Inhoudstafel
1. Inleiding – Stanford prison experiment Zimbardo..............................................................................8
1.1 Onderzoekshypothesen................................................................................................................8
1.2 beschrijving van het experiment..................................................................................................8
1.3 Resultaten.....................................................................................................................................8
1.4 Besluit...........................................................................................................................................8
1.5 Wat critici zeiden..........................................................................................................................8
1.5.1 Rolgedrag...............................................................................................................................8
1.5.2 Deontologische bezwaren.....................................................................................................9
1.6 Methodologisch............................................................................................................................9
2. Sociale waarneming – het beeld dat mensen zich van elkaar vormen...............................................9
2.1 Het materiaal waarop we ons baseren.......................................................................................10
2.1.1 Het fysieke uiterlijk..............................................................................................................10
2.1.2 Het gedrag...........................................................................................................................10
2.1.3 Lichaamstaal (non-verbale communicatie)..........................................................................10
2.2 Het attributieproces....................................................................................................................10
2.2.1 Interne of externe oorzaken van het gedrag.......................................................................10
2.2.1.1 Belang van een correcte attributie................................................................................10
2.2.1.2 het co-variatiemodel als attributietheorie....................................................................11
2.2.2 Fouten en vertekeningen bij het attribueren.......................................................................12
2.2.2.1 De fundamentele attributiefout....................................................................................12
2.2.2.2 Het actor-observatoreffect...........................................................................................12
2.2.2.3 Attributies toevoegen of afzwakken.............................................................................12
2.2.2.4 Impact van de gevolgen van het gedrag.......................................................................12
2.2.2.5 Motivationele vertekeningen........................................................................................13
2.3 Uitwerking tot een globaal beeld................................................................................................13
2.3.1 Kenmerken van de binnenkomende info.............................................................................13
2.3.1.1 Positie-effecten.............................................................................................................13
2.3.1.2 Centrale en perifere eigenschappen.............................................................................13
2.3.1.3 Het negativiteitseffect..................................................................................................13
2.3.2 kenmerken van de beoordelaar...........................................................................................14
2.3.2.1 Invloed van de eigen persoonlijkheidsstructuur...........................................................14
2.3.2.2 Het effect van impliciete persoonlijkheidstheorieën....................................................14
2.3.2.3 Invloed van specifieke verwachtingspatronen..............................................................14
2.3.2.4 Priming..........................................................................................................................14
1
, 2.3.3 Hoe we omgaan met nieuwe info........................................................................................14
2.3.3.1 Selectief opnemen van info..........................................................................................14
2.3.3.2 Selectief opzoeken van info..........................................................................................14
2.3.3.3 Selectief uitlokken van info...........................................................................................14
2.4 (on)nauwkeurigheid van de sociale waarneming.......................................................................15
3. Groepsperceptie – Het verschil tussen ‘wij’ en ‘zij’..........................................................................15
3.1 Sociale categorisering.................................................................................................................15
3.1.1 het indelen van mensen in sociale categorieën...................................................................15
3.1.1.1 Prototypische kenmerken van een sociale categorie....................................................15
3.1.1.2 Vervorming van de groepsperceptie.............................................................................16
3.1.2 Zelfcategorisering................................................................................................................16
3.1.2.1 Functies van de zelfcategorisering................................................................................16
3.1.2.2 Verdere vertekening van de groepsperceptie...............................................................16
3.1.3 Ik, wij en de anderen...........................................................................................................16
3.1.3.1 Verschil in de behandeling van de wij- en zij-groep......................................................17
3.1.3.2 De minimale groepssituatie..........................................................................................17
3.1.3.3 ‘ik’ word ‘wij’.................................................................................................................17
3.1.3.4 Houding tegenover de wij-groep..................................................................................17
3.1.3.5 Houding tegenover de zij-groep....................................................................................17
3.2 Stereotypering............................................................................................................................17
3.2.1 Kenmerken..........................................................................................................................17
3.2.1.1 het (on)waarheidsgehalte van stereotypen..................................................................17
3.2.1.2 negatieve en positieve stereotypen..............................................................................18
3.2.2 Herkomst van stereotypen..................................................................................................18
3.2.2.1 De gevolgen van categorisering....................................................................................18
3.2.2.2 Sociale leerprocessen...................................................................................................18
3.2.2.3 Illusoire correlaties.......................................................................................................18
3.2.2.4 De ultieme attributie-fout.............................................................................................18
3.2.3 Waarom stereotypen zo moeilijk te veranderen zijn...........................................................18
3.2.3.1 Selectief opnemen van info..........................................................................................18
3.2.3.2 Sub-categorisering........................................................................................................19
3.2.3.3 Zelf uitlokken van het stereotiepe gedrag....................................................................19
3.3 Discriminatie...........................................................................................................................19
3.3.1 Het activeren van stereotypen............................................................................................19
3.3.1.1 Vooringenomenheid ten aanzien van een bepaalde groep..........................................19
3.3.1.2 De confrontatie met leden van een gestereotypeerde groep.......................................19
2
, 3.3.1.3 het opmerken van stereotype-gerelateerde kenmerken..............................................19
3.3.2 Van stereotype naar discriminatie.......................................................................................19
3.3.2.1 Van vooroordelen naar discriminatie............................................................................19
3.3.2.2 Beïnvloedende factoren................................................................................................20
3.4 ingaan tegen vooroordelen en discriminatie..............................................................................20
3.4.1 rechtsreeks inwerken op de vooroordelen..........................................................................20
3.4.1.1 onderdrukken van vooroordelen..................................................................................20
3.4.1.2 corrigeren van vooroordelen........................................................................................20
3.4.2 Inwerken op de categorisering............................................................................................20
3.4.2.1 De-categorisering..........................................................................................................20
3.4.2.2 Her-categorisering........................................................................................................21
3.4.2.2.1 Dwars-categorisering.............................................................................................21
3.4.2.2.2 Opnemen in een overkoepelende categorie..........................................................21
4. Attitudes – onze houding tegenover mensen en dingen..................................................................21
4.1 Ontstaan van attitudes...............................................................................................................22
4.1.1 Aangeboren gevoeligheden.................................................................................................22
4.1.2 Beredeneerde afwegingen...................................................................................................22
4.1.3 Sociale invloeden.................................................................................................................22
4.1.3.1 Sociaal leren..................................................................................................................22
4.1.3.2 Sociale vergelijking (LEON FESTINGER).........................................................................22
4.1.4 Conditionering.....................................................................................................................23
4.1.4.1 Klassieke conditionering...............................................................................................23
4.1.4.2 Operante conditionering...............................................................................................23
4.1.5 het effect van herhaaldelijke blootstelling...........................................................................23
4.1.5.1 Het aanbiedingseffect (MERE EXPOSURE EFFECT Zajonc).............................................23
4.1.5.2 Beperkingen van het aanbiedingseffect........................................................................24
4.1.5.3 Subliminale invloeden...................................................................................................24
4.2 effectieve beïnvloedingsstrategieën...........................................................................................24
4.2.1 de klassieke benaderingswijze.............................................................................................24
4.2.1.1 De bron.........................................................................................................................24
4.2.1.2 De boodschap...............................................................................................................25
4.2.1.3 De ontvanger................................................................................................................25
4.2.2 De centrale en perifere overredingsroute...........................................................................25
4.2.2.1 Oppervlakkige verwerking............................................................................................25
4.2.2.2 Systematische verwerking............................................................................................26
4.2.2.3 Vergelijking tussen beide verwerkingsroutes...............................................................26
3
, 4.2.3 Zich teweerstellen tegen beïnvloeding................................................................................26
4.2.3.1 Bewuste verwerking.....................................................................................................26
4.2.3.2 Reactantie.....................................................................................................................26
4.2.3.3 Attitude-vaccinatie........................................................................................................26
4.3 Attitudes en gedrag....................................................................................................................26
4.3.1 Invloed van de attitudes op het gedrag...............................................................................26
4.3.1.1 Waarom het gedrag niet altijd strookt met de attitudes..............................................26
4.3.1.2 Procesmatige benadering.............................................................................................27
4.3.1.2.1 bewuste of expliciete inwerking van attitudes.......................................................27
4.3.1.2.2 Spontane of impliciete inwerking van attitudes op gedrag....................................27
4.3.2 Invloed van het gedrag op attitudes....................................................................................27
4.3.2.1 Cognitieve dissonantiereductie (FESTINGER)................................................................27
4.3.2.2 Enkele toepassingen.....................................................................................................28
4.3.2.2.1 dissonantiereductie na het maken van een keuze.................................................28
4.3.2.2.2 Dissonantiereductie na het instemmen met een verzoek......................................28
4.3.2.2.3 Dissonantiereductie na het krijgen van straf..........................................................28
4.3.2.2.4 Dissonantiereductie na het leveren van inspanningen..........................................28
4.3.2.3 Zelfperceptie.................................................................................................................28
5. Groepsnormen – groep als richtsnoer voor individu........................................................................28
5.1 Hoe normen ontstaan.................................................................................................................29
5.1.1 Van bovenaf opgelegde normen..........................................................................................29
5.1.2 Normen die spontaan ontstaan binnen de groep................................................................29
5.1.2.1 Normen als product van sociale vergelijking.................................................................29
5.1.2.2 Enkele toepassingen.....................................................................................................29
5.2 Impact van een groepsnorm op het individu..............................................................................30
5.2.1 Conformeren aan een groepsnorm......................................................................................30
5.2.1.1 Conformeren tegen beter weten in..............................................................................30
5.2.1.2 Twee soorten conformisme..........................................................................................30
5.2.1.3 Conformeren in meer levensnabije situaties................................................................30
5.2.1.4 Inwerkende factoren....................................................................................................30
5.2.1.4.1 kenmerken van de groep.......................................................................................31
5.2.1.4.2 Kenmerken van de situatie....................................................................................31
5.2.1.4.3 Kenmerken van het individu..................................................................................31
5.2.2 inwilligen van een verzoek...................................................................................................31
5.2.2.1 De voet tussen de deur.................................................................................................32
5.2.2.2 De deur in het gezicht...................................................................................................32
4
1. Inleiding – Stanford prison experiment Zimbardo..............................................................................8
1.1 Onderzoekshypothesen................................................................................................................8
1.2 beschrijving van het experiment..................................................................................................8
1.3 Resultaten.....................................................................................................................................8
1.4 Besluit...........................................................................................................................................8
1.5 Wat critici zeiden..........................................................................................................................8
1.5.1 Rolgedrag...............................................................................................................................8
1.5.2 Deontologische bezwaren.....................................................................................................9
1.6 Methodologisch............................................................................................................................9
2. Sociale waarneming – het beeld dat mensen zich van elkaar vormen...............................................9
2.1 Het materiaal waarop we ons baseren.......................................................................................10
2.1.1 Het fysieke uiterlijk..............................................................................................................10
2.1.2 Het gedrag...........................................................................................................................10
2.1.3 Lichaamstaal (non-verbale communicatie)..........................................................................10
2.2 Het attributieproces....................................................................................................................10
2.2.1 Interne of externe oorzaken van het gedrag.......................................................................10
2.2.1.1 Belang van een correcte attributie................................................................................10
2.2.1.2 het co-variatiemodel als attributietheorie....................................................................11
2.2.2 Fouten en vertekeningen bij het attribueren.......................................................................12
2.2.2.1 De fundamentele attributiefout....................................................................................12
2.2.2.2 Het actor-observatoreffect...........................................................................................12
2.2.2.3 Attributies toevoegen of afzwakken.............................................................................12
2.2.2.4 Impact van de gevolgen van het gedrag.......................................................................12
2.2.2.5 Motivationele vertekeningen........................................................................................13
2.3 Uitwerking tot een globaal beeld................................................................................................13
2.3.1 Kenmerken van de binnenkomende info.............................................................................13
2.3.1.1 Positie-effecten.............................................................................................................13
2.3.1.2 Centrale en perifere eigenschappen.............................................................................13
2.3.1.3 Het negativiteitseffect..................................................................................................13
2.3.2 kenmerken van de beoordelaar...........................................................................................14
2.3.2.1 Invloed van de eigen persoonlijkheidsstructuur...........................................................14
2.3.2.2 Het effect van impliciete persoonlijkheidstheorieën....................................................14
2.3.2.3 Invloed van specifieke verwachtingspatronen..............................................................14
2.3.2.4 Priming..........................................................................................................................14
1
, 2.3.3 Hoe we omgaan met nieuwe info........................................................................................14
2.3.3.1 Selectief opnemen van info..........................................................................................14
2.3.3.2 Selectief opzoeken van info..........................................................................................14
2.3.3.3 Selectief uitlokken van info...........................................................................................14
2.4 (on)nauwkeurigheid van de sociale waarneming.......................................................................15
3. Groepsperceptie – Het verschil tussen ‘wij’ en ‘zij’..........................................................................15
3.1 Sociale categorisering.................................................................................................................15
3.1.1 het indelen van mensen in sociale categorieën...................................................................15
3.1.1.1 Prototypische kenmerken van een sociale categorie....................................................15
3.1.1.2 Vervorming van de groepsperceptie.............................................................................16
3.1.2 Zelfcategorisering................................................................................................................16
3.1.2.1 Functies van de zelfcategorisering................................................................................16
3.1.2.2 Verdere vertekening van de groepsperceptie...............................................................16
3.1.3 Ik, wij en de anderen...........................................................................................................16
3.1.3.1 Verschil in de behandeling van de wij- en zij-groep......................................................17
3.1.3.2 De minimale groepssituatie..........................................................................................17
3.1.3.3 ‘ik’ word ‘wij’.................................................................................................................17
3.1.3.4 Houding tegenover de wij-groep..................................................................................17
3.1.3.5 Houding tegenover de zij-groep....................................................................................17
3.2 Stereotypering............................................................................................................................17
3.2.1 Kenmerken..........................................................................................................................17
3.2.1.1 het (on)waarheidsgehalte van stereotypen..................................................................17
3.2.1.2 negatieve en positieve stereotypen..............................................................................18
3.2.2 Herkomst van stereotypen..................................................................................................18
3.2.2.1 De gevolgen van categorisering....................................................................................18
3.2.2.2 Sociale leerprocessen...................................................................................................18
3.2.2.3 Illusoire correlaties.......................................................................................................18
3.2.2.4 De ultieme attributie-fout.............................................................................................18
3.2.3 Waarom stereotypen zo moeilijk te veranderen zijn...........................................................18
3.2.3.1 Selectief opnemen van info..........................................................................................18
3.2.3.2 Sub-categorisering........................................................................................................19
3.2.3.3 Zelf uitlokken van het stereotiepe gedrag....................................................................19
3.3 Discriminatie...........................................................................................................................19
3.3.1 Het activeren van stereotypen............................................................................................19
3.3.1.1 Vooringenomenheid ten aanzien van een bepaalde groep..........................................19
3.3.1.2 De confrontatie met leden van een gestereotypeerde groep.......................................19
2
, 3.3.1.3 het opmerken van stereotype-gerelateerde kenmerken..............................................19
3.3.2 Van stereotype naar discriminatie.......................................................................................19
3.3.2.1 Van vooroordelen naar discriminatie............................................................................19
3.3.2.2 Beïnvloedende factoren................................................................................................20
3.4 ingaan tegen vooroordelen en discriminatie..............................................................................20
3.4.1 rechtsreeks inwerken op de vooroordelen..........................................................................20
3.4.1.1 onderdrukken van vooroordelen..................................................................................20
3.4.1.2 corrigeren van vooroordelen........................................................................................20
3.4.2 Inwerken op de categorisering............................................................................................20
3.4.2.1 De-categorisering..........................................................................................................20
3.4.2.2 Her-categorisering........................................................................................................21
3.4.2.2.1 Dwars-categorisering.............................................................................................21
3.4.2.2.2 Opnemen in een overkoepelende categorie..........................................................21
4. Attitudes – onze houding tegenover mensen en dingen..................................................................21
4.1 Ontstaan van attitudes...............................................................................................................22
4.1.1 Aangeboren gevoeligheden.................................................................................................22
4.1.2 Beredeneerde afwegingen...................................................................................................22
4.1.3 Sociale invloeden.................................................................................................................22
4.1.3.1 Sociaal leren..................................................................................................................22
4.1.3.2 Sociale vergelijking (LEON FESTINGER).........................................................................22
4.1.4 Conditionering.....................................................................................................................23
4.1.4.1 Klassieke conditionering...............................................................................................23
4.1.4.2 Operante conditionering...............................................................................................23
4.1.5 het effect van herhaaldelijke blootstelling...........................................................................23
4.1.5.1 Het aanbiedingseffect (MERE EXPOSURE EFFECT Zajonc).............................................23
4.1.5.2 Beperkingen van het aanbiedingseffect........................................................................24
4.1.5.3 Subliminale invloeden...................................................................................................24
4.2 effectieve beïnvloedingsstrategieën...........................................................................................24
4.2.1 de klassieke benaderingswijze.............................................................................................24
4.2.1.1 De bron.........................................................................................................................24
4.2.1.2 De boodschap...............................................................................................................25
4.2.1.3 De ontvanger................................................................................................................25
4.2.2 De centrale en perifere overredingsroute...........................................................................25
4.2.2.1 Oppervlakkige verwerking............................................................................................25
4.2.2.2 Systematische verwerking............................................................................................26
4.2.2.3 Vergelijking tussen beide verwerkingsroutes...............................................................26
3
, 4.2.3 Zich teweerstellen tegen beïnvloeding................................................................................26
4.2.3.1 Bewuste verwerking.....................................................................................................26
4.2.3.2 Reactantie.....................................................................................................................26
4.2.3.3 Attitude-vaccinatie........................................................................................................26
4.3 Attitudes en gedrag....................................................................................................................26
4.3.1 Invloed van de attitudes op het gedrag...............................................................................26
4.3.1.1 Waarom het gedrag niet altijd strookt met de attitudes..............................................26
4.3.1.2 Procesmatige benadering.............................................................................................27
4.3.1.2.1 bewuste of expliciete inwerking van attitudes.......................................................27
4.3.1.2.2 Spontane of impliciete inwerking van attitudes op gedrag....................................27
4.3.2 Invloed van het gedrag op attitudes....................................................................................27
4.3.2.1 Cognitieve dissonantiereductie (FESTINGER)................................................................27
4.3.2.2 Enkele toepassingen.....................................................................................................28
4.3.2.2.1 dissonantiereductie na het maken van een keuze.................................................28
4.3.2.2.2 Dissonantiereductie na het instemmen met een verzoek......................................28
4.3.2.2.3 Dissonantiereductie na het krijgen van straf..........................................................28
4.3.2.2.4 Dissonantiereductie na het leveren van inspanningen..........................................28
4.3.2.3 Zelfperceptie.................................................................................................................28
5. Groepsnormen – groep als richtsnoer voor individu........................................................................28
5.1 Hoe normen ontstaan.................................................................................................................29
5.1.1 Van bovenaf opgelegde normen..........................................................................................29
5.1.2 Normen die spontaan ontstaan binnen de groep................................................................29
5.1.2.1 Normen als product van sociale vergelijking.................................................................29
5.1.2.2 Enkele toepassingen.....................................................................................................29
5.2 Impact van een groepsnorm op het individu..............................................................................30
5.2.1 Conformeren aan een groepsnorm......................................................................................30
5.2.1.1 Conformeren tegen beter weten in..............................................................................30
5.2.1.2 Twee soorten conformisme..........................................................................................30
5.2.1.3 Conformeren in meer levensnabije situaties................................................................30
5.2.1.4 Inwerkende factoren....................................................................................................30
5.2.1.4.1 kenmerken van de groep.......................................................................................31
5.2.1.4.2 Kenmerken van de situatie....................................................................................31
5.2.1.4.3 Kenmerken van het individu..................................................................................31
5.2.2 inwilligen van een verzoek...................................................................................................31
5.2.2.1 De voet tussen de deur.................................................................................................32
5.2.2.2 De deur in het gezicht...................................................................................................32
4
