
One-way independent ANOVA met SPSS .................................................................................................................. 113
Kruskal-Wallis toets ................................................................................................................................... 115
Wanneer gebruiken? ............................................................................................................................................... 115
Non-parametrisch alternatief .................................................................................................................................. 115
Kruskal-Wallis toets met SPSS ................................................................................................................................. 116
One-way repeated measures ANOVA........................................................................................................... 118
Basisprincipe.......................................................................................................................................................... 118
One-way repeated measures ANOVA met SPSS ........................................................................................................ 119
Friedman toets ........................................................................................................................................... 121
Wanneer gebruik je de Friedman toets? .................................................................................................................... 121
Wat is de Friedman toets? ....................................................................................................................................... 121
Hoe werkt de Friedman toets? ................................................................................................................................. 121
Friedman toets in SPSS ........................................................................................................................................... 122
Correlatie ................................................................................................................................ 124
Inleiding .................................................................................................................................................... 124
Maten van samenhang ............................................................................................................................................ 124
Verschillende correlatietoetsen ............................................................................................................................... 125
Correlatie: lineair verband tussen 2 variabelen ............................................................................................ 125
Correlatie vs causaliteit ........................................................................................................................................... 125
Scatterplots en correlatiecoë[iciënten .................................................................................................................... 126
Pearson correlatietoets .............................................................................................................................. 127
Pearson correlatiecoë[iciënt................................................................................................................................... 127
Hypothesen bij Pearson correlatie ........................................................................................................................... 128
Pearson correlatietoets in SPSS ............................................................................................................................... 128
Partiële correlatietoets .............................................................................................................................. 131
Visuele voorstelling invloed covariaat....................................................................................................................... 131
Partiële correlatietoets in SPSS ................................................................................................................................ 132
Spearman rangcorrelatietoets .................................................................................................................... 134
Wat toetst deze toets? ............................................................................................................................................. 134
Spearman rangcorrelatietoets in SPSS ..................................................................................................................... 135
Kendall’s tau correlatietoets....................................................................................................................... 136
Wanneer gebruiken? ............................................................................................................................................... 136
Kendall’s tau-b rangcorrelattiecoë[iciënt (𝜏𝑏) .......................................................................................................... 137
Kendall’s tau correaltietoets in SPSS ........................................................................................................................ 137
Lineaire regressieanalyse ......................................................................................................... 138
5
,Inleiding .................................................................................................................................................... 138
Correlatietoetsen .................................................................................................................................................... 138
Lineaire regressieanalyse ........................................................................................................................................ 138
Basisprincipes bij lineaire regressie ............................................................................................................ 141
Voorspellen van waarden via een regressievergelijking .............................................................................................. 141
OLS-methode ......................................................................................................................................................... 142
Determinatiecoë[iciënt R2 ...................................................................................................................................... 143
Enkelvoudige lineaire regressie ................................................................................................................... 144
Algemeen ............................................................................................................................................................... 144
Enkelvoudige lineaire regressie in SPSS .................................................................................................................... 146
Meervoudige lineaire regressie ................................................................................................................... 151
Algemeen ............................................................................................................................................................... 151
Meervoudige lineaire regressie in SPSS .................................................................................................................... 151
Invoermethoden bij meervoudige regressie ................................................................................................. 156
Verschillende invoermethoden van predictoren ........................................................................................................ 156
Stapsgewijze vs hiërarchische regressie ................................................................................................................... 158
Hiërarchische meervoudige regressie ......................................................................................................... 159
Algemeen ............................................................................................................................................................... 159
Hiërarchische meervoudige regressie in SPSS .......................................................................................................... 159
6
,Een traject van zero naar statistical hero
Inleiding
Flowchart
Welke toets gebruiken bij onderzoeksvragen? Om dit overzichtelijk te houden, werken we voor alle
onderzoeksvragen met een flowchart.
De flowchart is een visuele weergave van een opeenvolging van stappen en beslissingen die nodig zijn om te
komen tot de juiste toets.
Hoe werkt de flowchart?
De flowchart start altijd met de afhankelijke variabele, en moet je van links naar rechts lezen. Bovenaan de flowchart
vind je de vragen terug die de richting bepalen. Zodra je aan de rechterkant bent van je flowchart, weet je welke
toets/toetsen je kunt gebruiken om jouw onderzoeksvraag te beantwoorden.
Wanneer je weet welke techniek je moet gaan toepassen, kun je het best ook volgens een vast stramien werken.
Zes-stappen-procedure:
1. Kiezen van de juiste analysemethode
2. Datacontrole
3. Hypothesen formuleren
4. Significantieniveau bepalen
5. Toetsingsgrootheid en p-waarden berekenen
6. Resultaten interpreteren en rapporteren
Het ABC van statistiek
Onderzoeksvragen beantwoorden
Om een onderzoeksvraag te beantwoorden, doorloopt een onderzoeker 3 stappen:
1. Gegevens verzamelen
= waarden van variabelen verzamelen bij de onderzoekspopulatie
2. Analysetechniek kiezen
= descriptieve of inferentiële statistiek
3. Statistische analyses uitvoeren
Keuze van analysetechniek hangt af van:
• Aantal variabelen
• Meetniveau van de variabelen
• Rol van de variabelen (onafhankelijk vs afhankelijk)
7
,Meetniveau van variabelen
Variabelen
Variabelen zijn kenmerken van onderzoekseenheden die kunnen variëren en waarvoor bij elke observatie een
waarde wordt geregistreerd.
Wat kunnen onderzoekseenheden zijn?
• Respondenten (bv gender, gewicht)
• Producten/diensten (bv aantal actieve gebruikers)
• Tijdsperiodes/ruimtes (bv m2 celruimte per gedetineerde)
Operationalisatie
Operationaliseren is het omzetten van een abstract concept in een concreet, meetbaar kenmerk (variabele). Bepaalt
het meetniveau en de statistische mogelijkheden.
à Bv leeftijd via geboortejaar, leeftijd in jaren, leeftijdscategorie
Van concept naar variabele (Pollock)
Een concept is een mentale constructie dat verschijnselen in de echte wereld voorstelt. (…) De uitdaging bestaat
erin concepten om te zetten in concrete, meetbare termen.
Meetniveaus
Antwoorden worden omgezet in cijfers zodat statistische analyses mogelijk zijn.
Vier meetniveaus
Geordend van weinig naar meer informatief
1. Nominaal (categorisch)
2. Ordinaal (categorisch)
3. Interval (metrisch/continue)
4. Ratio (metrisch/continue)
à Hoe hoger het meetniveau, hoe meer bewerkingen mogelijk zijn.
Categorische variabelen
Categorische variabelen zijn variabelen waarvan de waarden bestaan uit categorieën (klassen) en geen numerieke
betekenis hebben.
Nominale variabelen
Bij nominale variabelen hebben cijfers enkel een benoemende functie en geen inhoudelijke betekenis.
Kenmerken
• Geen volgorde
• Waarden zijn gelijkwaardig
• Geen berekeningen mogelijk
à Bv geslacht, woonplaats
8
,Binaire variabelen
Binaire variabelen zijn nominale variabelen met slechts 2 categorieën. Vaak gecodeerd als 0 en 1.
à Bv minderjarig/meerderjarig, controle/experimentele groep
Ordinale variabelen
Ordinale variabelen hebben categorieën met een logische rangorde, maar zonder vaste meeteenheid tussen de
categorieën.
Kenmerken
• Wel volgorde
• Geen exacte verschillen
• Geen uitspraken mogelijk over “hoeveel meer”
Discrete variabelen
Categorische variabelen worden in het algemeen beschouwd als discrete variabelen. Discrete variabelen hebben
een beperkt aantal mogelijke waarden zonder tussenliggende waarden.
• Geldt voor alle categorische variabelen
• Bv 1 en 2 mogelijk maar 1,5 niet
Metrische variabelen
Metrische variabelen zijn numerieke variabelen met een vaste meeteenheid, waardoor verschillen en berekeningen
betekenisvol zijn.
Kenmerken
• Logische volgorde
• Vaste meeteenheid
• Tussenliggende waarden mogelijk
Continue variabelen
Continue variabelen kunnen oneindig veel waarden aannemen binnen een interval.
à Bv lengte, gewicht
Discrete metrische variabelen
Dit zijn metrische variabelen zonder tussenliggende waarden.
à Bv aantal volgers
Intervalvariabelen
Intervalvariabelen hebben betekenisvolle verschillen tussen waarden, maar geen absoluut nulpunt.
Kenmerken
• Verschillen zijn betekenisvol
• Geen absoluut nulpunt (nul = conventie)
• Verhoudingen niet zinvol
à Bv temperatuur
9
, Ratiovariabelen
Ratiovariabelen hebben zowel betekenisvolle verschillen als een absoluut nulpunt, waardoor ook verhoudingen
betekenisvol zijn.
Kenmerken
• Absoluut nulpunt
• Verhoudingen mogelijk
• Oneindig veel tussenliggende waarden
Voorbeelden
• Lengte
• Gewicht
• Inkomen
à In de praktijk worden interval en ratio meestal samen als metrisch beschouwd.
Abstracte kenmerken concreet maken
Enkelvoudige vragen
Een enkelvoudige vraag meet 1 concept met 1 item.
Nadelen
• Concept vaak te complex
• Interpretatieverschillen
• Gevoelig voor toeval (stemming, aandacht, …)
Meervoudige vragen (Likertschaal)
Een meetschaal bestaat uit meerdere ordinale items die samen 1 abstract concept meten.
Kenmerken
• Minstens 3 schaalitems
• Elk item = ordinale variabele
• Antwoorden via geordende puntenschaal
à Bv 1 = niet akkoord, 5 = akkoord
Hiërarchie van meetniveaus
Er bestaat een hiërarchie tussen meetniveaus waarbij hogere niveaus meer analysemogelijkheden bieden.
à Metrisch > ordinaal > nominaal
Belangrijke principes
• Elk meetniveau blijft inhoudelijk waardevol
• Nominale variabelen kunnen cruciaal zijn
10
Table of Contents
Een traject van zero naar statistical hero ...................................................................................... 7
Inleiding ........................................................................................................................................................7
Flowchart ................................................................................................................................................................... 7
Het ABC van statistiek ................................................................................................................. 7
Onderzoeksvragen beantwoorden ...................................................................................................................7
Meetniveau van variabelen .............................................................................................................................8
Variabelen .................................................................................................................................................................. 8
Meetniveaus ............................................................................................................................................................... 8
Categorische variabelen.............................................................................................................................................. 8
Metrische variabelen ................................................................................................................................................... 9
Abstracte kenmerken concreet maken ....................................................................................................................... 10
Hiërarchie van meetniveaus ...................................................................................................................................... 10
Rol van variabelen in onderzoeksvraag .......................................................................................................... 11
Afhankelijke variabele (Y)........................................................................................................................................... 11
Onafhankelijke variabele (X) ...................................................................................................................................... 12
Beïnvloedende variabele ........................................................................................................................................... 12
Wisselende functie van variabelen ............................................................................................................................. 13
Descriptieve of beschrijvende statistiek ........................................................................................................ 14
Grafische voorstellingen ............................................................................................................................................ 14
Numerieke maten ..................................................................................................................................................... 15
Maten van centraliteit................................................................................................................................................ 16
Spreidingsmaten ....................................................................................................................................................... 17
Maten van vorm ........................................................................................................................................................ 18
Lineaire transformaties ............................................................................................................................................. 19
Inductieve (inferentiële) statistiek................................................................................................................. 20
Representativiteit van de steekproef .......................................................................................................................... 20
Het belang van de normale verdeling ......................................................................................................................... 21
Steekproevenverdeling en de CLS .............................................................................................................................. 22
Puntschatting en intervalschatting van populatieparameters ...................................................................................... 26
Statistische hypothesetoetsing .................................................................................................................................. 28
E[ectgrootte............................................................................................................................................................. 32
Introductie tot SPSS ................................................................................................................... 32
Inleiding ...................................................................................................................................................... 32
Statistische software ................................................................................................................................................ 33
SPSS ........................................................................................................................................................................ 33
SPSS-omgeving ............................................................................................................................................ 33
Welcome Dialog ....................................................................................................................................................... 33
Hoofdvensters .......................................................................................................................................................... 33
Menubalk in SPSS ..................................................................................................................................................... 34
Werkbalk en snelkoppelingen .................................................................................................................................... 36
1
, Data beheren in data editor .......................................................................................................................... 36
SPSS-commando’s uitvoeren via dialoogvensters.......................................................................................... 37
SPSS-commando...................................................................................................................................................... 37
Dialoogvensters ........................................................................................................................................................ 37
Output interpreteren in Output Viewer .......................................................................................................... 38
Wat verschijnt in de Output Viewer? ........................................................................................................................... 38
Structuur van de Output Viewer ................................................................................................................................. 38
Output aanpassen .................................................................................................................................................... 38
Overzicht bewaren via Syntax Editor.............................................................................................................. 38
Manieren om commando’s uit te voeren ..................................................................................................................... 38
Syntax Editor............................................................................................................................................................. 39
Waarom Syntax gebruiken?........................................................................................................................................ 39
Transparantie in onderzoek ........................................................................................................................................ 40
SPSS afsluiten.............................................................................................................................................. 40
Tips & tricks .............................................................................................................................................................. 40
Databeheer ................................................................................................................................ 41
Inleiding ...................................................................................................................................................... 41
Stappen in databeheer .............................................................................................................................................. 41
Invoeren van data ......................................................................................................................................... 41
Data manueel invoeren ............................................................................................................................................. 41
Vragen omzetten in variabelen ................................................................................................................................... 41
Antwoorden omzetten in waarden.............................................................................................................................. 43
Data importeren........................................................................................................................................................ 43
Data cleaning ............................................................................................................................................... 44
Controleren van data via Frequencies ........................................................................................................................ 44
Foutieve waarden aanpakken .................................................................................................................................... 45
Ontbrekende waarden aanpakken ............................................................................................................................. 47
Databestanden samenvoegen, filteren of splitsen ......................................................................................... 48
Samenvoegen van databestanden via Merge .............................................................................................................. 48
Filteren op bepaalde cases via Select Cases .............................................................................................................. 49
Vergelijken van groepen via Split file ........................................................................................................................... 50
Variabelen bewerken en numerieke maten .................................................................................. 51
Bestaande variabelen hercoderen via Recode ............................................................................................... 51
Recode into Same Variables ...................................................................................................................................... 51
Recode into Di[erent Variables.................................................................................................................................. 52
Nieuwe variabelen aanmaken via Compute ................................................................................................... 53
Gebruik .................................................................................................................................................................... 53
Operatoren ............................................................................................................................................................... 54
Schaalvariabelen aanmaken......................................................................................................................... 54
Schaalvariabelen ...................................................................................................................................................... 54
Schaalitems combineren tot schaalvariabele ............................................................................................................. 54
Schaalvariabele aanmaken in SPSS ........................................................................................................................... 55
Numerieke maten ........................................................................................................................................ 56
2
, Numerieke maten opvragen in SPSS........................................................................................................................... 56
Numerieke maten interpreteren ................................................................................................................................. 56
Numerieke maten rapporteren ................................................................................................................................... 56
Betrouwbaarheidsintervallen ....................................................................................................................... 57
Waarom betrouwbaarheidsintervallen?...................................................................................................................... 57
Intervalschatting ....................................................................................................................................................... 57
Interne consistentie ..................................................................................................................................... 58
Methoden om interne consistentie te meten .............................................................................................................. 58
Voorkomen van bepaalde waarden tellen via Count ....................................................................................... 59
Werkwijze in SPSS ..................................................................................................................................................... 59
Variabelen standaardiseren .......................................................................................................................... 60
Waarom standaardiseren? ........................................................................................................................................ 60
z-scores ................................................................................................................................................................... 60
Grafische voorstellingen............................................................................................................. 61
Inleiding ...................................................................................................................................................... 61
Keuze grafische voorstelling ...................................................................................................................................... 61
Van onderzoeksvraag naar analyse ................................................................................................................ 61
Taartdiagrammen ......................................................................................................................................... 62
Taartdiagram opvragen .............................................................................................................................................. 63
Taartdiagram interpreteren en rapporteren ................................................................................................................. 63
Staafdiagrammen......................................................................................................................................... 63
Staafdiagram opvragen.............................................................................................................................................. 63
Staafdiagram rapporteren.......................................................................................................................................... 63
Histogrammen ............................................................................................................................................. 64
Histogram opvragen .................................................................................................................................................. 64
Histogram interpreteren en rapporteren ..................................................................................................................... 65
Boxplots ...................................................................................................................................................... 65
Boxplot opvragen ...................................................................................................................................................... 66
Boxplot interpreteren en rapporteren ......................................................................................................................... 66
Histogram vs boxplot................................................................................................................................................. 66
Inferentiële statistiek in 6 stappen .............................................................................................. 67
Inleiding ...................................................................................................................................................... 67
Multivariate statistiek ................................................................................................................................................ 67
Inferentiële statistische toetsen................................................................................................................................. 67
De 6-stappen-procedure bij inferentiële statistiek ......................................................................................... 68
Stap 1: kiezen van de juiste analysemethode .............................................................................................................. 68
Stap 2: datacontrole.................................................................................................................................................. 70
Stap 3: hypothesen formuleren .................................................................................................................................. 72
Stap 4: significantieniveau 𝛼 bepalen ......................................................................................................................... 73
Stap 5: toetsingsgrootheid en p-waarde berekenen ..................................................................................................... 73
Stap 6: conclusie en rapportering .............................................................................................................................. 74
Kruistabellen ............................................................................................................................. 75
3
, Inleiding ...................................................................................................................................................... 75
Van univariaat naar multivariaat ................................................................................................................................. 75
2 categorische variabelen .......................................................................................................................................... 75
Chi-kwadraattoets ....................................................................................................................................... 76
Basisprincipe............................................................................................................................................................ 76
Voorbeeld (boek)....................................................................................................................................................... 77
Chi-kwadraat-toets .............................................................................................................................................. 78
p-waarde bepalen ..................................................................................................................................................... 79
Steekproefgrootte ..................................................................................................................................................... 79
Chi-kwadraat-toets in SPSS ....................................................................................................................................... 80
Partitioneren van kruistabellen ..................................................................................................................... 81
Wat is partitioneren? ................................................................................................................................................. 81
Hoe partitioneren? .................................................................................................................................................... 81
Toepassing: Chi2-toets met partitioneren.................................................................................................................... 81
Alternatief voor partitioneren ..................................................................................................................................... 83
Fisher-Exact-toets ........................................................................................................................................ 83
Wat is de Fisher-exact-toets? ..................................................................................................................................... 83
Onderzoekssituatie ................................................................................................................................................... 84
McNemar-toets ............................................................................................................................................ 85
Principe McNemar .................................................................................................................................................... 86
McNemar-toets in SPSS (voorbeeld) .......................................................................................................................... 86
Twee gemiddelden vergelijken .................................................................................................... 88
Inleiding ...................................................................................................................................................... 88
Soorten statistiek ...................................................................................................................................................... 88
T-toetsen .................................................................................................................................................................. 89
Soorten t-toetsen ...................................................................................................................................................... 89
Non-parametrische toetsen....................................................................................................................................... 90
Onafhankelijke t-toets .................................................................................................................................. 91
Theorie ..................................................................................................................................................................... 91
Onafhankelijke t-toets met SPSS ............................................................................................................................... 91
Mann-Whitney toets ..................................................................................................................................... 95
Inleiding ................................................................................................................................................................... 95
Hypothese en toetsing .............................................................................................................................................. 96
Mann-Whitney toets met SPSS .................................................................................................................................. 97
Afhankelijke t-toets ...................................................................................................................................... 99
Basisprincipe............................................................................................................................................................ 99
Afhankelijke t-toets met SPSS .................................................................................................................................. 100
Wilcoxon rangteken toets ........................................................................................................................... 102
Schending van assumpties van de afhankelijke t-toets .............................................................................................. 102
Wilcoxon rangteken toets met SPSS ......................................................................................................................... 103
T-toets voor 1 steekproef ............................................................................................................................ 105
Gemiddelde............................................................................................................................................................ 105
T-toets voor 1 steekproef met SPSS .......................................................................................................................... 105
Niet-parametrisch alternatief: mediaan ................................................................................................................... 108
4
,Twee of meer gemiddelden vergelijken ...................................................................................... 108
Inleiding .................................................................................................................................................... 108
ANOVA’s ................................................................................................................................................................. 109
F-toets als basis voor variantieanalyses ...................................................................................................... 110
F-waarde ................................................................................................................................................................ 110
F-verdeling ............................................................................................................................................................. 110
F-waarde toegepast in ANOVA ................................................................................................................................. 110
One-way independent ANOVA ..................................................................................................................... 113
One-way independent ANOVA met SPSS .................................................................................................................. 113
Kruskal-Wallis toets ................................................................................................................................... 115
Wanneer gebruiken? ............................................................................................................................................... 115
Non-parametrisch alternatief .................................................................................................................................. 115
Kruskal-Wallis toets met SPSS ................................................................................................................................. 116
One-way repeated measures ANOVA........................................................................................................... 118
Basisprincipe.......................................................................................................................................................... 118
One-way repeated measures ANOVA met SPSS ........................................................................................................ 119
Friedman toets ........................................................................................................................................... 121
Wanneer gebruik je de Friedman toets? .................................................................................................................... 121
Wat is de Friedman toets? ....................................................................................................................................... 121
Hoe werkt de Friedman toets? ................................................................................................................................. 121
Friedman toets in SPSS ........................................................................................................................................... 122
Correlatie ................................................................................................................................ 124
Inleiding .................................................................................................................................................... 124
Maten van samenhang ............................................................................................................................................ 124
Verschillende correlatietoetsen ............................................................................................................................... 125
Correlatie: lineair verband tussen 2 variabelen ............................................................................................ 125
Correlatie vs causaliteit ........................................................................................................................................... 125
Scatterplots en correlatiecoë[iciënten .................................................................................................................... 126
Pearson correlatietoets .............................................................................................................................. 127
Pearson correlatiecoë[iciënt................................................................................................................................... 127
Hypothesen bij Pearson correlatie ........................................................................................................................... 128
Pearson correlatietoets in SPSS ............................................................................................................................... 128
Partiële correlatietoets .............................................................................................................................. 131
Visuele voorstelling invloed covariaat....................................................................................................................... 131
Partiële correlatietoets in SPSS ................................................................................................................................ 132
Spearman rangcorrelatietoets .................................................................................................................... 134
Wat toetst deze toets? ............................................................................................................................................. 134
Spearman rangcorrelatietoets in SPSS ..................................................................................................................... 135
Kendall’s tau correlatietoets....................................................................................................................... 136
Wanneer gebruiken? ............................................................................................................................................... 136
Kendall’s tau-b rangcorrelattiecoë[iciënt (𝜏𝑏) .......................................................................................................... 137
Kendall’s tau correaltietoets in SPSS ........................................................................................................................ 137
Lineaire regressieanalyse ......................................................................................................... 138
5
,Inleiding .................................................................................................................................................... 138
Correlatietoetsen .................................................................................................................................................... 138
Lineaire regressieanalyse ........................................................................................................................................ 138
Basisprincipes bij lineaire regressie ............................................................................................................ 141
Voorspellen van waarden via een regressievergelijking .............................................................................................. 141
OLS-methode ......................................................................................................................................................... 142
Determinatiecoë[iciënt R2 ...................................................................................................................................... 143
Enkelvoudige lineaire regressie ................................................................................................................... 144
Algemeen ............................................................................................................................................................... 144
Enkelvoudige lineaire regressie in SPSS .................................................................................................................... 146
Meervoudige lineaire regressie ................................................................................................................... 151
Algemeen ............................................................................................................................................................... 151
Meervoudige lineaire regressie in SPSS .................................................................................................................... 151
Invoermethoden bij meervoudige regressie ................................................................................................. 156
Verschillende invoermethoden van predictoren ........................................................................................................ 156
Stapsgewijze vs hiërarchische regressie ................................................................................................................... 158
Hiërarchische meervoudige regressie ......................................................................................................... 159
Algemeen ............................................................................................................................................................... 159
Hiërarchische meervoudige regressie in SPSS .......................................................................................................... 159
6
,Een traject van zero naar statistical hero
Inleiding
Flowchart
Welke toets gebruiken bij onderzoeksvragen? Om dit overzichtelijk te houden, werken we voor alle
onderzoeksvragen met een flowchart.
De flowchart is een visuele weergave van een opeenvolging van stappen en beslissingen die nodig zijn om te
komen tot de juiste toets.
Hoe werkt de flowchart?
De flowchart start altijd met de afhankelijke variabele, en moet je van links naar rechts lezen. Bovenaan de flowchart
vind je de vragen terug die de richting bepalen. Zodra je aan de rechterkant bent van je flowchart, weet je welke
toets/toetsen je kunt gebruiken om jouw onderzoeksvraag te beantwoorden.
Wanneer je weet welke techniek je moet gaan toepassen, kun je het best ook volgens een vast stramien werken.
Zes-stappen-procedure:
1. Kiezen van de juiste analysemethode
2. Datacontrole
3. Hypothesen formuleren
4. Significantieniveau bepalen
5. Toetsingsgrootheid en p-waarden berekenen
6. Resultaten interpreteren en rapporteren
Het ABC van statistiek
Onderzoeksvragen beantwoorden
Om een onderzoeksvraag te beantwoorden, doorloopt een onderzoeker 3 stappen:
1. Gegevens verzamelen
= waarden van variabelen verzamelen bij de onderzoekspopulatie
2. Analysetechniek kiezen
= descriptieve of inferentiële statistiek
3. Statistische analyses uitvoeren
Keuze van analysetechniek hangt af van:
• Aantal variabelen
• Meetniveau van de variabelen
• Rol van de variabelen (onafhankelijk vs afhankelijk)
7
,Meetniveau van variabelen
Variabelen
Variabelen zijn kenmerken van onderzoekseenheden die kunnen variëren en waarvoor bij elke observatie een
waarde wordt geregistreerd.
Wat kunnen onderzoekseenheden zijn?
• Respondenten (bv gender, gewicht)
• Producten/diensten (bv aantal actieve gebruikers)
• Tijdsperiodes/ruimtes (bv m2 celruimte per gedetineerde)
Operationalisatie
Operationaliseren is het omzetten van een abstract concept in een concreet, meetbaar kenmerk (variabele). Bepaalt
het meetniveau en de statistische mogelijkheden.
à Bv leeftijd via geboortejaar, leeftijd in jaren, leeftijdscategorie
Van concept naar variabele (Pollock)
Een concept is een mentale constructie dat verschijnselen in de echte wereld voorstelt. (…) De uitdaging bestaat
erin concepten om te zetten in concrete, meetbare termen.
Meetniveaus
Antwoorden worden omgezet in cijfers zodat statistische analyses mogelijk zijn.
Vier meetniveaus
Geordend van weinig naar meer informatief
1. Nominaal (categorisch)
2. Ordinaal (categorisch)
3. Interval (metrisch/continue)
4. Ratio (metrisch/continue)
à Hoe hoger het meetniveau, hoe meer bewerkingen mogelijk zijn.
Categorische variabelen
Categorische variabelen zijn variabelen waarvan de waarden bestaan uit categorieën (klassen) en geen numerieke
betekenis hebben.
Nominale variabelen
Bij nominale variabelen hebben cijfers enkel een benoemende functie en geen inhoudelijke betekenis.
Kenmerken
• Geen volgorde
• Waarden zijn gelijkwaardig
• Geen berekeningen mogelijk
à Bv geslacht, woonplaats
8
,Binaire variabelen
Binaire variabelen zijn nominale variabelen met slechts 2 categorieën. Vaak gecodeerd als 0 en 1.
à Bv minderjarig/meerderjarig, controle/experimentele groep
Ordinale variabelen
Ordinale variabelen hebben categorieën met een logische rangorde, maar zonder vaste meeteenheid tussen de
categorieën.
Kenmerken
• Wel volgorde
• Geen exacte verschillen
• Geen uitspraken mogelijk over “hoeveel meer”
Discrete variabelen
Categorische variabelen worden in het algemeen beschouwd als discrete variabelen. Discrete variabelen hebben
een beperkt aantal mogelijke waarden zonder tussenliggende waarden.
• Geldt voor alle categorische variabelen
• Bv 1 en 2 mogelijk maar 1,5 niet
Metrische variabelen
Metrische variabelen zijn numerieke variabelen met een vaste meeteenheid, waardoor verschillen en berekeningen
betekenisvol zijn.
Kenmerken
• Logische volgorde
• Vaste meeteenheid
• Tussenliggende waarden mogelijk
Continue variabelen
Continue variabelen kunnen oneindig veel waarden aannemen binnen een interval.
à Bv lengte, gewicht
Discrete metrische variabelen
Dit zijn metrische variabelen zonder tussenliggende waarden.
à Bv aantal volgers
Intervalvariabelen
Intervalvariabelen hebben betekenisvolle verschillen tussen waarden, maar geen absoluut nulpunt.
Kenmerken
• Verschillen zijn betekenisvol
• Geen absoluut nulpunt (nul = conventie)
• Verhoudingen niet zinvol
à Bv temperatuur
9
, Ratiovariabelen
Ratiovariabelen hebben zowel betekenisvolle verschillen als een absoluut nulpunt, waardoor ook verhoudingen
betekenisvol zijn.
Kenmerken
• Absoluut nulpunt
• Verhoudingen mogelijk
• Oneindig veel tussenliggende waarden
Voorbeelden
• Lengte
• Gewicht
• Inkomen
à In de praktijk worden interval en ratio meestal samen als metrisch beschouwd.
Abstracte kenmerken concreet maken
Enkelvoudige vragen
Een enkelvoudige vraag meet 1 concept met 1 item.
Nadelen
• Concept vaak te complex
• Interpretatieverschillen
• Gevoelig voor toeval (stemming, aandacht, …)
Meervoudige vragen (Likertschaal)
Een meetschaal bestaat uit meerdere ordinale items die samen 1 abstract concept meten.
Kenmerken
• Minstens 3 schaalitems
• Elk item = ordinale variabele
• Antwoorden via geordende puntenschaal
à Bv 1 = niet akkoord, 5 = akkoord
Hiërarchie van meetniveaus
Er bestaat een hiërarchie tussen meetniveaus waarbij hogere niveaus meer analysemogelijkheden bieden.
à Metrisch > ordinaal > nominaal
Belangrijke principes
• Elk meetniveau blijft inhoudelijk waardevol
• Nominale variabelen kunnen cruciaal zijn
10
