Muziekfilosofie
Les 1 – Waarom muziekfilosofie?
Praktisch
Examen: Cursus + boekjes + bronteksten
Historisch + filosofisch
Vragen + tekstfragment waar je uitleg bij moet geven -> mondeling met schriftelijke
voorbereiding (+ paper met bronnen en vertellen over paper: ongeveer 2-5 pagina’s)
PAPER:
Plaatsen binnen debatten die we in cursus hebben gezien. Dit doet me denken aan … (concert,
interview, boek …) + bronvermelding cursus (H… cursusnota’s …)
Teksten: in fluo op kalender.
Staat en de wetten kennen
Cicero doorlezen
Rousseau: Engels
Hoffman niet
Danto: niet
Inleiding
Regendruppelprelude Chopin (°15)
o Slechte gezonheid, tuberculose, hypochodrisch, visioenen, romantische kunstenaar,
veel gecomponeerd, Polen -> Frankrijk, George Sand (buitenechtelijke relatie)
o Naar Mallorca door slechte gezondheid met kinderen Sand.
o Door hoesten gemeden -> verlaten klooster.
o Regenseizoen: voortdurende regen, onaangenaam verblijf, steeds meer wanhoop bij
Chopin.
o Sand: bevroren in stille wanhoop huilend zijn prelude spelend toen vrouw en kind
van vrouw toen die in regen lang wegbleven.
Wat betekent die prelude? Volgens Sand de regen en de repeteerde noten.
Chopin werd boos toen ze dat zei: een schrijfster beschouwt muziek als een
imitatieve kunst (kunst die werkelijkheid uitdrukt) alsof muziek een
kunstvorm is die de werkelijkheid kan afbeelden of alsof de werkelijkheid
muziek kan vertalen. ‘Luister naar mijn muziek als muziek om muziek.’
Muziek als onparafraseerbaar, onuitspreekbaarheid. Als muziek in taal kan
worden uitgedrukt, waarom bestaat het dan nog?
Chopin -> formalisme (= de dominante stroming): muziek als muziek.
Waarom is het zo moeilijk om over muziek te spreken, waarom werd Chopin
zo kwaad? -> iets wat hij in de muziek wou leggen, zou zo verloren gaat.
Waarneming wordt gestuurd door bepaalde ideeën.
Muzikstreit -> Wat is de betekenis van muziek. Wat kan filosofie zeggen over muziek?
o Filosofie probeert te expliciteren wat de denkbeelden zijn die we erop nahouden om
kritischer te zijn over hoe we er mee omgaan.
Denken over muziek = cultureel/historisch bepaald
, Waarom zou muziek een taal zijn? Is er een universele taal? Wat wordt er beweerd? Wat is
geluid en wat muziek? Kan muziek triestig/vrolijk/… zijn en wat bedoelen we daar dan mee?
Kunnen we de subjectiviteit behandelen? Is alles relatief?
o John Cage: Stilte: met conventies gaan spelen zodat het een muziekstuk is, maar is
absolute stilte.
Vragen vertalen: ipv wat betekent muziek -> wat maakt een muzikale ervaring betekenisvol?
Moet nog niks refereren buiten zichzelf (= talig). Muzikale betekenis is misschien helemaal
anders dan de taalbetekenis.
-> Altijd vanuit ervaring naar mogelijkheidsvoorwaarden kijken? Wat maakt het mogelijk iets
als muziek te herkennen/ervaren? -> Benadering vanuit de cognitieve wetenschap,
neurologie, psychologie.
Hoofdstuk 1
Marc Leman
Inleiding
Focus op lichamelijke processen tijdens spelen/luisteren.
We hebben een historical perspective nodig.
Kloof tussen niveau geluidsgolven (sound) en niveau van een muzikale ervaring (sense): niet
gewoon een waarneming van klanken -> hoe geraak je van het ene naar het andere? ->
Ervaring muziek ipv klanken: Holistische ervaring.
Nadenken over muzikale ervaring als een lichamelijke ervaring. Mentale processen als
belichaamde processen -> dualisme: lichaam en geest -> niet puur geestelijk + geen
immateriële aard dan de klanken zelf die ze veroorzaken.
Lichamelijk bewustzijn muzikant/luisteraar die het muzikale proces/ervaring op materiëel
niveau kan worden bestudeert. -> We maken allemaal bewegingen bij het horen van muziek.
-> deel van de ervaring is het meeleven met muzikant en de moeilijkheid van het spel.
o Belichaamde cognitie (embodied cognition)
Hoe gaan mensen om met muziek en hoe komt die reactie tot stand?
o Verwachtingen: interactie voorbereiden, kort op inspelen.
o Lichaam gebruiken: muziek als fysisch gegeven.
Historical-philosophical perspective
Verwachtingen zijn gekleurd.
Cognitie -> soort kennis + cognitieve basis (niet te herkennen bij hersenscan/trillingen lucht)
Top-down knowledge: daarvoor zaken bestuderen: betekenis toekennen, signification
Roger Scruton
Cognitieve wetenschappen kunnen muziek nooit op de juiste manier vatten: op basis van
objectieve/wetenschappelijke perspectieven/beweringen kun je geen onderscheid zien tussen geluid
en muziek -> humane wetenschappen.
Spreekt Leman niet tegen -> door top-down laat hij ruimte.
‘Als je te veel vanuit die invalshoek over muziek nadenkt: gevaar van reductionisme -> muziek zelf
reduceren tot dat wat zichtbaar is’ DUS humane wetenschappen.
Duck-rabbit
Wittgenstein: seeing-as
‘Seeing-in’-> representaties herkennen (bv. schilderij boom zien als boom)
Listening-in -> hearing-as -> melodie als stijgend of dalend/regendruppels/…
, Two-foldedness -> twee lagen: je weet dat het een afbeelding is, maar ziet er wel iets in.
Les 2 – Muziek als wiskundig principe en als taal van het
hart (Plato, Rousseau)
Inleiding
Taal heeft muziek altijd gedomineerd. Kan muziek los staan van taal? Heeft muziek betekenis zonder
taal?
Vroeger: muziek als iets wiskundig + moest verbonden zijn aan taal.
Kantelt om: muziek komt eerst steeds dichter bij taal -> romantiek: muziek neemt uiteindelijk
de overhand.
Oudheid
Wiskundig paradigma (Pythagoras, Plato): taal (logos: rationele gedachte uitgesproken door
woorden, domineert de muziek) is belangrijker dan muziek.
Plato
Mousikè: harmonie, samengaan van muziek, gereciteerde gedichten, opvoeding …
Toonaarden van Plato komen niet overeen met die van nu: geen tonale muziek.
Plato had vragen over muziek zonder taal.
Geen afgelijnde muziekfilosofie
Muziek samen met woord
Verstaanbaar
Lichamelijkheid: impact toehoorders + spelen zelf -> fluit werd gezien als iets ongepaster,
maar niet eenduidig slecht: ‘koor’ (zingen en bewegen, bij Plato groep oude mannen,
synchroniseren lichaam en ziel: zo mocht muziek het lichaam en de zintuigen aanspreken)
Inwerking op de emoties: isomorfie (gelijkvormigheid: muziek = zelfde vorm emoties ->
goede bewegingen hebben isomorfie) -> mimesis: niet enkel nabootsen, maar ook iets uit
verbeelding representeren, iets nabootsen door in de geest in te beelden.
Muziek beïnvloedt moraliteit -> censuur
De ideale Staat (Sokrates)
Wilde een ideale staat oprichten.
Wachters moesten goed zijn opgevoed: mousikè om alles op het rechte pad te houden. -> bv. mogen
niet met vrouwelijkere, emotionelere muziek in contact b-komen
Kritiek op Athene van die dag: conservatief, zorgen over ondergang traditie.
De mythe van Er (soldaat gesneuveld tijdens oorlog):
Stijgt op naar hemel
Maakt reis
Keert terug
Beschrijft hoe het bovenaardse eruit zag: hoe de kosmos eruit ziet.
o Verschillende sferen (ronde cirkels die op hun eigen tempo rond de aarde draaien)
o Op alle schillen zit een Sirene die voortdurend één toonhoogte zingt
o We horen voortdurend die perfecte tonen (afstand van elke Sirene tot de aarde):
uitdrukking alle afstanden op harmonieuze manier-> de macrokosmos maakt muziek
-> de muziek der sferen.
o Ziel werkt op dezelfde manier (microkosmos) -> beweegt op dezelfde ratio’s.
Les 1 – Waarom muziekfilosofie?
Praktisch
Examen: Cursus + boekjes + bronteksten
Historisch + filosofisch
Vragen + tekstfragment waar je uitleg bij moet geven -> mondeling met schriftelijke
voorbereiding (+ paper met bronnen en vertellen over paper: ongeveer 2-5 pagina’s)
PAPER:
Plaatsen binnen debatten die we in cursus hebben gezien. Dit doet me denken aan … (concert,
interview, boek …) + bronvermelding cursus (H… cursusnota’s …)
Teksten: in fluo op kalender.
Staat en de wetten kennen
Cicero doorlezen
Rousseau: Engels
Hoffman niet
Danto: niet
Inleiding
Regendruppelprelude Chopin (°15)
o Slechte gezonheid, tuberculose, hypochodrisch, visioenen, romantische kunstenaar,
veel gecomponeerd, Polen -> Frankrijk, George Sand (buitenechtelijke relatie)
o Naar Mallorca door slechte gezondheid met kinderen Sand.
o Door hoesten gemeden -> verlaten klooster.
o Regenseizoen: voortdurende regen, onaangenaam verblijf, steeds meer wanhoop bij
Chopin.
o Sand: bevroren in stille wanhoop huilend zijn prelude spelend toen vrouw en kind
van vrouw toen die in regen lang wegbleven.
Wat betekent die prelude? Volgens Sand de regen en de repeteerde noten.
Chopin werd boos toen ze dat zei: een schrijfster beschouwt muziek als een
imitatieve kunst (kunst die werkelijkheid uitdrukt) alsof muziek een
kunstvorm is die de werkelijkheid kan afbeelden of alsof de werkelijkheid
muziek kan vertalen. ‘Luister naar mijn muziek als muziek om muziek.’
Muziek als onparafraseerbaar, onuitspreekbaarheid. Als muziek in taal kan
worden uitgedrukt, waarom bestaat het dan nog?
Chopin -> formalisme (= de dominante stroming): muziek als muziek.
Waarom is het zo moeilijk om over muziek te spreken, waarom werd Chopin
zo kwaad? -> iets wat hij in de muziek wou leggen, zou zo verloren gaat.
Waarneming wordt gestuurd door bepaalde ideeën.
Muzikstreit -> Wat is de betekenis van muziek. Wat kan filosofie zeggen over muziek?
o Filosofie probeert te expliciteren wat de denkbeelden zijn die we erop nahouden om
kritischer te zijn over hoe we er mee omgaan.
Denken over muziek = cultureel/historisch bepaald
, Waarom zou muziek een taal zijn? Is er een universele taal? Wat wordt er beweerd? Wat is
geluid en wat muziek? Kan muziek triestig/vrolijk/… zijn en wat bedoelen we daar dan mee?
Kunnen we de subjectiviteit behandelen? Is alles relatief?
o John Cage: Stilte: met conventies gaan spelen zodat het een muziekstuk is, maar is
absolute stilte.
Vragen vertalen: ipv wat betekent muziek -> wat maakt een muzikale ervaring betekenisvol?
Moet nog niks refereren buiten zichzelf (= talig). Muzikale betekenis is misschien helemaal
anders dan de taalbetekenis.
-> Altijd vanuit ervaring naar mogelijkheidsvoorwaarden kijken? Wat maakt het mogelijk iets
als muziek te herkennen/ervaren? -> Benadering vanuit de cognitieve wetenschap,
neurologie, psychologie.
Hoofdstuk 1
Marc Leman
Inleiding
Focus op lichamelijke processen tijdens spelen/luisteren.
We hebben een historical perspective nodig.
Kloof tussen niveau geluidsgolven (sound) en niveau van een muzikale ervaring (sense): niet
gewoon een waarneming van klanken -> hoe geraak je van het ene naar het andere? ->
Ervaring muziek ipv klanken: Holistische ervaring.
Nadenken over muzikale ervaring als een lichamelijke ervaring. Mentale processen als
belichaamde processen -> dualisme: lichaam en geest -> niet puur geestelijk + geen
immateriële aard dan de klanken zelf die ze veroorzaken.
Lichamelijk bewustzijn muzikant/luisteraar die het muzikale proces/ervaring op materiëel
niveau kan worden bestudeert. -> We maken allemaal bewegingen bij het horen van muziek.
-> deel van de ervaring is het meeleven met muzikant en de moeilijkheid van het spel.
o Belichaamde cognitie (embodied cognition)
Hoe gaan mensen om met muziek en hoe komt die reactie tot stand?
o Verwachtingen: interactie voorbereiden, kort op inspelen.
o Lichaam gebruiken: muziek als fysisch gegeven.
Historical-philosophical perspective
Verwachtingen zijn gekleurd.
Cognitie -> soort kennis + cognitieve basis (niet te herkennen bij hersenscan/trillingen lucht)
Top-down knowledge: daarvoor zaken bestuderen: betekenis toekennen, signification
Roger Scruton
Cognitieve wetenschappen kunnen muziek nooit op de juiste manier vatten: op basis van
objectieve/wetenschappelijke perspectieven/beweringen kun je geen onderscheid zien tussen geluid
en muziek -> humane wetenschappen.
Spreekt Leman niet tegen -> door top-down laat hij ruimte.
‘Als je te veel vanuit die invalshoek over muziek nadenkt: gevaar van reductionisme -> muziek zelf
reduceren tot dat wat zichtbaar is’ DUS humane wetenschappen.
Duck-rabbit
Wittgenstein: seeing-as
‘Seeing-in’-> representaties herkennen (bv. schilderij boom zien als boom)
Listening-in -> hearing-as -> melodie als stijgend of dalend/regendruppels/…
, Two-foldedness -> twee lagen: je weet dat het een afbeelding is, maar ziet er wel iets in.
Les 2 – Muziek als wiskundig principe en als taal van het
hart (Plato, Rousseau)
Inleiding
Taal heeft muziek altijd gedomineerd. Kan muziek los staan van taal? Heeft muziek betekenis zonder
taal?
Vroeger: muziek als iets wiskundig + moest verbonden zijn aan taal.
Kantelt om: muziek komt eerst steeds dichter bij taal -> romantiek: muziek neemt uiteindelijk
de overhand.
Oudheid
Wiskundig paradigma (Pythagoras, Plato): taal (logos: rationele gedachte uitgesproken door
woorden, domineert de muziek) is belangrijker dan muziek.
Plato
Mousikè: harmonie, samengaan van muziek, gereciteerde gedichten, opvoeding …
Toonaarden van Plato komen niet overeen met die van nu: geen tonale muziek.
Plato had vragen over muziek zonder taal.
Geen afgelijnde muziekfilosofie
Muziek samen met woord
Verstaanbaar
Lichamelijkheid: impact toehoorders + spelen zelf -> fluit werd gezien als iets ongepaster,
maar niet eenduidig slecht: ‘koor’ (zingen en bewegen, bij Plato groep oude mannen,
synchroniseren lichaam en ziel: zo mocht muziek het lichaam en de zintuigen aanspreken)
Inwerking op de emoties: isomorfie (gelijkvormigheid: muziek = zelfde vorm emoties ->
goede bewegingen hebben isomorfie) -> mimesis: niet enkel nabootsen, maar ook iets uit
verbeelding representeren, iets nabootsen door in de geest in te beelden.
Muziek beïnvloedt moraliteit -> censuur
De ideale Staat (Sokrates)
Wilde een ideale staat oprichten.
Wachters moesten goed zijn opgevoed: mousikè om alles op het rechte pad te houden. -> bv. mogen
niet met vrouwelijkere, emotionelere muziek in contact b-komen
Kritiek op Athene van die dag: conservatief, zorgen over ondergang traditie.
De mythe van Er (soldaat gesneuveld tijdens oorlog):
Stijgt op naar hemel
Maakt reis
Keert terug
Beschrijft hoe het bovenaardse eruit zag: hoe de kosmos eruit ziet.
o Verschillende sferen (ronde cirkels die op hun eigen tempo rond de aarde draaien)
o Op alle schillen zit een Sirene die voortdurend één toonhoogte zingt
o We horen voortdurend die perfecte tonen (afstand van elke Sirene tot de aarde):
uitdrukking alle afstanden op harmonieuze manier-> de macrokosmos maakt muziek
-> de muziek der sferen.
o Ziel werkt op dezelfde manier (microkosmos) -> beweegt op dezelfde ratio’s.
