SOCIALE EN POLITIEKE STELSELS
HOOFDSTUK 1: DE ONTRAFELING VAN DE EUROPESE MIDDELEEUWSE ORDE
• Ontstaan van het kapitalisme
o Kapitalisme als naam werd nog niet gebruikt bij het ontstaan
o Ontstond vanuit Engeland, daarna verspreidde het zich over de rest van de wereld
o Redenen
1. Wetenschappelijke vooruitgang en de geleidelijke emancipatie van de politiek
2. Einde van de katholieke hegemonie: reformatie en contrareformatie
3. Koloniale ontmoetingen
4. Engelse burgeroorlogen
➔ Andere invulling van het koningshuis
➔ Geboorte van nieuwe politieke opvattingen
WETENSCHAPPELIJKE VOORUITGANG EN DE GELEIDELIJKE EMANCIPATIE VAN DE
POLITIEK
• Leonardo Da Vinci (1452-1519)
o Het logische en experimentele
- vanuit het kleine het grote begrijpen
- >< de kerk
o Veranderende economische verhoudingen in een verdeeld Italië – Mercantilisme
- toen hij in Firenze was zag hij dat Italië een grote factor was van het dagelijks leven
→ manier om het verdeelde Italië te herenigen
- mercantilisme = export maximaliseren en import beperken, DUS veel aan handel doen
= vorst heeft de taak om het inkomen van de natie te ontwikkelen
→ vorst moet stuikrovers tegengaan
→ handelaars op lange afstanden moesten veel tol betalen DUS alle Italiaanse
stadstaatjes werden verenigt om dit probleem op te lossen.
o Ontvoogding en secularisering
= losmaken van de kerk
• Niccolo Machiavelli (1469-1527)
o Il Principe
= hoe een maatschappij werd geregeerd/hoe de koning zich werkelijk gedroeg
>< vorstenspiegels (=hoe een vorst zich moet gedragen)
o Weg van de moraal?
o Menselijke natuur?
→ We zijn allemaal gelijk
→ We hebben allemaal goeie en slechte kanten
DUS de mens is zowel goed als slecht
DUS de politiek moet ervan uitgaan dat de mens inherent slecht is
o Secularisering van de politiek
→ Kijken naar de politiek vanuit een niet religieus standpunt
o Secularisering ≠ antireligieus
→ Kritiek op de moraal van de kerk en op de politieke houding die de kerk aanneemt
→ Maar verwerpt religie niet, het mag gwn niet het dagelijkse leven beheersen
o La raison d’Etat
= als we een doel hebben, mogen we alles doen om dat doel te bereiken
, o Privaat bezit
→ De staat moet dit beschermen, ook tegen de staat zelf
→ Vrouw en kinderen zijn privaat bezit van de man
→ Mensen accepteren elke bestuursvorm zolang het privaat bezit onaangetast blijft
o Populair Machiavellisme
→ De macht van de vorst is gestoeld op de vrees van de bevolking
• Thomas Moore (1478-1535)
o Utopia:
→ Deel 1: Beschrijving van de sociale en economische veranderingen in Engeland
(°kapitalisme)
Arme boeren trekken naar de stad DUS veel armoede in de steden
→ Deel 2: Beschrijving van de ideale maatschappij
Openbare moraal: christelijke waarden
Harmonie
Geen armoede
Geld is minder belangrijk
o Utopisme:
→ afwijzen van de bestaande, onrechtvaardige orde op basis van religieuze en/of morele
gronden, projectie van een ideaal in een andere, denkbeeldige wereld.
HET EINDE VAN DE KATHOLIEKE HEGEMONIE: REFORMATIE EN CONTRAREFORMATIE
➔ Humanisten en Scholastici
• Luther (1483-1546)
o Groeide op in een tijd waar er al kritiek op de kerk was
o In 1510 reist hij naar Rome en ziet de hypocrisie van de katholieke kerk (vb aflaten)
o 1517: Stellingen van de toegeeflijkheid
= opstand tegen de economische decadentie van de kerk (aflaten)
Gevolg: ontkoppeling van het instituut ‘de kerk’ van het geloof =
o Religieuze bevrijding van de mens
= sterke overheid
≠ vrijheid
o Thomas Munzer
→ komt in opstand met de boeren omdat ze vinden dat Luther niet ver genoeg ging
→ Luther vecht terug WANT Luthers idee was niet om de maatschappelijke orde omver
te werpen (kreeg zelfs hulp van katholieken hierin)
• Calvijn (1509-1564)
o Menselijke voorbestemming (“God weet vanaf je geboorte of je naar de hemel of de hel
gaat”)
→ Leidt tot nieuwe maatschappijvisie: “ik ga proberen om via mijn inzet tekens van God
te krijgen of ik naar de hemel of de hel ga.”
o Genève (handelsstad)
→ Interest is verboden door de kerk
→ MAAR God zegt niet dat winst slecht is, de manier waarop je het gebruikt kan wel
slecht zijn
WANT je mag niet ijdel,… zijn
DUS de winst die ze maken, herinvesteren ze terug in de economie (= basis van het
kapitalisme)
, o De kwestie van winst
o Theocratie: consistorie + ministerie
→ Geleid door religieuze mensen
→ Consistorie = oordelen over de concrete moraal van de stad
Ministerie = zorgen dat de leer van Calvijn verspreid wordt
o Maatschappelijke ongelijkheid maar gelijkheid voor de wet
= vernieuwing
KOLONIALE ONTMOETINGEN: HET DISPUUT VAN VALLADOLID
= debat tussen 2 mensen
• 1550-1555
• Hoe moet Spanje oorlog voeren op Amerikaanse continent en het katholicisme verspreiden?
→ Is eigenlijk de vraag naar de menselijkheid van de inheemse volkeren.
• Moreel en theologisch debat, verankerd in de economische uitbuiting van de kolonies
• Juan Ginés de Sepulveda
o Brutale onderwerping en kerstening toegestaan
o Inheemse volkeren zijn ‘afgodendienaren’, van nature uit slaaf, deden aan mensenoffers,
kannibalisme en sodomie → Er moesten oorlogen worden gevoerd om deze ‘misdaden
tegen de natuur’ uit te roeien.
o Sommige mensen zijn geboren om slaaf te zijn = “Natuurlijke slavernij” (~ Aristoteles)
• Bartolomé de las Casas
o Tegen gebruik van geweld om christendom te brengen
o Ontkende “natuurlijke slavernij” niet maar inheemse volkeren waren niet de barbaren van
Aristoteles → geen gedwongen kerstening door oorlog
o Oorlog tegen ketters en ongelovigen was gerechtvaardigd maar niet tegen de inheemse
volkeren omdat zij geen ketters waren die gestraft moesten worden
o De inheemse bevolking had nog geen kans gehad om zich te bekeren, pas wanneer ze ervoor
kozen om niet te bekeren, mochten ze gedwongen worden
• Conquistadores: goud en evangelie
→ Economie en religie zijn vervlochten
• Encomienda-systeem
o Slavernij was eigenlijk al verboden
o Discipline & controle met harde & extreme straffen
o Encomienda = mensen die werden toegekend aan de conquistadores
→ Kregen deze mensen in ruil voor het verspreiden van het christendom
• Het ontstaan van het kapitalisme is onlosmakelijk verbonden met slavernij
• De ‘ontmoeting’ met de Andere
DE ENGELSE BURGEROORLOG/ THE GLORIOUS REVOLUTION
• 1629-1660
• Kapitalistische veranderingen in Groot-Brittannië → politiek & grondwettelijk conflict
o Arbeid is koopwaar dus je kan betaald worden voor je arbeid
o MAAR arbeiders krijgen minder voor hun werk, zodat de bazen winst maken
o Veranderingen in de landbouw
→ Voor het eerst meer productie dan men persoonlijk nodig heeft
→ Export en import
, o Veranderingen in de politiek:
→ Nieuwe rijken
→ Koning ontbindt het parlement, omdat hij denkt dat hij God op aarde is
MAAR heeft geen geld voor een leger
DUS roept het parlement terug om te vragen voor geld
Puriteinen willen de kerk zuiveren van de Rooms katholieken → willen een eigen
Anglicaanse kerk
Schrijven een brief ‘Grand Remonstrance’ met hun eisen in ruil voor geld
Eisen: Rooms katholieken buiten en minder macht voor Karel I
Koning gaat akkoord met de eerste eis, NIET met de 2e
• Reactie: burgeroorlog olv Olivier Cromwell
o New Models Army
o Vechten voor de zaak, ipv voor geld = nieuw
• The Levellers
o anti-normandisme (koningshuis), tegen de geïnstitutionaliseerde kerk
o Agreement of the people
= de macht van het land is gestoeld op de soevereiniteit van het volk MAAR heeft nood aan
organisatie en vertegenwoordiging
→ DUS volk geeft een stukje soevereiniteit af via verkiezingen
o Maatschappelijke breuklijn: arm versus rijk.
o Wie is ‘het volk’?
→ NIET armen, werklozen, arbeiders,… WEL boeren
o Diggers
= groep binnen de levelers die nog radicaler zijn
→ “Waarom zou ik werken als werklozen hetzelfde krijgen als ik? Waarom zozu ik in het
leger vechten als ik niet mijn bezit kan beschermen?...”
→ Privaat bezit moet afgeschaft worden
• Betekenis van de Engelse Burgeroorlog
o Cromwell wint, de royalisten grijpen de macht en Karel II komt op de troon
o Alles is anders
• Emancipatie van de vrouw? Mary Astell (1666-1731)
“Door vrouwen te beperken om zich te kunnen ontplooien beledigen mannen Gods wil.”
• Wetenschappelijke ontwikkelingen en nieuwe inzichten:
o Waarneming en experiment als basis van kennis. (F. Bacon)
o Dynamisch mensbeeld (T. Hobbes)
o Rede als mogelijkheid tot kennis (R. Descartes)
o God door rede bepaald (B.Spinoza)
• Thomas Hobbes (1588-1679)
o Voorstander autoritair staatsgezag
→ Vond de burgeroorlog verschrikkelijk
→ Hoe zorgen we ervoor dat we niet continu in conflict zijn
→ Oplossing: natuurstaat
o Natuurstaat: menselijke natuur, zelfrealisatie, egoïsme
o Homo-homini-lupus samenleving.
= in een samenleving is elke mens is strijdvaardig en is in de greep van angst voor anderen en
de dood
o Oplossing: vrijheid opgeven in ruil voor zekerheid
= Onvoorwaardelijk sociaal contract waarbij mensen hun vrijheid opgeven aan Leviathan
(=staat)
HOOFDSTUK 1: DE ONTRAFELING VAN DE EUROPESE MIDDELEEUWSE ORDE
• Ontstaan van het kapitalisme
o Kapitalisme als naam werd nog niet gebruikt bij het ontstaan
o Ontstond vanuit Engeland, daarna verspreidde het zich over de rest van de wereld
o Redenen
1. Wetenschappelijke vooruitgang en de geleidelijke emancipatie van de politiek
2. Einde van de katholieke hegemonie: reformatie en contrareformatie
3. Koloniale ontmoetingen
4. Engelse burgeroorlogen
➔ Andere invulling van het koningshuis
➔ Geboorte van nieuwe politieke opvattingen
WETENSCHAPPELIJKE VOORUITGANG EN DE GELEIDELIJKE EMANCIPATIE VAN DE
POLITIEK
• Leonardo Da Vinci (1452-1519)
o Het logische en experimentele
- vanuit het kleine het grote begrijpen
- >< de kerk
o Veranderende economische verhoudingen in een verdeeld Italië – Mercantilisme
- toen hij in Firenze was zag hij dat Italië een grote factor was van het dagelijks leven
→ manier om het verdeelde Italië te herenigen
- mercantilisme = export maximaliseren en import beperken, DUS veel aan handel doen
= vorst heeft de taak om het inkomen van de natie te ontwikkelen
→ vorst moet stuikrovers tegengaan
→ handelaars op lange afstanden moesten veel tol betalen DUS alle Italiaanse
stadstaatjes werden verenigt om dit probleem op te lossen.
o Ontvoogding en secularisering
= losmaken van de kerk
• Niccolo Machiavelli (1469-1527)
o Il Principe
= hoe een maatschappij werd geregeerd/hoe de koning zich werkelijk gedroeg
>< vorstenspiegels (=hoe een vorst zich moet gedragen)
o Weg van de moraal?
o Menselijke natuur?
→ We zijn allemaal gelijk
→ We hebben allemaal goeie en slechte kanten
DUS de mens is zowel goed als slecht
DUS de politiek moet ervan uitgaan dat de mens inherent slecht is
o Secularisering van de politiek
→ Kijken naar de politiek vanuit een niet religieus standpunt
o Secularisering ≠ antireligieus
→ Kritiek op de moraal van de kerk en op de politieke houding die de kerk aanneemt
→ Maar verwerpt religie niet, het mag gwn niet het dagelijkse leven beheersen
o La raison d’Etat
= als we een doel hebben, mogen we alles doen om dat doel te bereiken
, o Privaat bezit
→ De staat moet dit beschermen, ook tegen de staat zelf
→ Vrouw en kinderen zijn privaat bezit van de man
→ Mensen accepteren elke bestuursvorm zolang het privaat bezit onaangetast blijft
o Populair Machiavellisme
→ De macht van de vorst is gestoeld op de vrees van de bevolking
• Thomas Moore (1478-1535)
o Utopia:
→ Deel 1: Beschrijving van de sociale en economische veranderingen in Engeland
(°kapitalisme)
Arme boeren trekken naar de stad DUS veel armoede in de steden
→ Deel 2: Beschrijving van de ideale maatschappij
Openbare moraal: christelijke waarden
Harmonie
Geen armoede
Geld is minder belangrijk
o Utopisme:
→ afwijzen van de bestaande, onrechtvaardige orde op basis van religieuze en/of morele
gronden, projectie van een ideaal in een andere, denkbeeldige wereld.
HET EINDE VAN DE KATHOLIEKE HEGEMONIE: REFORMATIE EN CONTRAREFORMATIE
➔ Humanisten en Scholastici
• Luther (1483-1546)
o Groeide op in een tijd waar er al kritiek op de kerk was
o In 1510 reist hij naar Rome en ziet de hypocrisie van de katholieke kerk (vb aflaten)
o 1517: Stellingen van de toegeeflijkheid
= opstand tegen de economische decadentie van de kerk (aflaten)
Gevolg: ontkoppeling van het instituut ‘de kerk’ van het geloof =
o Religieuze bevrijding van de mens
= sterke overheid
≠ vrijheid
o Thomas Munzer
→ komt in opstand met de boeren omdat ze vinden dat Luther niet ver genoeg ging
→ Luther vecht terug WANT Luthers idee was niet om de maatschappelijke orde omver
te werpen (kreeg zelfs hulp van katholieken hierin)
• Calvijn (1509-1564)
o Menselijke voorbestemming (“God weet vanaf je geboorte of je naar de hemel of de hel
gaat”)
→ Leidt tot nieuwe maatschappijvisie: “ik ga proberen om via mijn inzet tekens van God
te krijgen of ik naar de hemel of de hel ga.”
o Genève (handelsstad)
→ Interest is verboden door de kerk
→ MAAR God zegt niet dat winst slecht is, de manier waarop je het gebruikt kan wel
slecht zijn
WANT je mag niet ijdel,… zijn
DUS de winst die ze maken, herinvesteren ze terug in de economie (= basis van het
kapitalisme)
, o De kwestie van winst
o Theocratie: consistorie + ministerie
→ Geleid door religieuze mensen
→ Consistorie = oordelen over de concrete moraal van de stad
Ministerie = zorgen dat de leer van Calvijn verspreid wordt
o Maatschappelijke ongelijkheid maar gelijkheid voor de wet
= vernieuwing
KOLONIALE ONTMOETINGEN: HET DISPUUT VAN VALLADOLID
= debat tussen 2 mensen
• 1550-1555
• Hoe moet Spanje oorlog voeren op Amerikaanse continent en het katholicisme verspreiden?
→ Is eigenlijk de vraag naar de menselijkheid van de inheemse volkeren.
• Moreel en theologisch debat, verankerd in de economische uitbuiting van de kolonies
• Juan Ginés de Sepulveda
o Brutale onderwerping en kerstening toegestaan
o Inheemse volkeren zijn ‘afgodendienaren’, van nature uit slaaf, deden aan mensenoffers,
kannibalisme en sodomie → Er moesten oorlogen worden gevoerd om deze ‘misdaden
tegen de natuur’ uit te roeien.
o Sommige mensen zijn geboren om slaaf te zijn = “Natuurlijke slavernij” (~ Aristoteles)
• Bartolomé de las Casas
o Tegen gebruik van geweld om christendom te brengen
o Ontkende “natuurlijke slavernij” niet maar inheemse volkeren waren niet de barbaren van
Aristoteles → geen gedwongen kerstening door oorlog
o Oorlog tegen ketters en ongelovigen was gerechtvaardigd maar niet tegen de inheemse
volkeren omdat zij geen ketters waren die gestraft moesten worden
o De inheemse bevolking had nog geen kans gehad om zich te bekeren, pas wanneer ze ervoor
kozen om niet te bekeren, mochten ze gedwongen worden
• Conquistadores: goud en evangelie
→ Economie en religie zijn vervlochten
• Encomienda-systeem
o Slavernij was eigenlijk al verboden
o Discipline & controle met harde & extreme straffen
o Encomienda = mensen die werden toegekend aan de conquistadores
→ Kregen deze mensen in ruil voor het verspreiden van het christendom
• Het ontstaan van het kapitalisme is onlosmakelijk verbonden met slavernij
• De ‘ontmoeting’ met de Andere
DE ENGELSE BURGEROORLOG/ THE GLORIOUS REVOLUTION
• 1629-1660
• Kapitalistische veranderingen in Groot-Brittannië → politiek & grondwettelijk conflict
o Arbeid is koopwaar dus je kan betaald worden voor je arbeid
o MAAR arbeiders krijgen minder voor hun werk, zodat de bazen winst maken
o Veranderingen in de landbouw
→ Voor het eerst meer productie dan men persoonlijk nodig heeft
→ Export en import
, o Veranderingen in de politiek:
→ Nieuwe rijken
→ Koning ontbindt het parlement, omdat hij denkt dat hij God op aarde is
MAAR heeft geen geld voor een leger
DUS roept het parlement terug om te vragen voor geld
Puriteinen willen de kerk zuiveren van de Rooms katholieken → willen een eigen
Anglicaanse kerk
Schrijven een brief ‘Grand Remonstrance’ met hun eisen in ruil voor geld
Eisen: Rooms katholieken buiten en minder macht voor Karel I
Koning gaat akkoord met de eerste eis, NIET met de 2e
• Reactie: burgeroorlog olv Olivier Cromwell
o New Models Army
o Vechten voor de zaak, ipv voor geld = nieuw
• The Levellers
o anti-normandisme (koningshuis), tegen de geïnstitutionaliseerde kerk
o Agreement of the people
= de macht van het land is gestoeld op de soevereiniteit van het volk MAAR heeft nood aan
organisatie en vertegenwoordiging
→ DUS volk geeft een stukje soevereiniteit af via verkiezingen
o Maatschappelijke breuklijn: arm versus rijk.
o Wie is ‘het volk’?
→ NIET armen, werklozen, arbeiders,… WEL boeren
o Diggers
= groep binnen de levelers die nog radicaler zijn
→ “Waarom zou ik werken als werklozen hetzelfde krijgen als ik? Waarom zozu ik in het
leger vechten als ik niet mijn bezit kan beschermen?...”
→ Privaat bezit moet afgeschaft worden
• Betekenis van de Engelse Burgeroorlog
o Cromwell wint, de royalisten grijpen de macht en Karel II komt op de troon
o Alles is anders
• Emancipatie van de vrouw? Mary Astell (1666-1731)
“Door vrouwen te beperken om zich te kunnen ontplooien beledigen mannen Gods wil.”
• Wetenschappelijke ontwikkelingen en nieuwe inzichten:
o Waarneming en experiment als basis van kennis. (F. Bacon)
o Dynamisch mensbeeld (T. Hobbes)
o Rede als mogelijkheid tot kennis (R. Descartes)
o God door rede bepaald (B.Spinoza)
• Thomas Hobbes (1588-1679)
o Voorstander autoritair staatsgezag
→ Vond de burgeroorlog verschrikkelijk
→ Hoe zorgen we ervoor dat we niet continu in conflict zijn
→ Oplossing: natuurstaat
o Natuurstaat: menselijke natuur, zelfrealisatie, egoïsme
o Homo-homini-lupus samenleving.
= in een samenleving is elke mens is strijdvaardig en is in de greep van angst voor anderen en
de dood
o Oplossing: vrijheid opgeven in ruil voor zekerheid
= Onvoorwaardelijk sociaal contract waarbij mensen hun vrijheid opgeven aan Leviathan
(=staat)
