Samenvatting Leerstelsels | Sociale en politieke leerstelsels | UGent | 2025/26

Leerstelsel
s
H1: De ontrafeling van de Europese
middeleeuwse orde
Europese Renaissance (= periode op oudheid gebaseerde bloei van
letteren en kunst)
 Verschillende veranderingen in politiek, economie, …
 Ook bedreiging leer van de Kerk
Gevolgen:
 Teloorgang feodaal systeem
 Nieuwe economische verhoudingen
 Nieuwe wetenschappelijke inzichten
 Individu = BELANGRIJK
Basis voor de verlichting
 Geloof in de toekomst van de mens centraal


Wetenschappelijke vooruitgang en geleidelijke emancipatie van
de politiek
Leonardo Da Vinci = personificatie overgang naar empirische houding
 Geloof in heden/toekomst mensheid
Aandacht voor details in de studie van de natuur
 Kleine structuren ontdekken die het grotere geheel verklaren
Context: Italië verdeeld in stadstaten geleid door de aristocratie
 Geld = kern van macht
  werd geleend aan andere steden
o  ontstaan bankier
 Handel lange tijd onpoductief  nieuwe visie op economie
 =mercantilisme
o = vorst heeft de taak het inkomen van de natie te ontwikkelen.

,  Ook secularisering in politiek
  stadstaten niet meer geleid door traditie, maar door mannen met
visie en creativiteit
Niccolo Machievelli
 Bekendste werk = Il principe (= eerstre moderne politieke traktaat)
 Schreef vorstenspiegels (= beschrijven ideale gezicht van de vorst)
  Machiavelli beschreef het werkelijke (= tegen de macht van de
koning)
 Wetenschappelijke blik op menselijk maatschappelijk gedrag
o Kennis komt voort uit ervaring
o Menselijke natuur blijft altijd en overal gelijk
 Tegelijk goed en slecht, MAAR in de politiek: mens =
slecht
2 kritieken op de Kerk
1. Zij heeft door haar slechte gedragingen de religieuze overtuiging
ondermijnd, ook houdt de macht van de paus en de politiek de
eenmaking van Italië tegen
2. Het verschillende christelijke gemeenschappen zouden meer met
elkaar verbonden zijn als de Kerk zich steeds gedroeg naar de regels
van zijn oprichter. Ook is er geen beter bewijs van zijn achteruitgang
dan dat de mensen die dicht bij Rome wonen het minst gelovig zijn
 MAAR Machiavelli niet antireligieus
Il Principe = analyse van de politiek die als een kunst die is ontdaan van
moraal en religie
Vrijheid = zekerheid
 = zekerheid van privébezit


Thomas More
Utopia:
 Deel 1: beschrijving sociale en economische verwoesting van het
Britse platteland in de 16e eeuw
o Enclosure-beweging (=omheining gronden)
 Deel 2: beschrijving ideale eiland (= Utopia)
o Positief spiegelbeeld van Engeland
o Gemeenschappelijk bezit productiemiddelen
o Geen handel met geld

 Oorzaak alle ellende = private accumulatie van rijkdom


Het einde van de katholieke hegemonie: reformatie en
contrareformatie

,Luther
Humanisme = nieuw zelfbewustzijn van de menselijke geest waarin de
liefde voor de mens en da natuur centraal stond
 Tegen scholastische dogmatische argumenten en redenering , niet
antireligieus
31 oktober 1517 = 95 Stellingen van toegeeflijkheid (= Luther)
 Opstand tegen decadentie van de Kerk
 Tegen commercialisering van aflaten
 Duidelijk maken dat de mens geen behoefte heeft aan de Kerk
  religieuze bevrijding van de mens
o = directe band van mens met God zonder tussenkomsten van
de kerkelijke instellingen

 Oprichting Duitse Kerk
o Humanisten keerden hem de rug omdat het de Kerk zelf
aanviel en niet wou hervormen


Calvijn
Verwierp katholieke leer in 1553
Schreef Instituten van de christelijke religie
Ideeën:
 Mens = hulpeloos wezen in het licht van Gods almacht
 Lot van de mens staat vast
Politieke principes:
 Uitdrukking religieuze ijver
 Ordonnances (= Hoe genève georganiseerd moet worden)
o Ministerie = gedisciplineerde groep protestante predikers
o Consistorie = verantwoordelijk voor de moraal in de stad
Kerk van Calvijn
 Organisering verering van God
 OOK mensen vervolmaken om God te kunnen aanbidden


Koloniale ontmoetingen: het dispuut van Valladolid

= dispuut over de Spaanse oorlog in Latijns-Amerika
 Eerste morele debat in de Europese geschiedenis over de
behandeling van de inheemse volkeren
2 belangrijke spelers
1. Juan Ginés de Sepulveda

, a. Inheemse volkeren moeten gedwongen bekeerd worden
b. 4 argumenten
i. Waren afgodendienaren
ii. Van nature = slaaf
iii. Deden aan mensoffers
iv. Kannibalisme en sodomie
v. Werk missionarissen vergemakkelijken


2. Bartolomé de las Casas
a. ‘vreedzame’ bekering van de inheemse volkeren
b. Oorlog enkel gerechtvaardigd in specifieke omstandigheden
i. Vb. als inheemse volkeren christelijk geloof afwerpen
Spaanse veroveraars = conquistadores
 Beloond met de arbied van de niet-christelijke onderworpen volkeren
(=encomienda)
  dwangarbeid, disciplinering, controle, groepssalvernij
1537 = dispuut  1542: encomienda-systeem afgeschaft (Nieuwe Wetten)
 1791: encomienda verdwenen


De Engelse burgeroorlog
Aanleidingen:
 Opkomst van productie om winst
 Omvorming land tot verhandelbaar goed
 Verandering landbouw in een systeem van productie voor de markt
 Verhoging van de prijzen
 Groeiende kritiek tav de gilden
conflict tussen koningshuis in Engeland en parlement
 Oorlog met een religieuze inslag


Koning Karel I
 Koning = kleine god op aarde
 Bewind gebaseerd op het goddelijke recht
  despotisch beleid
Grand Remonstrance
 Bezwaren parlement tegen de monarch
 Op politiek, juridische, religieus, financieel niveau
  parlement kiest kant van de puriteinen
o = engelse protestanten die de Kerk willen zuiveren van elke
rooms-katholieke invloed
Eerste (1642-1646) en Tweede burgeroorlog (1648-1649)