Mediapsychologie
Table of Contents
Ontstaan van mediapsychologie .................................................................................................. 5
Vroege invloeden ...........................................................................................................................................5
Herman Ebbinghaus ................................................................................................................................................... 5
Copernicus................................................................................................................................................................. 5
Descartes ................................................................................................................................................................... 5
Empirisme .................................................................................................................................................................. 5
Darwin’s evolutieleer ................................................................................................................................................... 6
Fysiologische invloeden .............................................................................................................................................. 7
Structuralisme ...............................................................................................................................................7
Wilheim Wundt (1832 – 1920) ...................................................................................................................................... 7
Structuur van de geest ................................................................................................................................................ 8
Functionalisme ..............................................................................................................................................8
Kenmerken ................................................................................................................................................................. 8
William James (1842 – 1910) ........................................................................................................................................ 8
Gestaltpsychologie ........................................................................................................................................8
Reactie tegen structuralisme ....................................................................................................................................... 8
Visuele illusies ............................................................................................................................................................ 9
Psychoanalyse ...............................................................................................................................................9
Sigmund Freud (1856 – 1939) ....................................................................................................................................... 9
Kernidee ..................................................................................................................................................................... 9
Oplossing en methode ................................................................................................................................................ 9
Kritieken ................................................................................................................................................................... 10
Projectieve technieken (Rorschach) ........................................................................................................................... 10
Behaviorisme ............................................................................................................................................... 10
Throndike’s wet van eUect (1911) ............................................................................................................................... 10
Burthus Frederic Skinner (1904 – 1990) ...................................................................................................................... 11
Filosofie....................................................................................................................................................... 11
Karl Popper (1902 – 1994) .......................................................................................................................................... 11
Massamedia ................................................................................................................................................ 12
Fotografie en massamedia ........................................................................................................................................ 12
Mediapsychologie ........................................................................................................................................ 12
Examen ....................................................................................................................................................... 13
Onderzoeksmethoden ................................................................................................................ 14
Beschrijvend onderzoek ............................................................................................................................... 14
Mixed method ........................................................................................................................................................... 14
Toevallige steekproef ................................................................................................................................................. 14
Correlationeel onderzoek ............................................................................................................................. 15
Kenmerken ............................................................................................................................................................... 15
Correlaties ............................................................................................................................................................... 15
1
, Experimenten .............................................................................................................................................. 16
Twee essentiële kenmerken ....................................................................................................................................... 16
Toevallige toewijzing vs steekproeftrekking ................................................................................................................. 16
Smartphone afhankelijkheid ....................................................................................................... 17
Feiten en cijfers ........................................................................................................................................... 17
Toegankelijkheid, anonimiteit en asynchroniciteit ....................................................................................................... 17
Mere exposure .......................................................................................................................................................... 18
Klassieke conditionering .............................................................................................................................. 18
De inzichten van Pavlov ............................................................................................................................................. 18
Conditionering .......................................................................................................................................................... 18
Kenmerken ............................................................................................................................................................... 19
Habituatie.................................................................................................................................................... 22
Habituatie vs klassieke conditionering ....................................................................................................................... 22
Conditionering ............................................................................................................................................. 22
Klassieke conditionering ........................................................................................................................................... 22
Operante / instrumentele conditionering .................................................................................................................... 22
Bekrachtiging ............................................................................................................................................................ 23
Straf ......................................................................................................................................................................... 26
EUectiviteit van straf.................................................................................................................................................. 26
Sociaal leren ................................................................................................................................................ 27
Nabootsing gedrag .................................................................................................................................................... 27
Socialisatieproces .................................................................................................................................................... 27
Hoe kijken we naar onszelf?........................................................................................................ 28
Componenten van het zelf ......................................................................................................................................... 28
Zelfconcept ................................................................................................................................................. 28
Oorsprong van het zelf............................................................................................................................................... 28
Introspectie .............................................................................................................................................................. 30
Perceptie van eigen gedrag ........................................................................................................................................ 31
Perceptie van eigen emoties ...................................................................................................................................... 31
Percepties van eigen motivaties ................................................................................................................................. 33
Invloed van anderen .................................................................................................................................................. 34
Gender en cultuur ..................................................................................................................................................... 36
Zelfwaardering ............................................................................................................................................. 37
De behoefte aan zelfwaardering................................................................................................................................. 37
Zelfdiscrepanties ...................................................................................................................................................... 38
Zelfbewustzijnstheorie .............................................................................................................................................. 38
Beperkingen van zelfregulatie .................................................................................................................................... 39
Mechanismen van zelfverheerlijking........................................................................................................................... 40
Zijn positieve illusies passend? .................................................................................................................................. 44
Zelfpresentatie ............................................................................................................................................ 44
Strategische zelfpresentatie ...................................................................................................................................... 45
Zelfverificatie ............................................................................................................................................................ 45
Zelfsturing ................................................................................................................................................................ 46
Voorbeeld examenvraag ............................................................................................................................... 46
2
,Hoe kijken we naar de ander ....................................................................................................... 47
Gezond verstand .......................................................................................................................................... 47
Sociale perceptie ...................................................................................................................................................... 47
Observatie ................................................................................................................................................... 47
Uiterlijk..................................................................................................................................................................... 47
Situaties ................................................................................................................................................................... 48
Gedragingen ............................................................................................................................................................. 49
Attributie ..................................................................................................................................................... 51
Soorten attributie ...................................................................................................................................................... 51
Attributietheorieën .................................................................................................................................................... 51
Attributienvertekeningen ........................................................................................................................................... 54
Integratie: een samenhangend beeld krijgen ................................................................................................. 58
Informatie-integratie theorie ...................................................................................................................................... 58
Basisbevindingen ...................................................................................................................................................... 59
Afwijkingen van de rekenkunde .................................................................................................................................. 60
Confirmatievertekeningen ............................................................................................................................ 62
Persistentie van opvattingen ...................................................................................................................................... 62
Confirmatorische hypothesetoetsing ......................................................................................................................... 63
Self-fulfilling prophecy .............................................................................................................................................. 63
Zijn we dan zo slecht in persoonspercepties? ................................................................................................ 64
Relativering .............................................................................................................................................................. 64
De processen van sociale perceptie ........................................................................................................................... 64
Voorbeeldexamenvragen .............................................................................................................................. 65
Vraag 1 ..................................................................................................................................................................... 65
Vraag 2 ..................................................................................................................................................................... 65
Attitudeveranderingen ................................................................................................................ 65
Attitudes...................................................................................................................................................... 65
Definitie ................................................................................................................................................................... 65
Ontwikkeling van attitudes ........................................................................................................................................ 67
Meting van attitudes .................................................................................................................................................. 68
Het verband tussen attitude en gedrag ....................................................................................................................... 69
Overreding door communicatie..................................................................................................................... 69
Twee wegen van overreding ....................................................................................................................................... 69
Boodschap ............................................................................................................................................................... 71
Overreding door gedrag ................................................................................................................................ 72
Rollenspel ................................................................................................................................................................ 72
Cognitieve dissonantietheorie ................................................................................................................................... 72
Nieuwe inzichten ...................................................................................................................................................... 81
Een kritische blik ....................................................................................................................................................... 82
Opkomst van het internet ........................................................................................................... 82
Pre-web era (PC)........................................................................................................................................... 82
1974 ......................................................................................................................................................................... 82
Preweb tijdperk: persoonlijke computer ..................................................................................................................... 82
3
, Web 1.0 ....................................................................................................................................................... 83
Voor- en nadelen ....................................................................................................................................................... 83
Web 2.0 ....................................................................................................................................................... 83
Evoluties .................................................................................................................................................................. 83
Read and write Internet ............................................................................................................................................. 84
Voordelen internet .................................................................................................................................................... 84
Web 3.0 ....................................................................................................................................................... 85
AI ............................................................................................................................................................................. 85
Toekomst .................................................................................................................................................................. 85
Risico’s van het internet ............................................................................................................. 86
Leeftijd ........................................................................................................................................................ 86
Leeftijdsbeperking sociale media .............................................................................................................................. 86
Ontwikkelingspsychologie ......................................................................................................................................... 86
Strategieën voor ouderlijke bemiddeling ....................................................................................................... 88
Ouderlijke kennis van de online risico’s van adolescenten........................................................................................... 88
Strategieën voor ouderlijke bemiddeling ..................................................................................................................... 88
Risico’s ........................................................................................................................................................ 89
Soorten risico’s ......................................................................................................................................................... 89
Overzicht soorten risico’s .......................................................................................................................................... 89
Nadeel van internet ................................................................................................................................................... 90
Agressief gedrag........................................................................................................................................................ 90
Seksuele risico’s ....................................................................................................................................................... 94
Waardegerelateerde risico’s ...................................................................................................................................... 96
Commerciële risico’s ................................................................................................................................................ 96
Prosociaal gedrag....................................................................................................................... 97
Motieven...................................................................................................................................................... 97
Prosociaal gedrag ..................................................................................................................................................... 97
Evolutieleer .............................................................................................................................................................. 98
Normen .................................................................................................................................................................... 98
Sociale uitwisseling .................................................................................................................................................. 99
Empathie-altruïsme hypothese ................................................................................................................................ 100
Persoonlijke factoren ................................................................................................................................. 101
Gender ................................................................................................................................................................... 101
Cultuur ................................................................................................................................................................... 102
Gemoedsstemming ................................................................................................................................................ 103
Psychofysische ongevoeligheid ............................................................................................................................... 104
Situationele factoren .................................................................................................................................. 107
Omgeving (platteland vs stad).................................................................................................................................. 107
OmstaanderseUect ................................................................................................................................................. 108
4
,Ontstaan van mediapsychologie
Vroege invloeden
Herman Ebbinghaus
• “Psychologie is een wetenschap met een lang verleden en een korte geschiedenis.”
• “Van het oudste onderwerp zullen we de nieuwste wetenschap maken.”
à Herman Ebbinghaus (1885), in “Über das Gedächtnis”
Copernicus
Voordien
• De mens (~ aarde) is het centrum van het universum
• Universum is speciaal voor de mens gecreëerd
• Mensdom is uniek: niet onderhevig aan gangbare wetmatigheden (niet bestudeerbaar)
• Menselijke geest (= ziel) heeft een vrije wil en is niet onderworpen aan de natuurwetten
Vanaf Nicolaus Copernicus (1473-1543)
De aarde bevindt zich niet in het centrum van het universum, maar draait rond de zon.
Descartes
Dualisme
• Mens bestaat uit 2 elementen: lichaam en geest (ziel)
• Lichaam is een omhulsel rond de geest
• De geest kan het lichaam beïnvloeden, maar omgekeer niet
Vanaf René Descartes (1596-1650)
Mechanische visie
• “De mens is een complexe machine onderhevig aan wiskundige wetten”
• Mens als studieobject is mogelijk
• Geest en lichaam beïnvloeden elkaar wederzijds
• Pijnappelklier: de plaats waar ziel en lichaam samenkomen
Rationalisme
“De waarheid kan achterhaald worden door rede”
à We kunnen naar geest kijken door introspectie (mensen spreken met elkaar)
Empirisme
Thomas Hobbes (1588 – 1679)
• Kennis komt voort uit zintuiglijke ervaringen
• De bron van kennis = waarneming, ervaring en experimenten (niet de ratio)
5
,John Locke (1632 – 1704)
• De geest wordt gekenmerkt door associaties van ideeën (associationisme)
• Tabula rasa (Aristoteles)
= mens is een blank bord dat door ervaringen wordt volgeschreven
Locke’s associatie van ideeën
“Hogere orde kennis komt tot stand door combinaties (associaties) van eenvoudigere ideeën”
à Post-it brainstormmethode (door combinaties)
David Hume (1711 – 1776)
• Associaties tussen ideeën worden bepaald door
- Gelijkenis (bv nostalgische geur)
- Samen voorkomen in tijd en ruimte
• Scepticisme: is het mogelijk causaliteit vast te stellen?
Darwin’s evolutieleer
Charles Darwin (1809 – 1882)
The Origin of Species (1559)
Boek is beroemd geworden omdat Darwin erin slaagde om mooie beschrijvingen te maken waardoor het
aantrekkelijk werd om te lezen.
Natuurlijke selectie
Wanneer de omgeving verandert, bieden sommige trekken van een organisme meer voordeel aan andere trekken.
à Bv hoog intelligentievermogen vs handvaardigheid afhankelijk van situatie
Survival of the fittest
• Dieren passen zich over langere periodes aan de lokale omgeving aan
• Hoe beter de aanpassing, hoe groter de kans op succes (bv AI)
Grant (1991)
20-jarige follow-up van vinkenpopulatie op Galapagos-eilanden (cfr Darwin)
Droge periode
• Kleine vinken in nadeel
• Hardere zaden
• Gevolg: volgende generatie is zo’n 4% groter
Natte periode
• Kleine vinken zijn in het voordeel
• Zaden worden overwoekerd door eenjarige planten
• Gevolg: volgende generatie is zo’n 2,5% kleiner
6
,Fysiologische invloeden
Experimenten
Eerste onderzoekers die experimenten gebruikten:
Herman von Heimholtz (1821 – 1894)
• Alle krachten in de mens zijn lichamelijk en chemisch
• Meten van snelheid waarmee impulsen zich voortplanten in het zenuwstelsel
Gustav Fechner (1801 – 1887)
• Elemente der Psychophysik (1860)
• Hoeveel helderder moet een licht worden, voordat men het verschil opmerkt
• Psychofysica
Psychofysica
Vroeger
Absolute drempel
• Hoe sterk moet een stimulus zijn om waargenomen te kunnen worden?
• Lager voor gevoelige zintuigen, hoger voor minder gevoelige zintuigen
à Bv als het donker is en nergens verlichting is, dan kunnen we een kaars van ver zien.
Differentiële drempel
Het kleinste waardeverschil tussen 2 prikkels dat nog waargenomen kan worden.
à Heel belangrijk bij reclame.
De Wet van Weber (1830)
• Differentiële drempel is afhankelijk van stimulusintensiteit
• Hoe groter de stimulus, hoe groter het verschil moet zijn om het op te meten
à Differentiële drempel = percentage van de intensiteit
Vandaag
Prijspercepties: verschil tussen 25€ en 15€ lijkt groter dan 125€ en 115€.
Structuralisme
Wilheim Wundt (1832 – 1920)
1874
Grundzüge der physiologischen Psychologie
à “Psychologie als alliantie tussen fysiologie en psychologie die naar zichzelf van binnenuit kijkt” (introspectie).
1879
Oprichting eerste psychologisch laboratorium te Leipzig (beginpunt psychologie). -> datum kennen!!!
7
, Structuur van de geest
Centrale vraag: Wat is de structuur van de geest?
à Elk complex proces kan gereduceerd worden tot een combinatie van elementaire componenten.
Primaire vragen
• Welke zijn de elementen van een ervaring?
- Sensaties
- Beelden
- Gevoelens
• Hoe worden die gecombineerd?
• Wat zorgt ervoor dat elementen met elkaar gecombineerd worden?
Functionalisme
Centrale vraag: Wat zijn de functies van (bewuste) ervaring en gedrag?
Kenmerken
• Sterk beïnvloed door Darwin
- Hebben mentale processen een evolutionaire geschiedenis?
- Zijn onze capaciteiten gelijk aan dieren?
• Psychische processen kunnen niet in stukken gesneden worden, maar zijn continue processen
• Onderzoek gebeurt in natuurlijke context
• Op de dag van vandaag nog steeds een belangrijke stroming
William James (1842 – 1910)
• The principles of Psychology (1890)
• Mentale processen zijn actief en continu (cf rivier)
Gestaltpsychologie
Reactie tegen structuralisme
• De mens is meer dan de som van onafhankelijke, elementaire gedragingen
• Waarneming bestaat niet uit een reeks van onafhankelijke sensaties
• Mensen nemen de wereld waar in gehelen of gestalten (Gestalt)
- Bewijs adhv visuele illusies
• Sterke nadruk op interactie met de omgeving
• Stroming met nog steeds invloed op perceptie, geheugen en denken
Belangrijke onderzoekers
• Wolfgang Köhler (1887 – 1967)
• Max Wertheimer (1880 – 1943)
• Kurt Kofka (1886 – 1941)
8
Table of Contents
Ontstaan van mediapsychologie .................................................................................................. 5
Vroege invloeden ...........................................................................................................................................5
Herman Ebbinghaus ................................................................................................................................................... 5
Copernicus................................................................................................................................................................. 5
Descartes ................................................................................................................................................................... 5
Empirisme .................................................................................................................................................................. 5
Darwin’s evolutieleer ................................................................................................................................................... 6
Fysiologische invloeden .............................................................................................................................................. 7
Structuralisme ...............................................................................................................................................7
Wilheim Wundt (1832 – 1920) ...................................................................................................................................... 7
Structuur van de geest ................................................................................................................................................ 8
Functionalisme ..............................................................................................................................................8
Kenmerken ................................................................................................................................................................. 8
William James (1842 – 1910) ........................................................................................................................................ 8
Gestaltpsychologie ........................................................................................................................................8
Reactie tegen structuralisme ....................................................................................................................................... 8
Visuele illusies ............................................................................................................................................................ 9
Psychoanalyse ...............................................................................................................................................9
Sigmund Freud (1856 – 1939) ....................................................................................................................................... 9
Kernidee ..................................................................................................................................................................... 9
Oplossing en methode ................................................................................................................................................ 9
Kritieken ................................................................................................................................................................... 10
Projectieve technieken (Rorschach) ........................................................................................................................... 10
Behaviorisme ............................................................................................................................................... 10
Throndike’s wet van eUect (1911) ............................................................................................................................... 10
Burthus Frederic Skinner (1904 – 1990) ...................................................................................................................... 11
Filosofie....................................................................................................................................................... 11
Karl Popper (1902 – 1994) .......................................................................................................................................... 11
Massamedia ................................................................................................................................................ 12
Fotografie en massamedia ........................................................................................................................................ 12
Mediapsychologie ........................................................................................................................................ 12
Examen ....................................................................................................................................................... 13
Onderzoeksmethoden ................................................................................................................ 14
Beschrijvend onderzoek ............................................................................................................................... 14
Mixed method ........................................................................................................................................................... 14
Toevallige steekproef ................................................................................................................................................. 14
Correlationeel onderzoek ............................................................................................................................. 15
Kenmerken ............................................................................................................................................................... 15
Correlaties ............................................................................................................................................................... 15
1
, Experimenten .............................................................................................................................................. 16
Twee essentiële kenmerken ....................................................................................................................................... 16
Toevallige toewijzing vs steekproeftrekking ................................................................................................................. 16
Smartphone afhankelijkheid ....................................................................................................... 17
Feiten en cijfers ........................................................................................................................................... 17
Toegankelijkheid, anonimiteit en asynchroniciteit ....................................................................................................... 17
Mere exposure .......................................................................................................................................................... 18
Klassieke conditionering .............................................................................................................................. 18
De inzichten van Pavlov ............................................................................................................................................. 18
Conditionering .......................................................................................................................................................... 18
Kenmerken ............................................................................................................................................................... 19
Habituatie.................................................................................................................................................... 22
Habituatie vs klassieke conditionering ....................................................................................................................... 22
Conditionering ............................................................................................................................................. 22
Klassieke conditionering ........................................................................................................................................... 22
Operante / instrumentele conditionering .................................................................................................................... 22
Bekrachtiging ............................................................................................................................................................ 23
Straf ......................................................................................................................................................................... 26
EUectiviteit van straf.................................................................................................................................................. 26
Sociaal leren ................................................................................................................................................ 27
Nabootsing gedrag .................................................................................................................................................... 27
Socialisatieproces .................................................................................................................................................... 27
Hoe kijken we naar onszelf?........................................................................................................ 28
Componenten van het zelf ......................................................................................................................................... 28
Zelfconcept ................................................................................................................................................. 28
Oorsprong van het zelf............................................................................................................................................... 28
Introspectie .............................................................................................................................................................. 30
Perceptie van eigen gedrag ........................................................................................................................................ 31
Perceptie van eigen emoties ...................................................................................................................................... 31
Percepties van eigen motivaties ................................................................................................................................. 33
Invloed van anderen .................................................................................................................................................. 34
Gender en cultuur ..................................................................................................................................................... 36
Zelfwaardering ............................................................................................................................................. 37
De behoefte aan zelfwaardering................................................................................................................................. 37
Zelfdiscrepanties ...................................................................................................................................................... 38
Zelfbewustzijnstheorie .............................................................................................................................................. 38
Beperkingen van zelfregulatie .................................................................................................................................... 39
Mechanismen van zelfverheerlijking........................................................................................................................... 40
Zijn positieve illusies passend? .................................................................................................................................. 44
Zelfpresentatie ............................................................................................................................................ 44
Strategische zelfpresentatie ...................................................................................................................................... 45
Zelfverificatie ............................................................................................................................................................ 45
Zelfsturing ................................................................................................................................................................ 46
Voorbeeld examenvraag ............................................................................................................................... 46
2
,Hoe kijken we naar de ander ....................................................................................................... 47
Gezond verstand .......................................................................................................................................... 47
Sociale perceptie ...................................................................................................................................................... 47
Observatie ................................................................................................................................................... 47
Uiterlijk..................................................................................................................................................................... 47
Situaties ................................................................................................................................................................... 48
Gedragingen ............................................................................................................................................................. 49
Attributie ..................................................................................................................................................... 51
Soorten attributie ...................................................................................................................................................... 51
Attributietheorieën .................................................................................................................................................... 51
Attributienvertekeningen ........................................................................................................................................... 54
Integratie: een samenhangend beeld krijgen ................................................................................................. 58
Informatie-integratie theorie ...................................................................................................................................... 58
Basisbevindingen ...................................................................................................................................................... 59
Afwijkingen van de rekenkunde .................................................................................................................................. 60
Confirmatievertekeningen ............................................................................................................................ 62
Persistentie van opvattingen ...................................................................................................................................... 62
Confirmatorische hypothesetoetsing ......................................................................................................................... 63
Self-fulfilling prophecy .............................................................................................................................................. 63
Zijn we dan zo slecht in persoonspercepties? ................................................................................................ 64
Relativering .............................................................................................................................................................. 64
De processen van sociale perceptie ........................................................................................................................... 64
Voorbeeldexamenvragen .............................................................................................................................. 65
Vraag 1 ..................................................................................................................................................................... 65
Vraag 2 ..................................................................................................................................................................... 65
Attitudeveranderingen ................................................................................................................ 65
Attitudes...................................................................................................................................................... 65
Definitie ................................................................................................................................................................... 65
Ontwikkeling van attitudes ........................................................................................................................................ 67
Meting van attitudes .................................................................................................................................................. 68
Het verband tussen attitude en gedrag ....................................................................................................................... 69
Overreding door communicatie..................................................................................................................... 69
Twee wegen van overreding ....................................................................................................................................... 69
Boodschap ............................................................................................................................................................... 71
Overreding door gedrag ................................................................................................................................ 72
Rollenspel ................................................................................................................................................................ 72
Cognitieve dissonantietheorie ................................................................................................................................... 72
Nieuwe inzichten ...................................................................................................................................................... 81
Een kritische blik ....................................................................................................................................................... 82
Opkomst van het internet ........................................................................................................... 82
Pre-web era (PC)........................................................................................................................................... 82
1974 ......................................................................................................................................................................... 82
Preweb tijdperk: persoonlijke computer ..................................................................................................................... 82
3
, Web 1.0 ....................................................................................................................................................... 83
Voor- en nadelen ....................................................................................................................................................... 83
Web 2.0 ....................................................................................................................................................... 83
Evoluties .................................................................................................................................................................. 83
Read and write Internet ............................................................................................................................................. 84
Voordelen internet .................................................................................................................................................... 84
Web 3.0 ....................................................................................................................................................... 85
AI ............................................................................................................................................................................. 85
Toekomst .................................................................................................................................................................. 85
Risico’s van het internet ............................................................................................................. 86
Leeftijd ........................................................................................................................................................ 86
Leeftijdsbeperking sociale media .............................................................................................................................. 86
Ontwikkelingspsychologie ......................................................................................................................................... 86
Strategieën voor ouderlijke bemiddeling ....................................................................................................... 88
Ouderlijke kennis van de online risico’s van adolescenten........................................................................................... 88
Strategieën voor ouderlijke bemiddeling ..................................................................................................................... 88
Risico’s ........................................................................................................................................................ 89
Soorten risico’s ......................................................................................................................................................... 89
Overzicht soorten risico’s .......................................................................................................................................... 89
Nadeel van internet ................................................................................................................................................... 90
Agressief gedrag........................................................................................................................................................ 90
Seksuele risico’s ....................................................................................................................................................... 94
Waardegerelateerde risico’s ...................................................................................................................................... 96
Commerciële risico’s ................................................................................................................................................ 96
Prosociaal gedrag....................................................................................................................... 97
Motieven...................................................................................................................................................... 97
Prosociaal gedrag ..................................................................................................................................................... 97
Evolutieleer .............................................................................................................................................................. 98
Normen .................................................................................................................................................................... 98
Sociale uitwisseling .................................................................................................................................................. 99
Empathie-altruïsme hypothese ................................................................................................................................ 100
Persoonlijke factoren ................................................................................................................................. 101
Gender ................................................................................................................................................................... 101
Cultuur ................................................................................................................................................................... 102
Gemoedsstemming ................................................................................................................................................ 103
Psychofysische ongevoeligheid ............................................................................................................................... 104
Situationele factoren .................................................................................................................................. 107
Omgeving (platteland vs stad).................................................................................................................................. 107
OmstaanderseUect ................................................................................................................................................. 108
4
,Ontstaan van mediapsychologie
Vroege invloeden
Herman Ebbinghaus
• “Psychologie is een wetenschap met een lang verleden en een korte geschiedenis.”
• “Van het oudste onderwerp zullen we de nieuwste wetenschap maken.”
à Herman Ebbinghaus (1885), in “Über das Gedächtnis”
Copernicus
Voordien
• De mens (~ aarde) is het centrum van het universum
• Universum is speciaal voor de mens gecreëerd
• Mensdom is uniek: niet onderhevig aan gangbare wetmatigheden (niet bestudeerbaar)
• Menselijke geest (= ziel) heeft een vrije wil en is niet onderworpen aan de natuurwetten
Vanaf Nicolaus Copernicus (1473-1543)
De aarde bevindt zich niet in het centrum van het universum, maar draait rond de zon.
Descartes
Dualisme
• Mens bestaat uit 2 elementen: lichaam en geest (ziel)
• Lichaam is een omhulsel rond de geest
• De geest kan het lichaam beïnvloeden, maar omgekeer niet
Vanaf René Descartes (1596-1650)
Mechanische visie
• “De mens is een complexe machine onderhevig aan wiskundige wetten”
• Mens als studieobject is mogelijk
• Geest en lichaam beïnvloeden elkaar wederzijds
• Pijnappelklier: de plaats waar ziel en lichaam samenkomen
Rationalisme
“De waarheid kan achterhaald worden door rede”
à We kunnen naar geest kijken door introspectie (mensen spreken met elkaar)
Empirisme
Thomas Hobbes (1588 – 1679)
• Kennis komt voort uit zintuiglijke ervaringen
• De bron van kennis = waarneming, ervaring en experimenten (niet de ratio)
5
,John Locke (1632 – 1704)
• De geest wordt gekenmerkt door associaties van ideeën (associationisme)
• Tabula rasa (Aristoteles)
= mens is een blank bord dat door ervaringen wordt volgeschreven
Locke’s associatie van ideeën
“Hogere orde kennis komt tot stand door combinaties (associaties) van eenvoudigere ideeën”
à Post-it brainstormmethode (door combinaties)
David Hume (1711 – 1776)
• Associaties tussen ideeën worden bepaald door
- Gelijkenis (bv nostalgische geur)
- Samen voorkomen in tijd en ruimte
• Scepticisme: is het mogelijk causaliteit vast te stellen?
Darwin’s evolutieleer
Charles Darwin (1809 – 1882)
The Origin of Species (1559)
Boek is beroemd geworden omdat Darwin erin slaagde om mooie beschrijvingen te maken waardoor het
aantrekkelijk werd om te lezen.
Natuurlijke selectie
Wanneer de omgeving verandert, bieden sommige trekken van een organisme meer voordeel aan andere trekken.
à Bv hoog intelligentievermogen vs handvaardigheid afhankelijk van situatie
Survival of the fittest
• Dieren passen zich over langere periodes aan de lokale omgeving aan
• Hoe beter de aanpassing, hoe groter de kans op succes (bv AI)
Grant (1991)
20-jarige follow-up van vinkenpopulatie op Galapagos-eilanden (cfr Darwin)
Droge periode
• Kleine vinken in nadeel
• Hardere zaden
• Gevolg: volgende generatie is zo’n 4% groter
Natte periode
• Kleine vinken zijn in het voordeel
• Zaden worden overwoekerd door eenjarige planten
• Gevolg: volgende generatie is zo’n 2,5% kleiner
6
,Fysiologische invloeden
Experimenten
Eerste onderzoekers die experimenten gebruikten:
Herman von Heimholtz (1821 – 1894)
• Alle krachten in de mens zijn lichamelijk en chemisch
• Meten van snelheid waarmee impulsen zich voortplanten in het zenuwstelsel
Gustav Fechner (1801 – 1887)
• Elemente der Psychophysik (1860)
• Hoeveel helderder moet een licht worden, voordat men het verschil opmerkt
• Psychofysica
Psychofysica
Vroeger
Absolute drempel
• Hoe sterk moet een stimulus zijn om waargenomen te kunnen worden?
• Lager voor gevoelige zintuigen, hoger voor minder gevoelige zintuigen
à Bv als het donker is en nergens verlichting is, dan kunnen we een kaars van ver zien.
Differentiële drempel
Het kleinste waardeverschil tussen 2 prikkels dat nog waargenomen kan worden.
à Heel belangrijk bij reclame.
De Wet van Weber (1830)
• Differentiële drempel is afhankelijk van stimulusintensiteit
• Hoe groter de stimulus, hoe groter het verschil moet zijn om het op te meten
à Differentiële drempel = percentage van de intensiteit
Vandaag
Prijspercepties: verschil tussen 25€ en 15€ lijkt groter dan 125€ en 115€.
Structuralisme
Wilheim Wundt (1832 – 1920)
1874
Grundzüge der physiologischen Psychologie
à “Psychologie als alliantie tussen fysiologie en psychologie die naar zichzelf van binnenuit kijkt” (introspectie).
1879
Oprichting eerste psychologisch laboratorium te Leipzig (beginpunt psychologie). -> datum kennen!!!
7
, Structuur van de geest
Centrale vraag: Wat is de structuur van de geest?
à Elk complex proces kan gereduceerd worden tot een combinatie van elementaire componenten.
Primaire vragen
• Welke zijn de elementen van een ervaring?
- Sensaties
- Beelden
- Gevoelens
• Hoe worden die gecombineerd?
• Wat zorgt ervoor dat elementen met elkaar gecombineerd worden?
Functionalisme
Centrale vraag: Wat zijn de functies van (bewuste) ervaring en gedrag?
Kenmerken
• Sterk beïnvloed door Darwin
- Hebben mentale processen een evolutionaire geschiedenis?
- Zijn onze capaciteiten gelijk aan dieren?
• Psychische processen kunnen niet in stukken gesneden worden, maar zijn continue processen
• Onderzoek gebeurt in natuurlijke context
• Op de dag van vandaag nog steeds een belangrijke stroming
William James (1842 – 1910)
• The principles of Psychology (1890)
• Mentale processen zijn actief en continu (cf rivier)
Gestaltpsychologie
Reactie tegen structuralisme
• De mens is meer dan de som van onafhankelijke, elementaire gedragingen
• Waarneming bestaat niet uit een reeks van onafhankelijke sensaties
• Mensen nemen de wereld waar in gehelen of gestalten (Gestalt)
- Bewijs adhv visuele illusies
• Sterke nadruk op interactie met de omgeving
• Stroming met nog steeds invloed op perceptie, geheugen en denken
Belangrijke onderzoekers
• Wolfgang Köhler (1887 – 1967)
• Max Wertheimer (1880 – 1943)
• Kurt Kofka (1886 – 1941)
8
