Vertaalwetenschap
Isabelle Robert
Vertaalwetenschap versus tolkwetenschap
Mondelinge vertaling kan niet herbekeken of opnieuw afgespeeld worden en er is tijdsdruk
met weinig kans op correctie of revisie.
Overlappingen maken een duidelijk onderscheid mogelijk. Voorbeelden van overlapping:
translation on sight. Je krijgt een blad dat je op het zicht mondeling moet vertalen.
1. Inleiding
1.Wat is wetenschap?
“het systematisch geordende geheel van het weten en van de regels, wetmatigheden,
theorieën, hypotheses en systemen waarmee verdere kennis verkregen kan worden.”
1.1 Wat is vertaalwetenschap?
Vertaalwetenschap behoort tot de geesteswetenschappen:“elk van de wetenschappen of alle
wetenschappen samen die objecten en wijzen van geestelijke werkzaamheid bestuderen, zoals
theologie, wijsbegeerte, rechtsgeleerdheid, geschiedenis, taal-en letterkunde,...”Niet in Van
Dale, maar “traductologie” ook niet in Le Grand Robert...
Definitie: Munday (2016, p. 1): “Translation studies is the now established academic
discipline related to the study of the theory, practice and phenomena of translation”
Object: vertalen, vertaling, vertaler?
Jakobson (1959/2012) (On linguistic aspects of translation):
1. Intralinguale vertaling of herformulering is een interpretatie van talige tekens door
middel van andere tekens uit dezelfde taal VB: Nederlands artikel voor een
Belgische krant, ondertiteling van West-Vlamingen, Teletekst ondertiteling.
2. Interlinguale vertaling of het eigenlijke vertalen is een interpretatie van talige tekens
door middel van een andere taal Audiodescriptie, vertaling van een boek (=focus
van de vertaalwetenschap)
3. Intersemiotische vertaling of transmutatie is een interpretatie van talige tekens door
middel van tekens uit niet-talige tekensystemenVB: Gebarentaal, Brailleschrift
Interlinguale vertaling = focus van de vertaalwetenschap maar audiobeschrijven bvb wordt in
ons departement aan toekomstige vertalers gedoceerd ook onderzocht binnen de
,vertaalwetenschap
“Definitie van vertalen verschilt per cultuur en per tijdperk”
Toury stelt dat wat op een bepaald moment als ‘vertaling’ beschouwd wordt door een
bepaalde cultuur, ook een vertaling is en stelt 3 premisses: brontekst, transfer en relatie
Ook House (2001) en Nord (2005) geven soortgelijke definities.
“Vertaling is de productie van een functionele doeltekst die een relatie onderhoudt met een gegeven
brontekst die is gespecificeerd op basis van de beoogde of gevraagde functie van de doeltekst (skopos).
(Nord, 2005, p. 32)
... vertaling wordt gezien als de recontextualisatie van een tekst in de ene taal door een semantisch en
pragmatisch equivalente tekst in de tweede taal. Als eerste vereiste voor deze gelijkwaardigheid wordt
gesteld dat een vertaaltekst een functie heeft die equivalent is aan die van het origineel en die pragmatisch
is gedefinieerd als de toepassing of het gebruik van de tekst in een bepaalde context van de situatie, ...
(House, 2001, p. 197)
Nord geeft een vrijer gegeven. De functie van de tekst mag anders zijn. House vindt dat als de
functie van de tekst anders is dit geen vertaling mag genoemd worden. Het is dan een
herschrijving of iets dergelijks. House stelt bovendien dat de bepaling van de kwaliteit van
een vertaling, een theorie over vertaling veronderstelt. Andere visies van vertaling leiden tot
een andere kwaliteit en een andere bepaling van vertaling.
Oplossing: Als wetenschapper bij het begin van je onderzoek de termen die je gebruikt
definiëren, inclusief wat voor jou binnen een bepaalde studie als vertaling geldt.
Doel : Holmes (1972/2010), dubbele doelstelling van de zuivere VW (versus toegepaste VW)
1.Verschijnselen vertaling en vertalen beschrijven zoals die zich in onze ervaringswereld
voordoen descriptieve VW (DVW) (DTS in het Engels)
2.Algemeen geldende principes vinden met behulp waarvan deze verschijnselen kunnen
worden verklaard en voorspeld theoretische VW of vertaaltheorie (THVW)
2. The map
2.1 The map “pure”
A. Descriptieve vertaalwetenschap (DVW)
Nauw in contact met de te bestuderen empirische (op ervaring, bevinding gegrond en daaruit
voortvloeiend (Van Dale)) verschijnselen
3 soorten onderzoek:
A.1. DVW: Productgericht onderzoek
, Uitgangspunt = beschrijving, analyse van afzonderlijke vertalingen
Volgende fase: vergelijking van meerdere vertalingen van hetzelfde origineel (in één
of verschillende talen)
Vergelijkende beschrijvingen omvangrijke corpussen, bv. vertalingen gemaakt in
een bepaalde periode, van bepaalde tekstsoorten, genres
Doel op lange termijn: allesomvattend historisch overzicht van het vertaalbedrijf
A.2. DVW: Procesgericht onderzoek
Uitgangspunt = proces, activiteit, “zwarte doos”, complex mentaal proces
Verfijnde methoden uit de psychologie om mentale processen experimenteel te
beschrijven en te analyseren vertaalpsychologie of psychologische VW
TPR of “Translation Process Research”
A.3. DVW: Functiegericht onderzoek
Beschrijft de receptie van vertalingen binnen de ontvangende socioculturele situatie.
Het gaat niet om teksten maar om contexten. Bv. Waarom werden bepaalde teksten in
bepaalde tijdperken al dan niet vertaald? Hoe functioneren vertalingen in de
ontvangende cultuur? vertaalsociologie of sociologische VW
B. Theoretische vertaalwetenschap (THVW)
Beschrijven van bestaande vertalingen
Beschrijvingen van hun waargenomen functie
Experimenteel onderzoek naar vertaalprocessen
Doel: op basis van resultaten uit DVW en inzichten verkregen in naburige
wetenschapsgebieden principes, theorieën en modellen ontwikkelen die geschikt zijn om te
verklaren en te voorspellen wat vertalen en vertalingen zijn
B.1. Algemene vertaaltheorie:
Veelomvattende theorie dat alle verschijnselen op het gebied
van vertalen en vertaling (en alleen die) kan verklaren en voorspellen
Meestal voorstudies
Te veel en te weinig omvattend
o Over andere handelingen of teksten dan vertalingen
o Laten bepaalde vertalingen buiten beschouwing
B.2. Deeltheorieën:
, Mediumgebonden: menselijke vertaling (schriftelijk en mondeling), machine vertaling
Gebiedgebonden: taalgebieden en cultuurgebieden
Taalgebonden: nauw verwant aan het werk van de vergelijkende taalwetenschap en
vergelijkende stilistiek
Niveaugebonden: geen afgeronde gesproken of geschreven teksten, maar taaleenheden
van lagere orde. Bv. Woordniveau, zinsniveau, tekstniveau
Tekstsoortgebonden: bv. literaire teksten, de Bijbel
Tijdgebonden: eigentijdse teksten, of uit het verleden
Probleemgebonden: fundamentele problemen (bv. Equivalentie van origineel en
vertaling) of beperkte problemen (bv. Vertaling van eigennamen)
NB: vaak gecombineerd
A
B
2.2 The map “applied”
A. Vertaaldidactiek:
vragen over onderwijsmethoden, testtechnieken en leerplannen zoeken naar
antwoorden
B. Vertaalhulpmiddelen:
CAT tools (Computer Aided Translation)
C. Vertaalbeleid:
het geven van deskundig advies waar het gaat om plaats en rol van vertalers, vertalen
en vertalingen in de samenleving, bv. welke functie voor het vertalen is weggelegd in
Isabelle Robert
Vertaalwetenschap versus tolkwetenschap
Mondelinge vertaling kan niet herbekeken of opnieuw afgespeeld worden en er is tijdsdruk
met weinig kans op correctie of revisie.
Overlappingen maken een duidelijk onderscheid mogelijk. Voorbeelden van overlapping:
translation on sight. Je krijgt een blad dat je op het zicht mondeling moet vertalen.
1. Inleiding
1.Wat is wetenschap?
“het systematisch geordende geheel van het weten en van de regels, wetmatigheden,
theorieën, hypotheses en systemen waarmee verdere kennis verkregen kan worden.”
1.1 Wat is vertaalwetenschap?
Vertaalwetenschap behoort tot de geesteswetenschappen:“elk van de wetenschappen of alle
wetenschappen samen die objecten en wijzen van geestelijke werkzaamheid bestuderen, zoals
theologie, wijsbegeerte, rechtsgeleerdheid, geschiedenis, taal-en letterkunde,...”Niet in Van
Dale, maar “traductologie” ook niet in Le Grand Robert...
Definitie: Munday (2016, p. 1): “Translation studies is the now established academic
discipline related to the study of the theory, practice and phenomena of translation”
Object: vertalen, vertaling, vertaler?
Jakobson (1959/2012) (On linguistic aspects of translation):
1. Intralinguale vertaling of herformulering is een interpretatie van talige tekens door
middel van andere tekens uit dezelfde taal VB: Nederlands artikel voor een
Belgische krant, ondertiteling van West-Vlamingen, Teletekst ondertiteling.
2. Interlinguale vertaling of het eigenlijke vertalen is een interpretatie van talige tekens
door middel van een andere taal Audiodescriptie, vertaling van een boek (=focus
van de vertaalwetenschap)
3. Intersemiotische vertaling of transmutatie is een interpretatie van talige tekens door
middel van tekens uit niet-talige tekensystemenVB: Gebarentaal, Brailleschrift
Interlinguale vertaling = focus van de vertaalwetenschap maar audiobeschrijven bvb wordt in
ons departement aan toekomstige vertalers gedoceerd ook onderzocht binnen de
,vertaalwetenschap
“Definitie van vertalen verschilt per cultuur en per tijdperk”
Toury stelt dat wat op een bepaald moment als ‘vertaling’ beschouwd wordt door een
bepaalde cultuur, ook een vertaling is en stelt 3 premisses: brontekst, transfer en relatie
Ook House (2001) en Nord (2005) geven soortgelijke definities.
“Vertaling is de productie van een functionele doeltekst die een relatie onderhoudt met een gegeven
brontekst die is gespecificeerd op basis van de beoogde of gevraagde functie van de doeltekst (skopos).
(Nord, 2005, p. 32)
... vertaling wordt gezien als de recontextualisatie van een tekst in de ene taal door een semantisch en
pragmatisch equivalente tekst in de tweede taal. Als eerste vereiste voor deze gelijkwaardigheid wordt
gesteld dat een vertaaltekst een functie heeft die equivalent is aan die van het origineel en die pragmatisch
is gedefinieerd als de toepassing of het gebruik van de tekst in een bepaalde context van de situatie, ...
(House, 2001, p. 197)
Nord geeft een vrijer gegeven. De functie van de tekst mag anders zijn. House vindt dat als de
functie van de tekst anders is dit geen vertaling mag genoemd worden. Het is dan een
herschrijving of iets dergelijks. House stelt bovendien dat de bepaling van de kwaliteit van
een vertaling, een theorie over vertaling veronderstelt. Andere visies van vertaling leiden tot
een andere kwaliteit en een andere bepaling van vertaling.
Oplossing: Als wetenschapper bij het begin van je onderzoek de termen die je gebruikt
definiëren, inclusief wat voor jou binnen een bepaalde studie als vertaling geldt.
Doel : Holmes (1972/2010), dubbele doelstelling van de zuivere VW (versus toegepaste VW)
1.Verschijnselen vertaling en vertalen beschrijven zoals die zich in onze ervaringswereld
voordoen descriptieve VW (DVW) (DTS in het Engels)
2.Algemeen geldende principes vinden met behulp waarvan deze verschijnselen kunnen
worden verklaard en voorspeld theoretische VW of vertaaltheorie (THVW)
2. The map
2.1 The map “pure”
A. Descriptieve vertaalwetenschap (DVW)
Nauw in contact met de te bestuderen empirische (op ervaring, bevinding gegrond en daaruit
voortvloeiend (Van Dale)) verschijnselen
3 soorten onderzoek:
A.1. DVW: Productgericht onderzoek
, Uitgangspunt = beschrijving, analyse van afzonderlijke vertalingen
Volgende fase: vergelijking van meerdere vertalingen van hetzelfde origineel (in één
of verschillende talen)
Vergelijkende beschrijvingen omvangrijke corpussen, bv. vertalingen gemaakt in
een bepaalde periode, van bepaalde tekstsoorten, genres
Doel op lange termijn: allesomvattend historisch overzicht van het vertaalbedrijf
A.2. DVW: Procesgericht onderzoek
Uitgangspunt = proces, activiteit, “zwarte doos”, complex mentaal proces
Verfijnde methoden uit de psychologie om mentale processen experimenteel te
beschrijven en te analyseren vertaalpsychologie of psychologische VW
TPR of “Translation Process Research”
A.3. DVW: Functiegericht onderzoek
Beschrijft de receptie van vertalingen binnen de ontvangende socioculturele situatie.
Het gaat niet om teksten maar om contexten. Bv. Waarom werden bepaalde teksten in
bepaalde tijdperken al dan niet vertaald? Hoe functioneren vertalingen in de
ontvangende cultuur? vertaalsociologie of sociologische VW
B. Theoretische vertaalwetenschap (THVW)
Beschrijven van bestaande vertalingen
Beschrijvingen van hun waargenomen functie
Experimenteel onderzoek naar vertaalprocessen
Doel: op basis van resultaten uit DVW en inzichten verkregen in naburige
wetenschapsgebieden principes, theorieën en modellen ontwikkelen die geschikt zijn om te
verklaren en te voorspellen wat vertalen en vertalingen zijn
B.1. Algemene vertaaltheorie:
Veelomvattende theorie dat alle verschijnselen op het gebied
van vertalen en vertaling (en alleen die) kan verklaren en voorspellen
Meestal voorstudies
Te veel en te weinig omvattend
o Over andere handelingen of teksten dan vertalingen
o Laten bepaalde vertalingen buiten beschouwing
B.2. Deeltheorieën:
, Mediumgebonden: menselijke vertaling (schriftelijk en mondeling), machine vertaling
Gebiedgebonden: taalgebieden en cultuurgebieden
Taalgebonden: nauw verwant aan het werk van de vergelijkende taalwetenschap en
vergelijkende stilistiek
Niveaugebonden: geen afgeronde gesproken of geschreven teksten, maar taaleenheden
van lagere orde. Bv. Woordniveau, zinsniveau, tekstniveau
Tekstsoortgebonden: bv. literaire teksten, de Bijbel
Tijdgebonden: eigentijdse teksten, of uit het verleden
Probleemgebonden: fundamentele problemen (bv. Equivalentie van origineel en
vertaling) of beperkte problemen (bv. Vertaling van eigennamen)
NB: vaak gecombineerd
A
B
2.2 The map “applied”
A. Vertaaldidactiek:
vragen over onderwijsmethoden, testtechnieken en leerplannen zoeken naar
antwoorden
B. Vertaalhulpmiddelen:
CAT tools (Computer Aided Translation)
C. Vertaalbeleid:
het geven van deskundig advies waar het gaat om plaats en rol van vertalers, vertalen
en vertalingen in de samenleving, bv. welke functie voor het vertalen is weggelegd in
