Introductie: het reliëf
Het reliëf:
➔ Variatie in hoogte en diepte van het aardoppervlak
➔ Tijd is een cruciaal element
➔ Bepaald door:
o Samenstelling en structuur van de aardkorst
o Geologische processen zoals tektoniek en erosie
o Externe krachten zoals water- en windwerking
o Door massa’s die tegen elkaar bewegen
Topografische kaarten:
➔ Bestaan uit hoogtelijnen
1
,Hellingsprocessen door massabewegingen
Hellingsproces: mechanisme waarbij gesteente of bodem van een helling wordt
afgevoerd
➔ Beweging door de invloed van de zwaartekracht = massabeweging
Rol van hellingsprocessen:
➔ Voorzien rivieren van sediment dat na transport wordt afgezet
➔ De afvoer van verweringsmateriaal zorgt ervoor dat een helling voortdurend
morfologisch verandert
➔ Spelen een essentiële rol in de vorming van het reliëf
➔ Maatschappelijk belang: catastrofale gebeurtenissen
Een bodem is het bovenste deel van de aardkorst en een bodem leeft, de micro-
organismen maken de bodem
Colluvium is het deeltje dat van de helling wordt afgespoeld
➔ Een deel ervan gaat in de rivier en dat wordt het sediment genoemd
➔ Wanneer dit sediment afgezet wordt dan wordt het alluvium genoemd
Oorzaken en precondities: een oorzaak is de directe aanstichter van het gevolg en een
preconditie zijn alle noodzakelijke achtergrondvoorwaarden
➔ bv: wegenbouw op zich veroorzaakt geen massabeweging maar het is wel een
preconditie, want je verandert bv de wrijvingshoek
Massabewegingen: verplaatsingen van bodem en verweerd gesteente, oorzaak kunne
opgedeeld worden in factoren die de gevoeligheid van de ondergrond bepalen en
factoren die de directe oorzaak zijn van de grondverschuiving:
➔ Inwendige wrijvingshoek: de maximale hoek waarbij bodem- en
verweringsmateriaal stabiel blijven op een helling, de hoek is groter op steilere
hellingen en afhankelijk van de interne cohesie van het materiaal => steilere
hellingen gevoeliger voor massabeweging
➔ Water: aanwezigheid van water (regenval, sneeuwsmelt, ondergrondse stroming)
kan leiden tot een toename van het waterdruk in de bodem- en
verweringsmantel. Dit water fungeert als een smeermiddel waardoor de interne
wrijving tussen de deeltjes afneemt en ze gemakkelijker over elkaar kunnen
glijden. De massa verhoogt door water
➔ Klei: klei absorbeert water heel goed => wordt heel glibberig => massabeweging
kan optreden
2
, ➔ Permafrost: normaal zijn permanent bevroren helling in subarctische en alpiene
gebieden zeer stabiel. Wanneer de actieve laag die jaarlijks ontdooit, vertoont
een hoge waterverzadiging, waardoor deze gevoelig is voor massabewegingen
o Het dooien van de permafrost is een preconditie, de opwarming van het
klimaat is een oorzaak, want bij de opwarming van de aarde vermeerderen
de precondities
➔ Lithologische structuur: de interne structuur, de laaghelling, heeft grote invloed
op massabeweging, in gesteente gebeurt het meestal op de grens van twee lagen
➔ Aardbevingen: zijn vaak de oorzaak voor grondverschuivingen, generen trillingen
in de aardkorst en beïnvloedt de stabiliteit van de hellingen door de interne
wrijving van gesteente of de bodem te verminderen
o Aardbevingen zijn een oorzaak van massabewegingen
Extra: verwering: gesteenten staan bloot aan de voortdurende invloed van de
atmosfeer, regenwater en levende organismen, deze invloeden worden verwering
genoemd
➔ Mechanische verwering: fysische verwering: verbrokkelen van gesteente zonder
dat daarbij de chemische of mineralogische samenstelling wijzigt
➔ Chemische verwering: mineralen binnen het gesteente ondergaan een
metamorfose, resulteren in nieuwe (secundaire) mineralen, komt vooral voor in
warme en vochtige gebieden
Categorisering van massabewegingen op basis van de aard en bewegingssnelheid van
het materiaal:
➔ Vallen: hierbij vallen of rollen losgeraakte stukken gesteente naar beneden,
voornamelijk bij rotswanden en zeer steile hellingen
➔ Kruipen: afwisselend uitzetten en inkrimpen, het materiaal beweegt langzaam
bergafwaarts
➔ Glijden of schuiven: een massa gesteente glijdt langs een schuifvlak over enige
afstand naar beneden, waarbij het grotendeels zijn inwendige samenhang
behoudt
➔ Vloeien: wanneer overvloedig water doordringt in verweerd gesteente of bodem,
verkrijgt het materiaal een plastische consistentie en kan het vloeien, de
inwendige samenhangt gaat verloren
Geleidelijke processen: herhaalde verplaatsingen van kleine hoeveelheden materiaal,
langzame processen, gekenmerkt door hoge frequentie en lage amplitude
Catastrofale processen: zelden, groot volume aan materiaal tegelijk verplaatst, lage
frequentie en hoge amplitude
3
,Moeten we ons zorgen maken?
➔ De hellingen die bewegen zijn een natuurlijk proces dus gaan sowieso
gebeuren. Als het geen dodelijke verschuiving is, zijn er nog altijd grote kosten.
Het is heel reliëf afhankelijk, dus hier moeten we ons niet zoveel zorgen om
maken
Bestaan natuurrampen?
➔ Er bestaan geen natuurrampen, maar natuurlijk risico’s bestaan wel, het wordt
enkel een probleem als het ons treft
Rotsval
Voornaamste oorzaak is verwering, maar ook dooi van
permafrost in koude gebieden. Door deze verwering
vallen of rollen rotsfragmenten naar beneden en komen
tot rust aan de voet van de wand of helling, waar zich
een puinhelling of puinkegel vormt.
➔ Elke fragment dat op de puinhelling of puinkegel neerkomt, heeft het potentieel
om ander materiaal in beweging te brengen totdat het evenwicht opnieuw is
bereikt. Daarom zijn puinhellingen en -kegels zelf onderhevig aan
hellingsprocessen
Bergstorting
Bergstorting: is de catastrofale variant van vallende rotsfragmenten, aanzienlijke
hoeveelheid gesteente scheidt zich langs een hellend laagvlak of diaklaas van de rest
van de gesteentemassa. In het begin kan het traag gaan, maar op langere hellingen
versnelt de beweging
Afglijden of afschuiven
Grondverschuiving: weinig verharde massa op een helling als één geheel afschuift
langs een nieuw gevormd glijvlak, waarbij de samenhang van de bewegende massa min
of mee behouden blijft
➔ Glijvlak beneden ligt vrijwel horizontaal
➔ Hogerop steeds steiler
o Een concaaf profiel
➔ Hierdoor maakt schuivende massa een roterende beweging
4
, Een tweede type afglijding: wanneer een massieve gesteentelaag (gelegen op een
plastisch gesteente) begint te schuiven of te spreiden, stukken van het massieve
gesteente worden als schollen passief op het beweeglijkere materiaal meegenomen, dit
resulteert vaak in een hobbelige topografie met tegenhellingen die eeuwenlang
herkenbaar blijven in het landschap
Kruipen
Soil creep / kruipen: langzame, afwisselende beweging van de bodem, ontstaat door:
➔ Toename in volume van de bodem loodrecht op de helling als gevolg van
vochtopname of bevriezing
➔ Verticale terugval bij uitdroging of dooi
Wanneer een bodemdeeltje bij het terugvallen iets lager op de helling belandt,
veroorzaakt dit een geleidelijke beweging van de bodem naar beneden op de helling
➔ Vooral merkbaar in de bovenste paar decimeters van de bodem
Bodemkruip door ploegerosie
Ploegerosie: wanneer de bodem door ploegen wordt opgetild, zal de hellingafwaartse
beweging van individuele deeltjes doorgaans groter zijn dan de hellingopwaartse
component
➔ Dit effect wordt versterkt naarmate de helling steiler wordt
➔ Bovenaan de akker wordt alleen mater geërodeerd, terwijl er onderaan netto
materiaal wordt geaccumuleerd => toename van de bodemdikte
o Lange termijn: blootleggen van het bovenste deel van de akker => vorming
van graften
Vloeien
Vloeien: alle poriën van een verweringslaag zijn gevuld met water => de vloeigrens wordt
bereikt => het materiaal gedraagt zich als een viskeuze vloeistof => gaat vloeien op een
helling, afhankelijk van het type materiaal:
➔ Modderstroom: catastrofale vorm, vloeibaar en bewegen heel snel, kunnen
grote rotsblokken meesleuren, kunnen veel schade maken, wanneer de helling
zwakker wordt zal het sediment worden afgezet in een puinwaaier
➔ Puinstroom
➔ Solifluctie: wanneer alleen de bodem (traag) hellingafwaarts vloeit
➔ Oorspronkelijke gelaagdheid en structuur van het materiaal blijft niet behouden
5
Het reliëf:
➔ Variatie in hoogte en diepte van het aardoppervlak
➔ Tijd is een cruciaal element
➔ Bepaald door:
o Samenstelling en structuur van de aardkorst
o Geologische processen zoals tektoniek en erosie
o Externe krachten zoals water- en windwerking
o Door massa’s die tegen elkaar bewegen
Topografische kaarten:
➔ Bestaan uit hoogtelijnen
1
,Hellingsprocessen door massabewegingen
Hellingsproces: mechanisme waarbij gesteente of bodem van een helling wordt
afgevoerd
➔ Beweging door de invloed van de zwaartekracht = massabeweging
Rol van hellingsprocessen:
➔ Voorzien rivieren van sediment dat na transport wordt afgezet
➔ De afvoer van verweringsmateriaal zorgt ervoor dat een helling voortdurend
morfologisch verandert
➔ Spelen een essentiële rol in de vorming van het reliëf
➔ Maatschappelijk belang: catastrofale gebeurtenissen
Een bodem is het bovenste deel van de aardkorst en een bodem leeft, de micro-
organismen maken de bodem
Colluvium is het deeltje dat van de helling wordt afgespoeld
➔ Een deel ervan gaat in de rivier en dat wordt het sediment genoemd
➔ Wanneer dit sediment afgezet wordt dan wordt het alluvium genoemd
Oorzaken en precondities: een oorzaak is de directe aanstichter van het gevolg en een
preconditie zijn alle noodzakelijke achtergrondvoorwaarden
➔ bv: wegenbouw op zich veroorzaakt geen massabeweging maar het is wel een
preconditie, want je verandert bv de wrijvingshoek
Massabewegingen: verplaatsingen van bodem en verweerd gesteente, oorzaak kunne
opgedeeld worden in factoren die de gevoeligheid van de ondergrond bepalen en
factoren die de directe oorzaak zijn van de grondverschuiving:
➔ Inwendige wrijvingshoek: de maximale hoek waarbij bodem- en
verweringsmateriaal stabiel blijven op een helling, de hoek is groter op steilere
hellingen en afhankelijk van de interne cohesie van het materiaal => steilere
hellingen gevoeliger voor massabeweging
➔ Water: aanwezigheid van water (regenval, sneeuwsmelt, ondergrondse stroming)
kan leiden tot een toename van het waterdruk in de bodem- en
verweringsmantel. Dit water fungeert als een smeermiddel waardoor de interne
wrijving tussen de deeltjes afneemt en ze gemakkelijker over elkaar kunnen
glijden. De massa verhoogt door water
➔ Klei: klei absorbeert water heel goed => wordt heel glibberig => massabeweging
kan optreden
2
, ➔ Permafrost: normaal zijn permanent bevroren helling in subarctische en alpiene
gebieden zeer stabiel. Wanneer de actieve laag die jaarlijks ontdooit, vertoont
een hoge waterverzadiging, waardoor deze gevoelig is voor massabewegingen
o Het dooien van de permafrost is een preconditie, de opwarming van het
klimaat is een oorzaak, want bij de opwarming van de aarde vermeerderen
de precondities
➔ Lithologische structuur: de interne structuur, de laaghelling, heeft grote invloed
op massabeweging, in gesteente gebeurt het meestal op de grens van twee lagen
➔ Aardbevingen: zijn vaak de oorzaak voor grondverschuivingen, generen trillingen
in de aardkorst en beïnvloedt de stabiliteit van de hellingen door de interne
wrijving van gesteente of de bodem te verminderen
o Aardbevingen zijn een oorzaak van massabewegingen
Extra: verwering: gesteenten staan bloot aan de voortdurende invloed van de
atmosfeer, regenwater en levende organismen, deze invloeden worden verwering
genoemd
➔ Mechanische verwering: fysische verwering: verbrokkelen van gesteente zonder
dat daarbij de chemische of mineralogische samenstelling wijzigt
➔ Chemische verwering: mineralen binnen het gesteente ondergaan een
metamorfose, resulteren in nieuwe (secundaire) mineralen, komt vooral voor in
warme en vochtige gebieden
Categorisering van massabewegingen op basis van de aard en bewegingssnelheid van
het materiaal:
➔ Vallen: hierbij vallen of rollen losgeraakte stukken gesteente naar beneden,
voornamelijk bij rotswanden en zeer steile hellingen
➔ Kruipen: afwisselend uitzetten en inkrimpen, het materiaal beweegt langzaam
bergafwaarts
➔ Glijden of schuiven: een massa gesteente glijdt langs een schuifvlak over enige
afstand naar beneden, waarbij het grotendeels zijn inwendige samenhang
behoudt
➔ Vloeien: wanneer overvloedig water doordringt in verweerd gesteente of bodem,
verkrijgt het materiaal een plastische consistentie en kan het vloeien, de
inwendige samenhangt gaat verloren
Geleidelijke processen: herhaalde verplaatsingen van kleine hoeveelheden materiaal,
langzame processen, gekenmerkt door hoge frequentie en lage amplitude
Catastrofale processen: zelden, groot volume aan materiaal tegelijk verplaatst, lage
frequentie en hoge amplitude
3
,Moeten we ons zorgen maken?
➔ De hellingen die bewegen zijn een natuurlijk proces dus gaan sowieso
gebeuren. Als het geen dodelijke verschuiving is, zijn er nog altijd grote kosten.
Het is heel reliëf afhankelijk, dus hier moeten we ons niet zoveel zorgen om
maken
Bestaan natuurrampen?
➔ Er bestaan geen natuurrampen, maar natuurlijk risico’s bestaan wel, het wordt
enkel een probleem als het ons treft
Rotsval
Voornaamste oorzaak is verwering, maar ook dooi van
permafrost in koude gebieden. Door deze verwering
vallen of rollen rotsfragmenten naar beneden en komen
tot rust aan de voet van de wand of helling, waar zich
een puinhelling of puinkegel vormt.
➔ Elke fragment dat op de puinhelling of puinkegel neerkomt, heeft het potentieel
om ander materiaal in beweging te brengen totdat het evenwicht opnieuw is
bereikt. Daarom zijn puinhellingen en -kegels zelf onderhevig aan
hellingsprocessen
Bergstorting
Bergstorting: is de catastrofale variant van vallende rotsfragmenten, aanzienlijke
hoeveelheid gesteente scheidt zich langs een hellend laagvlak of diaklaas van de rest
van de gesteentemassa. In het begin kan het traag gaan, maar op langere hellingen
versnelt de beweging
Afglijden of afschuiven
Grondverschuiving: weinig verharde massa op een helling als één geheel afschuift
langs een nieuw gevormd glijvlak, waarbij de samenhang van de bewegende massa min
of mee behouden blijft
➔ Glijvlak beneden ligt vrijwel horizontaal
➔ Hogerop steeds steiler
o Een concaaf profiel
➔ Hierdoor maakt schuivende massa een roterende beweging
4
, Een tweede type afglijding: wanneer een massieve gesteentelaag (gelegen op een
plastisch gesteente) begint te schuiven of te spreiden, stukken van het massieve
gesteente worden als schollen passief op het beweeglijkere materiaal meegenomen, dit
resulteert vaak in een hobbelige topografie met tegenhellingen die eeuwenlang
herkenbaar blijven in het landschap
Kruipen
Soil creep / kruipen: langzame, afwisselende beweging van de bodem, ontstaat door:
➔ Toename in volume van de bodem loodrecht op de helling als gevolg van
vochtopname of bevriezing
➔ Verticale terugval bij uitdroging of dooi
Wanneer een bodemdeeltje bij het terugvallen iets lager op de helling belandt,
veroorzaakt dit een geleidelijke beweging van de bodem naar beneden op de helling
➔ Vooral merkbaar in de bovenste paar decimeters van de bodem
Bodemkruip door ploegerosie
Ploegerosie: wanneer de bodem door ploegen wordt opgetild, zal de hellingafwaartse
beweging van individuele deeltjes doorgaans groter zijn dan de hellingopwaartse
component
➔ Dit effect wordt versterkt naarmate de helling steiler wordt
➔ Bovenaan de akker wordt alleen mater geërodeerd, terwijl er onderaan netto
materiaal wordt geaccumuleerd => toename van de bodemdikte
o Lange termijn: blootleggen van het bovenste deel van de akker => vorming
van graften
Vloeien
Vloeien: alle poriën van een verweringslaag zijn gevuld met water => de vloeigrens wordt
bereikt => het materiaal gedraagt zich als een viskeuze vloeistof => gaat vloeien op een
helling, afhankelijk van het type materiaal:
➔ Modderstroom: catastrofale vorm, vloeibaar en bewegen heel snel, kunnen
grote rotsblokken meesleuren, kunnen veel schade maken, wanneer de helling
zwakker wordt zal het sediment worden afgezet in een puinwaaier
➔ Puinstroom
➔ Solifluctie: wanneer alleen de bodem (traag) hellingafwaarts vloeit
➔ Oorspronkelijke gelaagdheid en structuur van het materiaal blijft niet behouden
5
