●
LES 1 Evolutie van cognitief onderzoek en de hersenen
1. Wat dacht Aristoteles 300 v.Chr. over gedrag en de psyche?
● Aristoteles geloofde in mentalisme: gedrag komt door een niet-materiële psyche (ziel).
● De psyche leeft los van het lichaam en overleeft de dood. Daarna kiest ze een nieuw lichaam.
● Hij koppelde hersenen niet aan gedrag, maar dacht dat ze het lichaam alleen afkoelden.
2. Wat dacht Descartes 1650 over de relatie tussen lichaam en geest?
● Descartes geloofde in dualisme: zowel geest als lichaam bepalen gedrag.
● De geest stuurt rationeel gedrag, terwijl het lichaam en de hersenen zorgen voor automatische dingen (zoals
spijsvertering en beweging).
● Hij dacht dat de geest in de pijnappelklier (epifyse, een orgaan in je hersenen regelt slaap) zat en via hersenvocht de
spieren bestuurde.
● Alleen pratende en probleemoplossende wezens (volgens hem niet dieren of baby's) hadden een geest en
bewustzijn.
3. Wat was de visie van Darwin 1879 op gedrag en de geest?
● Darwin was materialist: gedrag wordt bepaald door het zenuwstelsel en niet door een ziel.
● Mensen en dieren verschillen niet in soort, maar in graad (dus geen fundamenteel verschil in denkvermogen).
● Hij gaf dieren vaak teveel mentale capaciteiten zonder bewijs (bijv. een kat die zou redeneren als een mens).
4. Wat dacht Skinner 1950 over gedrag?
● Skinner was een behaviorist: gedrag wordt bepaald door externe prikkels en conditionering.
● Interne factoren, zoals gedachten en gevoelens, spelen geen rol in zijn theorie.
● Hij onderzocht dit in de beroemde Skinner-box.
5. Wat onderzocht Tinbergen 1960 ?
● Tinbergen bestudeerde natuurlijk gedrag (ethologie). ze geven een volledige beeld van gedrag.
● Hij stelde vier vragen om gedrag te verklaren:
o Fysiologisch: Hoe werkt het in het lichaam? OORZAAK
o Ontogenetisch: Hoe ontwikkelt het zich bij een individu? ONTWIKKELING
o Evolutionair: Hoe is het ontstaan door evolutie? EVOLUTIE
o Functioneel: Wat is het nut van dit gedrag? FUNCTIE
, ●
6. Wat is gedragsecologie?
➡️ Bestudeert gedrag in natuurlijke omgeving en kijkt naar overlevings- en voortplantingsvoordeel.
✅ Voordeel: het verklaart waarom gedrag nuttig is in evolutie (bijv. waarom vogels migreren of paringsgedrag
●
●
tonen).
7. Wat veranderde er tijdens de cognitieve revolutie (~1970)?
● Gedrag werd een venster op cognitieve processen zoals waarneming, geheugen en motivatie.
● Er kwamen twee stromingen:
1. antropomorfisme en volkspsychologie
→ Dat is wanneer we dieren bekijken alsof ze mensen zijn, met gevoelens en gedachten zoals wij.
Bv Griffin→ Dat een bij bewust een dans doet om aan andere bijen te vertellen waar een bloemenveld is — dus dat
ze een soort bedoeling heeft.
2. contra stroming, verschil tussen perceptueel en reflexief bewustzijn?
→
● Perceptueel bewustzijn = reageren op prikkels, zoals iets zien of horen.
● Reflexief bewustzijn = echt nadenken, plannen maken, en bewust keuzes maken.
Waarom twijfelen sommige wetenschappers aan het idee dat dieren zoals mensen denken?
→ Omdat er bijna geen bewijs is dat dieren reflexief bewustzijn hebben. Ze gedragen zich slim, maar dat betekent niet dat ze
echt nadenken zoals wij.
Wat is de belangrijkste boodschap van de tegenstanders?
→ Niet alles wat zich gedraagt als een mens, denkt ook als een mens.
Morgan’s Canon & Clever Hans effect
Wat is het Clever Hans-effect?
Het is een situatie waarin een dier slim lijkt, maar eigenlijk onbewuste signalen van mensen volgt. Clever Hans was een paard
dat wiskunde leek te kunnen, maar eigenlijk reageerde op de lichaamstaal van zijn eigenaar.
Wat betekent Morgan’s Canon?
, ●
Dit is een principe in gedragsonderzoek: we mogen gedrag niet ingewikkelder verklaren dan nodig. Als een dier iets doet,
moeten we eerst kijken of een simpele verklaring klopt, voordat we denken dat het dier echt ‘nadenkt’ zoals een mens.
Gedragsonderzoek in de 21ste eeuw
❓ Wat is gedrag en waaruit bestaat het?👉 Gedrag is een patroon dat zich herhaalt in de tijd. Dit kan bestaan uit:
● Beweging (zoals lopen of springen)
● Geluiden (zoals praten of blaffen)
● Gedachten (zoals nadenken over een probleem)
❓ Wat zijn de twee soorten gedrag bij dieren?
👉 1. Aangeboren gedrag – Dit is van nature aanwezig, zoals reflexen of instincten.
Bijvoorbeeld: Kruisbekken (een soort vogel) weten van nature hoe ze voedsel moeten eten, zonder het te leren.
👉 2. Aangeleerd gedrag – Dit wordt geleerd door ervaring of andere dieren.
Bijvoorbeeld: Ratten leren van hun moeder hoe ze een dennenappel moeten openen om te eten.
❓ Hebben dieren meestal aangeboren of aangeleerd gedrag?
👉 De meeste gedragingen zijn een mix van beide.
Complexiteit van gedrag
❓ Waarom vertonen sommige dieren complex gedrag en anderen niet?
👉 Dit hangt af van hun zenuwstelsel:
● Eenvoudig zenuwstelsel (zoals een zeeslak) → weinig variatie in gedrag
● Complex zenuwstelsel (zoals een mens) → veel variatie in gedrag
Vergelijkend cognitief onderzoek
❓ Wat is het verschil tussen homoloog en analoog gedrag?
👉 Homoloog gedrag → gedrag dat afstamt van een gemeenschappelijke voorouder.
Bijvoorbeeld: Mensen en apen gebruiken handen om dingen vast te pakken.
👉 Analoog gedrag → gedrag dat lijkt op elkaar, maar uit een andere evolutie komt.
Bijvoorbeeld: Vleermuizen en vogels kunnen vliegen, maar hun vleugels zijn op een andere manier ontstaan.
Intelligentie bij dieren
❓ Hoe meten we intelligentie?
👉 Intelligentie is moeilijk te meten met één IQ-score. Mensen hebben verschillende sterke en zwakke punten.
❓ Hoe zien we intelligentie bij dieren?
👉 Sommige dieren tonen intelligentie via speciale vaardigheden, zoals ruimtelijk geheugen.
● Voorbeeld: Vogels die voedsel verstoppen op honderden plekken, hebben een grotere hippocampus (deel van de
hersenen dat helpt bij onthouden van plaatsen).
, ●
SAMENVATTING kort
● Clever Hans-effect → een paard dat wiskunde lijkt te kennen maar eigenlijk de mens volgt.
● Aangeboren vs. Aangeleerd gedrag → een baby die instinctief zuigt aan een fles (aangeboren), maar leert praten
(aangeleerd).
● Homoloog vs. Analoog gedrag → homoloog = zelfde familie (zoals mensen en apen), analoog = gelijke functie maar
andere oorsprong (zoals vleugels bij vleermuizen en vogels).
● Ruimtelijk geheugen bij vogels → sommige vogels hun eten verstoppen en een goed geheugen hebben.
o Sceptici: Dieren hebben misschien wel perceptueel bewustzijn (stimuli verwerken) maar geen reflexief
bewustzijn (nadenken over denken).
● Aristoteles: Gedrag komt door de ziel (hersenen zijn airco).
● Descartes: Geest bestuurt het lichaam.
● Darwin: Mensen en dieren zijn niet fundamenteel verschillend.
● Skinner: Gedrag wordt gestuurd door externe prikkels.
● Tinbergen: Gedrag verklaren met vier vragen.
● Cognitieve revolutie: Gedrag als venster op denken.
● Morgan’s Canon: Altijd de simpelste verklaring zoeken.
1. Hoe is het zenuwstelsel geëvolueerd bij dieren?
● Dieren hebben door de evolutie steeds complexere zenuwstelsels gekregen.
● Eerst was er een zenuwnet (simpel systeem met zenuwen die prikkels doorgeven).
● Later kwam een gesegmenteerd zenuwstelsel, waarbij het lichaam in stukken is verdeeld en aan beide kanten
symmetrisch is (zoals bij insecten en gewervelde dieren).
2. Wat is een ganglion en wat betekent encephalisatie?
● Ganglion = een klomp zenuwcellen die werkt als een klein brein.
● Encephalisatie = de ganglia in het hoofd worden groter en ontwikkelen zich tot een echt brein.
3. Welke dieren hebben de meest ontwikkelde hersenen?
● Gewervelde dieren (dieren met een ruggengraat, zoals vissen, vogels en zoogdieren) hebben de meest ontwikkelde
hersenen.
● Mensen hebben, in verhouding tot hun lichaamsgrootte, de grootste hersenen van alle dieren.
4. Wat zijn de kenmerken van het zenuwstelsel bij gewervelde dieren?
● Bilaterale symmetrie → het lichaam is aan beide kanten hetzelfde.
● Bescherming → hersenen en ruggenmerg zitten in bot of kraakbeen.
● Gekruiste organisatie → de linkerhersenhelft bestuurt de rechterkant van het lichaam en omgekeerd.
5. Hoe heeft de evolutie van de hersenen invloed op gedrag?
● Hoe groter en complexer de hersenen, hoe ingewikkelder het gedrag.
● De grote en kleine hersenen speelden een grote rol in de ontwikkeling van intelligent gedrag.
6. Wat zijn de kenmerken van primaten?
● Goed kleurenzicht
● Ogen vooraan in het gezicht → helpt bij dieptezien.
● Weinig baby’s per zwangerschap → ouders zorgen langer voor hun kinderen.
● Grote hersenen → helpen bij sociale interacties en complexe bewegingen.
LES 1 Evolutie van cognitief onderzoek en de hersenen
1. Wat dacht Aristoteles 300 v.Chr. over gedrag en de psyche?
● Aristoteles geloofde in mentalisme: gedrag komt door een niet-materiële psyche (ziel).
● De psyche leeft los van het lichaam en overleeft de dood. Daarna kiest ze een nieuw lichaam.
● Hij koppelde hersenen niet aan gedrag, maar dacht dat ze het lichaam alleen afkoelden.
2. Wat dacht Descartes 1650 over de relatie tussen lichaam en geest?
● Descartes geloofde in dualisme: zowel geest als lichaam bepalen gedrag.
● De geest stuurt rationeel gedrag, terwijl het lichaam en de hersenen zorgen voor automatische dingen (zoals
spijsvertering en beweging).
● Hij dacht dat de geest in de pijnappelklier (epifyse, een orgaan in je hersenen regelt slaap) zat en via hersenvocht de
spieren bestuurde.
● Alleen pratende en probleemoplossende wezens (volgens hem niet dieren of baby's) hadden een geest en
bewustzijn.
3. Wat was de visie van Darwin 1879 op gedrag en de geest?
● Darwin was materialist: gedrag wordt bepaald door het zenuwstelsel en niet door een ziel.
● Mensen en dieren verschillen niet in soort, maar in graad (dus geen fundamenteel verschil in denkvermogen).
● Hij gaf dieren vaak teveel mentale capaciteiten zonder bewijs (bijv. een kat die zou redeneren als een mens).
4. Wat dacht Skinner 1950 over gedrag?
● Skinner was een behaviorist: gedrag wordt bepaald door externe prikkels en conditionering.
● Interne factoren, zoals gedachten en gevoelens, spelen geen rol in zijn theorie.
● Hij onderzocht dit in de beroemde Skinner-box.
5. Wat onderzocht Tinbergen 1960 ?
● Tinbergen bestudeerde natuurlijk gedrag (ethologie). ze geven een volledige beeld van gedrag.
● Hij stelde vier vragen om gedrag te verklaren:
o Fysiologisch: Hoe werkt het in het lichaam? OORZAAK
o Ontogenetisch: Hoe ontwikkelt het zich bij een individu? ONTWIKKELING
o Evolutionair: Hoe is het ontstaan door evolutie? EVOLUTIE
o Functioneel: Wat is het nut van dit gedrag? FUNCTIE
, ●
6. Wat is gedragsecologie?
➡️ Bestudeert gedrag in natuurlijke omgeving en kijkt naar overlevings- en voortplantingsvoordeel.
✅ Voordeel: het verklaart waarom gedrag nuttig is in evolutie (bijv. waarom vogels migreren of paringsgedrag
●
●
tonen).
7. Wat veranderde er tijdens de cognitieve revolutie (~1970)?
● Gedrag werd een venster op cognitieve processen zoals waarneming, geheugen en motivatie.
● Er kwamen twee stromingen:
1. antropomorfisme en volkspsychologie
→ Dat is wanneer we dieren bekijken alsof ze mensen zijn, met gevoelens en gedachten zoals wij.
Bv Griffin→ Dat een bij bewust een dans doet om aan andere bijen te vertellen waar een bloemenveld is — dus dat
ze een soort bedoeling heeft.
2. contra stroming, verschil tussen perceptueel en reflexief bewustzijn?
→
● Perceptueel bewustzijn = reageren op prikkels, zoals iets zien of horen.
● Reflexief bewustzijn = echt nadenken, plannen maken, en bewust keuzes maken.
Waarom twijfelen sommige wetenschappers aan het idee dat dieren zoals mensen denken?
→ Omdat er bijna geen bewijs is dat dieren reflexief bewustzijn hebben. Ze gedragen zich slim, maar dat betekent niet dat ze
echt nadenken zoals wij.
Wat is de belangrijkste boodschap van de tegenstanders?
→ Niet alles wat zich gedraagt als een mens, denkt ook als een mens.
Morgan’s Canon & Clever Hans effect
Wat is het Clever Hans-effect?
Het is een situatie waarin een dier slim lijkt, maar eigenlijk onbewuste signalen van mensen volgt. Clever Hans was een paard
dat wiskunde leek te kunnen, maar eigenlijk reageerde op de lichaamstaal van zijn eigenaar.
Wat betekent Morgan’s Canon?
, ●
Dit is een principe in gedragsonderzoek: we mogen gedrag niet ingewikkelder verklaren dan nodig. Als een dier iets doet,
moeten we eerst kijken of een simpele verklaring klopt, voordat we denken dat het dier echt ‘nadenkt’ zoals een mens.
Gedragsonderzoek in de 21ste eeuw
❓ Wat is gedrag en waaruit bestaat het?👉 Gedrag is een patroon dat zich herhaalt in de tijd. Dit kan bestaan uit:
● Beweging (zoals lopen of springen)
● Geluiden (zoals praten of blaffen)
● Gedachten (zoals nadenken over een probleem)
❓ Wat zijn de twee soorten gedrag bij dieren?
👉 1. Aangeboren gedrag – Dit is van nature aanwezig, zoals reflexen of instincten.
Bijvoorbeeld: Kruisbekken (een soort vogel) weten van nature hoe ze voedsel moeten eten, zonder het te leren.
👉 2. Aangeleerd gedrag – Dit wordt geleerd door ervaring of andere dieren.
Bijvoorbeeld: Ratten leren van hun moeder hoe ze een dennenappel moeten openen om te eten.
❓ Hebben dieren meestal aangeboren of aangeleerd gedrag?
👉 De meeste gedragingen zijn een mix van beide.
Complexiteit van gedrag
❓ Waarom vertonen sommige dieren complex gedrag en anderen niet?
👉 Dit hangt af van hun zenuwstelsel:
● Eenvoudig zenuwstelsel (zoals een zeeslak) → weinig variatie in gedrag
● Complex zenuwstelsel (zoals een mens) → veel variatie in gedrag
Vergelijkend cognitief onderzoek
❓ Wat is het verschil tussen homoloog en analoog gedrag?
👉 Homoloog gedrag → gedrag dat afstamt van een gemeenschappelijke voorouder.
Bijvoorbeeld: Mensen en apen gebruiken handen om dingen vast te pakken.
👉 Analoog gedrag → gedrag dat lijkt op elkaar, maar uit een andere evolutie komt.
Bijvoorbeeld: Vleermuizen en vogels kunnen vliegen, maar hun vleugels zijn op een andere manier ontstaan.
Intelligentie bij dieren
❓ Hoe meten we intelligentie?
👉 Intelligentie is moeilijk te meten met één IQ-score. Mensen hebben verschillende sterke en zwakke punten.
❓ Hoe zien we intelligentie bij dieren?
👉 Sommige dieren tonen intelligentie via speciale vaardigheden, zoals ruimtelijk geheugen.
● Voorbeeld: Vogels die voedsel verstoppen op honderden plekken, hebben een grotere hippocampus (deel van de
hersenen dat helpt bij onthouden van plaatsen).
, ●
SAMENVATTING kort
● Clever Hans-effect → een paard dat wiskunde lijkt te kennen maar eigenlijk de mens volgt.
● Aangeboren vs. Aangeleerd gedrag → een baby die instinctief zuigt aan een fles (aangeboren), maar leert praten
(aangeleerd).
● Homoloog vs. Analoog gedrag → homoloog = zelfde familie (zoals mensen en apen), analoog = gelijke functie maar
andere oorsprong (zoals vleugels bij vleermuizen en vogels).
● Ruimtelijk geheugen bij vogels → sommige vogels hun eten verstoppen en een goed geheugen hebben.
o Sceptici: Dieren hebben misschien wel perceptueel bewustzijn (stimuli verwerken) maar geen reflexief
bewustzijn (nadenken over denken).
● Aristoteles: Gedrag komt door de ziel (hersenen zijn airco).
● Descartes: Geest bestuurt het lichaam.
● Darwin: Mensen en dieren zijn niet fundamenteel verschillend.
● Skinner: Gedrag wordt gestuurd door externe prikkels.
● Tinbergen: Gedrag verklaren met vier vragen.
● Cognitieve revolutie: Gedrag als venster op denken.
● Morgan’s Canon: Altijd de simpelste verklaring zoeken.
1. Hoe is het zenuwstelsel geëvolueerd bij dieren?
● Dieren hebben door de evolutie steeds complexere zenuwstelsels gekregen.
● Eerst was er een zenuwnet (simpel systeem met zenuwen die prikkels doorgeven).
● Later kwam een gesegmenteerd zenuwstelsel, waarbij het lichaam in stukken is verdeeld en aan beide kanten
symmetrisch is (zoals bij insecten en gewervelde dieren).
2. Wat is een ganglion en wat betekent encephalisatie?
● Ganglion = een klomp zenuwcellen die werkt als een klein brein.
● Encephalisatie = de ganglia in het hoofd worden groter en ontwikkelen zich tot een echt brein.
3. Welke dieren hebben de meest ontwikkelde hersenen?
● Gewervelde dieren (dieren met een ruggengraat, zoals vissen, vogels en zoogdieren) hebben de meest ontwikkelde
hersenen.
● Mensen hebben, in verhouding tot hun lichaamsgrootte, de grootste hersenen van alle dieren.
4. Wat zijn de kenmerken van het zenuwstelsel bij gewervelde dieren?
● Bilaterale symmetrie → het lichaam is aan beide kanten hetzelfde.
● Bescherming → hersenen en ruggenmerg zitten in bot of kraakbeen.
● Gekruiste organisatie → de linkerhersenhelft bestuurt de rechterkant van het lichaam en omgekeerd.
5. Hoe heeft de evolutie van de hersenen invloed op gedrag?
● Hoe groter en complexer de hersenen, hoe ingewikkelder het gedrag.
● De grote en kleine hersenen speelden een grote rol in de ontwikkeling van intelligent gedrag.
6. Wat zijn de kenmerken van primaten?
● Goed kleurenzicht
● Ogen vooraan in het gezicht → helpt bij dieptezien.
● Weinig baby’s per zwangerschap → ouders zorgen langer voor hun kinderen.
● Grote hersenen → helpen bij sociale interacties en complexe bewegingen.
