Lessen + handboek
FILOSOFIE VAN DE
GENEESKUNDE (E0I83A)
2025-2026
,INHOUDSTAFEL
1. WAT IS FILOSOFIE .......................................................................................................................................... 3
1.1. DE DEFINITIE VAN EEN DEFINITIE ....................................................................................................................................... 3
1.2. DRIE ASPECTEN: ATTITUDE, METHODE, DOMEIN................................................................................................................... 3
1.3. GESCHIEDENIS VAN DE FILOSOFIE ...................................................................................................................................... 6
1.4. BESLUIT ........................................................................................................................................................................ 7
1.5. MCQ’S ......................................................................................................................................................................... 7
1.6. AANVULLINGEN VANUIT HET HANDBOEK ............................................................................................................................. 8
2. MECHANISERING EN DOELGERICHTHEID ..................................................................................................... 11
2.1. WEG VAN DE TELEOLOGIE .............................................................................................................................................. 11
2.2. DARWIN ALS DE NEWTON VAN DE BIOLOGIE ...................................................................................................................... 15
2.3. MCQ’S ....................................................................................................................................................................... 18
2.4. AANVULLINGEN VANUIT HET HANDBOEK ........................................................................................................................... 19
3. LICHAAM EN GEEST ..................................................................................................................................... 22
3.1. DESCARTES’ SCHADUW .................................................................................................................................................. 22
3.2. MCQ’S ....................................................................................................................................................................... 27
3.3. AANVULLINGEN VANUIT HET HANDBOEK ........................................................................................................................... 28
4. LIJDEN EN DOOD ......................................................................................................................................... 30
4.1. DE ZIN VAN HET LEVEN................................................................................................................................................... 30
4.2. DE ZIN VAN HET LIJDEN .................................................................................................................................................. 31
4.3. DE ZIN VAN DE DOOD..................................................................................................................................................... 34
4.4. MCQ’S ........................................................................................................................................................................37
4.5. AANVULLINGEN VANUIT HET HANDBOEK ........................................................................................................................... 38
5. DEMARCATIE (WETENSCHAP EN PSEUDOWETENSCHAP) ............................................................................. 40
5.1. AFLIJNEN (= DEFINIËREN) ............................................................................................................................................... 40
5.2. PARADIGMA’S EN REVOLUTIES......................................................................................................................................... 44
5.3. MCQ’S ....................................................................................................................................................................... 46
5.4. AANVULLINGEN VANUIT HET HANDBOEK ........................................................................................................................... 47
6. WETENSCHAPPELIJKE METHODE ................................................................................................................. 50
6.1. WETENSCHAPSFILOSOFIE & WETENSCHAP ........................................................................................................................ 50
6.2. SUCCES VAN DE WETENSCHAP......................................................................................................................................... 51
6.3. FUNDAMENTELE PROBLEMEN VAN HET REALISME: INDUCTIE (1) ............................................................................................ 52
6.4. FUNDAMENTELE PROBLEMEN VAN HET REALISME: THEORIEGELADENHEID (2) ......................................................................... 54
6.5. FUNDAMENTELE PROBLEMEN VAN HET REALISME: PESSIMISTISCHE META-INDUCTIE (3) ............................................................ 55
6.6. MCQ’S ....................................................................................................................................................................... 56
6.7. INTERESSANTE (RELEVANTE) QUOTES .............................................................................................................................. 56
6.8. AANVULLINGEN VANUIT HET HANDBOEK ........................................................................................................................... 57
7. ZIEKTE ......................................................................................................................................................... 58
7.1. CONCEPTUELE ANALYSE ................................................................................................................................................ 58
7.2. ZIEKTE: DRIE VOORSTELLEN ............................................................................................................................................ 58
7.3. ALTERNATIEVEN VOOR CONCEPTUELE ANALYSE................................................................................................................. 61
7.4. MCQ’S ....................................................................................................................................................................... 64
7.5. AANVULLINGEN VANUIT HET HANDBOEK ........................................................................................................................... 65
8. MEDICALISERING ......................................................................................................................................... 67
8.1. MEDICALISEREN EN PATHOLOGISEREN ............................................................................................................................. 67
8.2. VOOR- EN NADELEN (?) VAN MEDICALISERING.................................................................................................................... 69
8.3. GEVALSTUDIE: OBESITAS ............................................................................................................................................... 70
8.4. MCQ’S & OPEN VRAGEN ................................................................................................................................................71
1
,9. WETENSCHAP EN WAARDEN ....................................................................................................................... 73
9.1. BELANGENCONFLICTEN ..................................................................................................................................................73
9.2. OBJECTIVITEIT EN WAARDEN ........................................................................................................................................... 74
9.3. WAARDEN, ONTDEKKING EN VERANTWOORDING ............................................................................................................... 75
9.4. INDUCTIEF RISICO ........................................................................................................................................................... 77
9.5. MCQ’S ....................................................................................................................................................................... 79
9.6. EXTRA VOORBEELDEN UIT “EXCURSUS" ............................................................................................................................ 80
10. HANDICAP ................................................................................................................................................... 83
10.1. VALIDISME ............................................................................................................................................................... 83
10.2. SOCIAAL GECONSTRUEERD?........................................................................................................................................ 84
10.3. NIET MINDER DAN ANDERS ......................................................................................................................................... 87
10.4. MQC’S ................................................................................................................................................................... 90
EXAMENVRAGEN ................................................................................................................................................... 91
OPLOSSINGEN ....................................................................................................................................................... 95
Opmerking: alle ‘inleidingen’ vanuit de les staan steeds rechtstreeks onder de titels van de hoofdstukken. Deze staan in principe niet
in het boek en zijn dus zeker niet te kennen voor het eerste examen.
De extra voorbeelden uit “excursus” zijn ook niet te kennen maar kunnen helpen bij het geven van voorbeelden bij bepaalde
onderwerpen of bij het beantwoorden van open vragen.
2
,1. WAT IS FILOSOFIE
1.1. DE DEFINITIE VAN EEN DEFINITIE
• Wat is filosofie? = is op zichzelf een filosofische vraag, elke inleiding op filosofie wordt geconfronteerd met filosoferen
o ó onderscheid met vakwetenschap: De vraag "Wat is ziekte?" ≠ ziekteleer-vraag maar een filosofische vraag
o Valt onder typisch centrale definitorische kwesties in de filosofie “Wat is X”-vragen (τί ἐστι)
• Woordenboekdefinitie = vorm van een synoniem, geen dieper inzicht, niet voldoende streng voor filosofische bepaling
van wat het onderwerp werkelijk inhoudt
• Etymologie:
• Betekenis: Af-bakenen, af-grenzen.
• Intensionele vs. extensionele definities: in de filosofie zoeken we naar de intensionele definitie.
Type Beschrijving Voorbeeld (Verzameling N)
Extensionele Een opsomming van alle elementen die tot de Zou eindeloos lang duren (alle natuurlijke getallen
definitie verzameling behoren. opschrijven).
Intensionele Het geven van de betekenis of beschrijving van De definitie van wat een "natuurlijk getal" is.
definitie de verzameling.
De kernvraag: Op grond waarvan noemen we iets (een boek, een theorie, ...) filosofie of filosofisch?
• Ideaal: om tot een sluitende definitie van filosofie te komen, moet je:
1. Alle kenmerken of eigenschappen geven die te vinden zijn bij alle filosofen/filosofieën.
2. Deze kenmerken mogen uitsluitend bij filosofen/filosofieën voorkomen.
• Het doel is het vinden van de noodzakelijke en voldoende voorwaarden voor het correcte gebruik van een term (zoals
filosofie, ziekte, handicap, leven of wetenschap).
o = reeks eigenschappen die je vindt bij elke filosofie en die tegelijk niet aanwezig zijn bij alles wat niet filosofie is
Voorbeelden van pogingen in het verleden: “Filosofie is leren sterven.”, “Begrip en samenhang krijgen in de dingen.”…
1.2. DRIE ASPECTEN: ATTITUDE, METHODE, DOMEIN
1.2.1. Attitudes: verwondering, vertwijfeling, kritisch denken
Filosofen zijn het niet altijd eens in het proberen uit te leggen wat filosofie juist is. Sommigen schuiven een attitude naar voor.
Het gaat om een bepaalde houding t.o.v. het leven, de werkelijkheid, het goed, het kwaad… Maar zelfs onder diegenen die
zeggen dat het gaat om een houding/attitude is er onenigheid over welke attitude de filosofie net filosofie maakt. Welke attitudes
noodzakelijk of voldoende zijn.
• Whitehead: “Filosofie is de activiteit die begint bij de verwondering. En eens als die filosofische gedachte
tot zijn einde gekomen is, opnieuw eindigt in de verwondering. De verwondering blijft gedurende de hele
filosofische activiteit aanwezig.” (geheugensteuntje: WW – Whitehead Wonder)
o MAAR: deze verwondering is ook bij niet filosofen aanwezig (onvoldoende)
o Bv: kinderen die telkens waarom dit, waarom dat, waarom zo… blijven vragen. Het gedrag van
kinderen lijkt op een eindeloze filosofische verwondering maar er moet meer zijn dan dat
vooraleer je echt met filosofie te maken hebt (Louis C.K.).
3
, • Schopenhauer & Kierkegaard: “Vertwijfeling is de basisattitude van de filosofie,
het moment waarop het leven niet meer de weg lijkt te kunnen wijzen, haar
zelfsprekendheid verliest.”
o Voorbeelden van vertwijfeling: na het overlijden van familielid, slecht
resultaat/nieuws… momenten waarbij je gedwongen wordt om stil te
staan en keuzes te maken
o MAAR: filosofie is meer dan alleen vertwijfeling, er is bij de meeste
mensen vertwijfeling op sommige momenten maar dit betekent niet dat
ze aan het filosoferen zijn (onvoldoende)
• Descartes: Vertaalt het kritische denken naar een kritiek ten aanzien van alles dat zich aandient als waar.
Kritische afstand nemen van autoriteiten (kerkelijk, maatschappelijk, familie...) en het zelf denken en
telkens de vraag stellen of het wel waar is (= methodische twijfel) en daarover reflecteren is volgens
Descartes de basis van de filosofie.
o Is dat wel zo? Hoe kunnen we weten dat dat zo is? Liegen onze zintuigen ons niet voor?
§ Misschien bestaat er wel een malin génie die ons op een dwaalspoor zet?
o MAAR: je hebt filosofie die kritisch is maar er is bv ook constructieve of speculatieve filosofie (niet-
noodzakelijke). Daarnaast is het kritische denken niet eigen aan de filosofie maar zit verwerkt in alle
wetenschappen of academische principes (onvoldoende).
• BESLUIT: geen van bovenstaande attitudes blijken de kern van de filosofie helemaal te vatten. Men gaat op zoek naar
methodes om de filosofie te verklaren.
1.2.2. Methodes
In de filosofie wordt vaak gebruik gemaakt van instrumenten om methodes te definiëren:
• Conceptuele analyse: complexe concepten opsplitsen in eenvoudigere deelconcepten die er moeten zijn om van een
groot concept te kunnen/mogen spreken. Denk aan het verklaren van het concept filosofie in kleinere concepten volgens
attitudes of methodes.
o Vaak a.d.h.v. “wat is X”-vragen
o Doel: noodzakelijke en voldoende voorwaarden vinden voor het correcte gebruik van de concepten
o MAAR: geen uniek filosofische methode, niet algemeen-filosofisch
Voorbeeld: Wat is kennis?
• Is een object (fles cola) kennis? Nee, dingen op zich kunnen geen kennis zijn.
• Zijn gedachten over het flesje kennis? Overtuigingen (beliefs) lijken nodig om over kennis te spreken, maar ze volstaan niet. Het
moet echter ten minste een overtuiging zijn om kennis te kunnen zijn.
• Moet de overtuiging waar zijn? Ja. Een onware overtuiging (denken dat het een fles melk is terwijl het cola is) kan geen kennis
zijn. Waarheid is dus een noodzakelijke voorwaarde.
• Volstaan "waarheid" en "overtuiging"? Stel dat iemand denkt dat het vandaag 12/02/2026 is op basis van een willekeurige gok
van een familielid. Het is een ware overtuiging, maar het is te toevallig om als echte kennis te gelden.
• Rechtvaardiging. Als de overtuiging gebaseerd is op een betrouwbare bron (zoals de datum op een pc controleren en de logische
link leggen met gisteren), lijkt er sprake te zijn van kennis.
•
• Conclusie van de analyse: Kennis lijkt een gerechtvaardigde, ware overtuiging te zijn.
• Gedachte-experiment: experimenten die je niet in de realiteit kan uitvoeren (onmogelijk of problematisch) maar je wel
in staat stellen om een betere handvatting te krijgen op hoe men begrippen gebruikt.
o “Stel dat je… Zou je dan…?”
o MAAR: geen uniek filosofische methode, niet algemeen-filosofisch
Voorbeeld: Robert Nozick – De "Experience Machine"
• Het scenario: Stel dat er een machine bestaat die enkel positieve ervaringen geeft en onprettige ervaringen uitsluit. Eenmaal
aangesloten, kun je nooit meer losgekoppeld worden.
• De vaststelling: Hoewel de machine maximaal plezier biedt, zouden veel mensen zich niet willen vastkoppelen.
• Geluk is niet simpelweg gelijk aan "zo veel mogelijk plezier en zo weinig mogelijk onprettige ervaringen".
4
, • Intuïties: zuivere gedachten waarmee precisiewerk verricht kan worden, opvatting of overtuiging die onmiddellijk
helder en waar blijkt te zijn (“buikgevoel”)
o Ingezet als toetssteen voor filosofische opvattingen
o MAAR: geen uniek filosofische methode, niet algemeen-filosofisch (soms cultureel bepaald)
Voorbeeld: De intuïtie dat "ik ben hier" altijd waar is waar je ook bent; dit is een intuïtief ware overtuiging.
• Argumenteren: vanuit veronderstellingen/premissen (= synoniem) redeneren naar een conclusie.
Methode vat de filosofie niet helemaal, er worden nog zoveel andere methodes gebruikt. Daarnaast zijn deze methodes ook niet
helemaal uniek voor de filosofie. Niet uniek of niet specifiek genoeg/niet van toepassing op voor (alle) filosofie.
o vb. Psychologie: onderscheid wat is gender vs. wat is geslacht = conceptuele analyse
o vb. Fysica: precieze conceptuele analyse van het begrip “energie”, lift-experiment van Einstein
o vb. Wiskunde: intuïtief aanvoelen of iets al dan niet klopt
1.2.3. Domeinen: Metafysica, logica, epistemologie, moraalfilosofie
Filosofie definiëren door te kijken naar waar filosofie zich mee bezig houdt. Met welke domeinen?
• Het houdt zich bezig met onbeantwoord(bar)e vragen en fundamentele problemen. Ze gaat zo diep dat ze botst op de
grens van het begrijpen, ze kan het niet vatten wat ze wil vatten en de problemen die ze wil beantwoorden zijn
onbeantwoordbaar.
o MAAR: Enerzijds zijn er een heel aantal andere disciplines die zich bezighouden met vragen waarvan we niet
weten of ze op dit moment beantwoordbaar zijn, bv in de wiskunde.
o Anderzijds houdt de filosofie zich niet enkel bezig met vragen die onbeantwoordbaar zijn.
Vaagheid van 'onbeantwoordbaar' en 'fundamenteel': Is er vooruitgang in de filosofie?
• De stelling: "Neen, want filosofie is als kunst, niet als wetenschap."
• Argumentatie voor "Nee": Terwijl denkers als Newton en Descartes in andere domeinen geweldige vooruitgang
boekten, lijkt er in de filosofie geen sprake van cumulatieve vooruitgang. Andere kennissystemen (zoals wiskunde)
bouwen voort op verworven kennis, terwijl men in de filosofie de hele tijd lijkt te blijven steken bij dezelfde vragen.
• Probleem 1: Is er wel ondubbelzinnige vooruitgang in de wetenschap?
o Kanttekening (Thomas Kuhn): Het is minder evident dan het lijkt dat andere wetenschappen puur
cumulatief zijn; vooruitgang in de wetenschap is niet altijd ondubbelzinnig.
• Probleem 2: Negatieve vooruitgang in de filosofie
o Uitleg: Er is wel degelijk een vorm van vooruitgang in de filosofie. We hebben geen definitieve antwoorden
gevonden, maar we weten bij de meeste vragen wel beter wat de verkeerde antwoorden zijn en waarom
eerdere antwoorden fout waren.
• Probleem 3: Geen duidelijk onderscheid tussen proto-wetenschap en filosofie
o Context: De geschiedenis van vele wetenschappen.
o Argument: De stelling dat filosofie zich enkel bezighoudt met 'onbeantwoordbare vragen' is vreemd,
aangezien filosofie de basis is geweest van bijna alle wetenschappen. Veel wetenschappen vinden hun
oorsprong in de filosofie en veel wetenschappers waren oorspronkelijk filosofen.
• Sommigen zeggen dat filosofie een discipline is die het best kan gedefinieerd worden uit 4 kern-subdisciplines
(metafysica, logica, epistemologie, moraalfilosofie)
o Als je filosofie zo definieert, verschuif je het probleem naar de definitie van die deeldomeinen. Wat is
metafysica? Wat is logica? Wat is epistemologie? En wat is moraalfilosofie? De hoop is dat die vragen
makkelijker beantwoordbaar zijn.
o MAAR: ook op niveau van de subdomeinen zitten we met antwoorden die niet helemaal bevredigend zijn. Ze
bieden alle vier slechts onvolledige poging tot het verklaren van het begrip filosofie. Werkt wel verhelderend.
Sidenote: er zijn ook disciplines binnen de filosofie die delen van deze vier subdomeinen combineren, bv: de wetenschapsfilosofie, de
filosofie die onderzoekt hoe de wetenschap te werk gaat en tot kennis komt.
5
, METAFYSICA
• Metafysica houdt zich bezig met het bestaan van dingen en de aard van die bestaande dingen. De studie van wat bestaat
en van de aard van wat is.
o Bv: bestaat tijd en als het bestaat, wat is tijd dan? Bestaan getallen en hoe bestaan getallen? Bestaat vrije wil?
LOGICA
• Logica: Welke argumenten zijn geldig en/of ongeldig en waarom is dat zo = argumentatieve hygiëne
• Voorbeelden van niet geldige redeneringen:
o Post hoc, ergo propter hoc: je redeneert dat aangezien iets volgt op iets anders dat iets veroorzaakt wordt
door iets anders. Bv: als ik thuiskom van de les is het donker, dus ik redeneer dat door thuiskomen van de les te
het donker wordt. Dit is een ongeldige redenering
o Affirming the consequent: P → Q dus Q→P, dit is ook een ongeldige redenering. Bv: als het regent, wordt het
gras nat. Dus als het gras nat is, regent het.
• Voorbeelden geldige redeneringen:
o Modus ponens: P → Q, als P dan Q. Als P waar is dan ook Q.
o Modus tollens: P → Q, als P dan Q. Als Q niet waar is dan is ook P niet waar.
EPISTEMOLOGIE
• Epistemologie = de leer van de kennis, kennisleer
o Men zoekt naar de mogelijkheid en de aard van kennis. Kunnen we echt kennis hebben en welke vormen van
kennis kunnen we hebben als we kennis kunnen hebben? Hoe verschillen die vormen van kennis van elkaar?
Kunnen we onware kennis hebben? Wat is de waarheid juist?
o Men maakt vaak gebruik van gedachte-experimenten: experimenten die ons op het spoor moeten zetten van
een antwoord op de vraag of kennis mogelijk is en wat kennis juist is.
§ vb. brain in a vat: je kan nooit zeker zijn dat iets werkelijkheid is. Het is volgens brain in a vat allemaal
een stimulatie van een hoopje hersenen in een ander sterrenstelsel, je kan nooit zeker zijn dat dat niet
het geval is. Bovendien kan je ook nooit zeker zijn dat dat wel het geval is = scepticisme.
MORAALFILOSOFIE
• Moraalfilosofie = ethiek
o Het houdt zich bezig met het bestuderen van principes die betrekking hebben tot goed en kwaad. Bestaat goed
en kwaad? Wat is de aard ervan en op grond waarvan onderscheiden we deze twee opvattingen?
§ Bv: trolley problemen, het voorbeeld van het dilemma met de trein
• Situatie 1 vs. situatie 2: hendel wel gebruiken vs. problematisch iemand duwen
1.3. GESCHIEDENIS VAN DE FILOSOFIE
Een laatste poging om filosofie te definiëren vanuit de geschiedenis van de filosofie. Wat filosofie is, is wat zich doorheen de
geschiedenis toont als filosofisch. Het probleem hierbij is dat je moet weten wat je kunt kwalificeren als filosofisch in de
geschiedenis. Dat veronderstelt dat er al een definitie is van wat filosofisch is dus deze methode kan eigenlijk alleen maar werken
als je het al weet terwijl dat net het doel is om te achterhalen = drogreden in de logica (begging the question).
De geschiedenis is geen geschikte manier om te vinden wat de definitie van filosofie is maar is wel interessant omdat die ten dele
toont waarom het vinden van een precieze definitie zo moeilijk is.
6
FILOSOFIE VAN DE
GENEESKUNDE (E0I83A)
2025-2026
,INHOUDSTAFEL
1. WAT IS FILOSOFIE .......................................................................................................................................... 3
1.1. DE DEFINITIE VAN EEN DEFINITIE ....................................................................................................................................... 3
1.2. DRIE ASPECTEN: ATTITUDE, METHODE, DOMEIN................................................................................................................... 3
1.3. GESCHIEDENIS VAN DE FILOSOFIE ...................................................................................................................................... 6
1.4. BESLUIT ........................................................................................................................................................................ 7
1.5. MCQ’S ......................................................................................................................................................................... 7
1.6. AANVULLINGEN VANUIT HET HANDBOEK ............................................................................................................................. 8
2. MECHANISERING EN DOELGERICHTHEID ..................................................................................................... 11
2.1. WEG VAN DE TELEOLOGIE .............................................................................................................................................. 11
2.2. DARWIN ALS DE NEWTON VAN DE BIOLOGIE ...................................................................................................................... 15
2.3. MCQ’S ....................................................................................................................................................................... 18
2.4. AANVULLINGEN VANUIT HET HANDBOEK ........................................................................................................................... 19
3. LICHAAM EN GEEST ..................................................................................................................................... 22
3.1. DESCARTES’ SCHADUW .................................................................................................................................................. 22
3.2. MCQ’S ....................................................................................................................................................................... 27
3.3. AANVULLINGEN VANUIT HET HANDBOEK ........................................................................................................................... 28
4. LIJDEN EN DOOD ......................................................................................................................................... 30
4.1. DE ZIN VAN HET LEVEN................................................................................................................................................... 30
4.2. DE ZIN VAN HET LIJDEN .................................................................................................................................................. 31
4.3. DE ZIN VAN DE DOOD..................................................................................................................................................... 34
4.4. MCQ’S ........................................................................................................................................................................37
4.5. AANVULLINGEN VANUIT HET HANDBOEK ........................................................................................................................... 38
5. DEMARCATIE (WETENSCHAP EN PSEUDOWETENSCHAP) ............................................................................. 40
5.1. AFLIJNEN (= DEFINIËREN) ............................................................................................................................................... 40
5.2. PARADIGMA’S EN REVOLUTIES......................................................................................................................................... 44
5.3. MCQ’S ....................................................................................................................................................................... 46
5.4. AANVULLINGEN VANUIT HET HANDBOEK ........................................................................................................................... 47
6. WETENSCHAPPELIJKE METHODE ................................................................................................................. 50
6.1. WETENSCHAPSFILOSOFIE & WETENSCHAP ........................................................................................................................ 50
6.2. SUCCES VAN DE WETENSCHAP......................................................................................................................................... 51
6.3. FUNDAMENTELE PROBLEMEN VAN HET REALISME: INDUCTIE (1) ............................................................................................ 52
6.4. FUNDAMENTELE PROBLEMEN VAN HET REALISME: THEORIEGELADENHEID (2) ......................................................................... 54
6.5. FUNDAMENTELE PROBLEMEN VAN HET REALISME: PESSIMISTISCHE META-INDUCTIE (3) ............................................................ 55
6.6. MCQ’S ....................................................................................................................................................................... 56
6.7. INTERESSANTE (RELEVANTE) QUOTES .............................................................................................................................. 56
6.8. AANVULLINGEN VANUIT HET HANDBOEK ........................................................................................................................... 57
7. ZIEKTE ......................................................................................................................................................... 58
7.1. CONCEPTUELE ANALYSE ................................................................................................................................................ 58
7.2. ZIEKTE: DRIE VOORSTELLEN ............................................................................................................................................ 58
7.3. ALTERNATIEVEN VOOR CONCEPTUELE ANALYSE................................................................................................................. 61
7.4. MCQ’S ....................................................................................................................................................................... 64
7.5. AANVULLINGEN VANUIT HET HANDBOEK ........................................................................................................................... 65
8. MEDICALISERING ......................................................................................................................................... 67
8.1. MEDICALISEREN EN PATHOLOGISEREN ............................................................................................................................. 67
8.2. VOOR- EN NADELEN (?) VAN MEDICALISERING.................................................................................................................... 69
8.3. GEVALSTUDIE: OBESITAS ............................................................................................................................................... 70
8.4. MCQ’S & OPEN VRAGEN ................................................................................................................................................71
1
,9. WETENSCHAP EN WAARDEN ....................................................................................................................... 73
9.1. BELANGENCONFLICTEN ..................................................................................................................................................73
9.2. OBJECTIVITEIT EN WAARDEN ........................................................................................................................................... 74
9.3. WAARDEN, ONTDEKKING EN VERANTWOORDING ............................................................................................................... 75
9.4. INDUCTIEF RISICO ........................................................................................................................................................... 77
9.5. MCQ’S ....................................................................................................................................................................... 79
9.6. EXTRA VOORBEELDEN UIT “EXCURSUS" ............................................................................................................................ 80
10. HANDICAP ................................................................................................................................................... 83
10.1. VALIDISME ............................................................................................................................................................... 83
10.2. SOCIAAL GECONSTRUEERD?........................................................................................................................................ 84
10.3. NIET MINDER DAN ANDERS ......................................................................................................................................... 87
10.4. MQC’S ................................................................................................................................................................... 90
EXAMENVRAGEN ................................................................................................................................................... 91
OPLOSSINGEN ....................................................................................................................................................... 95
Opmerking: alle ‘inleidingen’ vanuit de les staan steeds rechtstreeks onder de titels van de hoofdstukken. Deze staan in principe niet
in het boek en zijn dus zeker niet te kennen voor het eerste examen.
De extra voorbeelden uit “excursus” zijn ook niet te kennen maar kunnen helpen bij het geven van voorbeelden bij bepaalde
onderwerpen of bij het beantwoorden van open vragen.
2
,1. WAT IS FILOSOFIE
1.1. DE DEFINITIE VAN EEN DEFINITIE
• Wat is filosofie? = is op zichzelf een filosofische vraag, elke inleiding op filosofie wordt geconfronteerd met filosoferen
o ó onderscheid met vakwetenschap: De vraag "Wat is ziekte?" ≠ ziekteleer-vraag maar een filosofische vraag
o Valt onder typisch centrale definitorische kwesties in de filosofie “Wat is X”-vragen (τί ἐστι)
• Woordenboekdefinitie = vorm van een synoniem, geen dieper inzicht, niet voldoende streng voor filosofische bepaling
van wat het onderwerp werkelijk inhoudt
• Etymologie:
• Betekenis: Af-bakenen, af-grenzen.
• Intensionele vs. extensionele definities: in de filosofie zoeken we naar de intensionele definitie.
Type Beschrijving Voorbeeld (Verzameling N)
Extensionele Een opsomming van alle elementen die tot de Zou eindeloos lang duren (alle natuurlijke getallen
definitie verzameling behoren. opschrijven).
Intensionele Het geven van de betekenis of beschrijving van De definitie van wat een "natuurlijk getal" is.
definitie de verzameling.
De kernvraag: Op grond waarvan noemen we iets (een boek, een theorie, ...) filosofie of filosofisch?
• Ideaal: om tot een sluitende definitie van filosofie te komen, moet je:
1. Alle kenmerken of eigenschappen geven die te vinden zijn bij alle filosofen/filosofieën.
2. Deze kenmerken mogen uitsluitend bij filosofen/filosofieën voorkomen.
• Het doel is het vinden van de noodzakelijke en voldoende voorwaarden voor het correcte gebruik van een term (zoals
filosofie, ziekte, handicap, leven of wetenschap).
o = reeks eigenschappen die je vindt bij elke filosofie en die tegelijk niet aanwezig zijn bij alles wat niet filosofie is
Voorbeelden van pogingen in het verleden: “Filosofie is leren sterven.”, “Begrip en samenhang krijgen in de dingen.”…
1.2. DRIE ASPECTEN: ATTITUDE, METHODE, DOMEIN
1.2.1. Attitudes: verwondering, vertwijfeling, kritisch denken
Filosofen zijn het niet altijd eens in het proberen uit te leggen wat filosofie juist is. Sommigen schuiven een attitude naar voor.
Het gaat om een bepaalde houding t.o.v. het leven, de werkelijkheid, het goed, het kwaad… Maar zelfs onder diegenen die
zeggen dat het gaat om een houding/attitude is er onenigheid over welke attitude de filosofie net filosofie maakt. Welke attitudes
noodzakelijk of voldoende zijn.
• Whitehead: “Filosofie is de activiteit die begint bij de verwondering. En eens als die filosofische gedachte
tot zijn einde gekomen is, opnieuw eindigt in de verwondering. De verwondering blijft gedurende de hele
filosofische activiteit aanwezig.” (geheugensteuntje: WW – Whitehead Wonder)
o MAAR: deze verwondering is ook bij niet filosofen aanwezig (onvoldoende)
o Bv: kinderen die telkens waarom dit, waarom dat, waarom zo… blijven vragen. Het gedrag van
kinderen lijkt op een eindeloze filosofische verwondering maar er moet meer zijn dan dat
vooraleer je echt met filosofie te maken hebt (Louis C.K.).
3
, • Schopenhauer & Kierkegaard: “Vertwijfeling is de basisattitude van de filosofie,
het moment waarop het leven niet meer de weg lijkt te kunnen wijzen, haar
zelfsprekendheid verliest.”
o Voorbeelden van vertwijfeling: na het overlijden van familielid, slecht
resultaat/nieuws… momenten waarbij je gedwongen wordt om stil te
staan en keuzes te maken
o MAAR: filosofie is meer dan alleen vertwijfeling, er is bij de meeste
mensen vertwijfeling op sommige momenten maar dit betekent niet dat
ze aan het filosoferen zijn (onvoldoende)
• Descartes: Vertaalt het kritische denken naar een kritiek ten aanzien van alles dat zich aandient als waar.
Kritische afstand nemen van autoriteiten (kerkelijk, maatschappelijk, familie...) en het zelf denken en
telkens de vraag stellen of het wel waar is (= methodische twijfel) en daarover reflecteren is volgens
Descartes de basis van de filosofie.
o Is dat wel zo? Hoe kunnen we weten dat dat zo is? Liegen onze zintuigen ons niet voor?
§ Misschien bestaat er wel een malin génie die ons op een dwaalspoor zet?
o MAAR: je hebt filosofie die kritisch is maar er is bv ook constructieve of speculatieve filosofie (niet-
noodzakelijke). Daarnaast is het kritische denken niet eigen aan de filosofie maar zit verwerkt in alle
wetenschappen of academische principes (onvoldoende).
• BESLUIT: geen van bovenstaande attitudes blijken de kern van de filosofie helemaal te vatten. Men gaat op zoek naar
methodes om de filosofie te verklaren.
1.2.2. Methodes
In de filosofie wordt vaak gebruik gemaakt van instrumenten om methodes te definiëren:
• Conceptuele analyse: complexe concepten opsplitsen in eenvoudigere deelconcepten die er moeten zijn om van een
groot concept te kunnen/mogen spreken. Denk aan het verklaren van het concept filosofie in kleinere concepten volgens
attitudes of methodes.
o Vaak a.d.h.v. “wat is X”-vragen
o Doel: noodzakelijke en voldoende voorwaarden vinden voor het correcte gebruik van de concepten
o MAAR: geen uniek filosofische methode, niet algemeen-filosofisch
Voorbeeld: Wat is kennis?
• Is een object (fles cola) kennis? Nee, dingen op zich kunnen geen kennis zijn.
• Zijn gedachten over het flesje kennis? Overtuigingen (beliefs) lijken nodig om over kennis te spreken, maar ze volstaan niet. Het
moet echter ten minste een overtuiging zijn om kennis te kunnen zijn.
• Moet de overtuiging waar zijn? Ja. Een onware overtuiging (denken dat het een fles melk is terwijl het cola is) kan geen kennis
zijn. Waarheid is dus een noodzakelijke voorwaarde.
• Volstaan "waarheid" en "overtuiging"? Stel dat iemand denkt dat het vandaag 12/02/2026 is op basis van een willekeurige gok
van een familielid. Het is een ware overtuiging, maar het is te toevallig om als echte kennis te gelden.
• Rechtvaardiging. Als de overtuiging gebaseerd is op een betrouwbare bron (zoals de datum op een pc controleren en de logische
link leggen met gisteren), lijkt er sprake te zijn van kennis.
•
• Conclusie van de analyse: Kennis lijkt een gerechtvaardigde, ware overtuiging te zijn.
• Gedachte-experiment: experimenten die je niet in de realiteit kan uitvoeren (onmogelijk of problematisch) maar je wel
in staat stellen om een betere handvatting te krijgen op hoe men begrippen gebruikt.
o “Stel dat je… Zou je dan…?”
o MAAR: geen uniek filosofische methode, niet algemeen-filosofisch
Voorbeeld: Robert Nozick – De "Experience Machine"
• Het scenario: Stel dat er een machine bestaat die enkel positieve ervaringen geeft en onprettige ervaringen uitsluit. Eenmaal
aangesloten, kun je nooit meer losgekoppeld worden.
• De vaststelling: Hoewel de machine maximaal plezier biedt, zouden veel mensen zich niet willen vastkoppelen.
• Geluk is niet simpelweg gelijk aan "zo veel mogelijk plezier en zo weinig mogelijk onprettige ervaringen".
4
, • Intuïties: zuivere gedachten waarmee precisiewerk verricht kan worden, opvatting of overtuiging die onmiddellijk
helder en waar blijkt te zijn (“buikgevoel”)
o Ingezet als toetssteen voor filosofische opvattingen
o MAAR: geen uniek filosofische methode, niet algemeen-filosofisch (soms cultureel bepaald)
Voorbeeld: De intuïtie dat "ik ben hier" altijd waar is waar je ook bent; dit is een intuïtief ware overtuiging.
• Argumenteren: vanuit veronderstellingen/premissen (= synoniem) redeneren naar een conclusie.
Methode vat de filosofie niet helemaal, er worden nog zoveel andere methodes gebruikt. Daarnaast zijn deze methodes ook niet
helemaal uniek voor de filosofie. Niet uniek of niet specifiek genoeg/niet van toepassing op voor (alle) filosofie.
o vb. Psychologie: onderscheid wat is gender vs. wat is geslacht = conceptuele analyse
o vb. Fysica: precieze conceptuele analyse van het begrip “energie”, lift-experiment van Einstein
o vb. Wiskunde: intuïtief aanvoelen of iets al dan niet klopt
1.2.3. Domeinen: Metafysica, logica, epistemologie, moraalfilosofie
Filosofie definiëren door te kijken naar waar filosofie zich mee bezig houdt. Met welke domeinen?
• Het houdt zich bezig met onbeantwoord(bar)e vragen en fundamentele problemen. Ze gaat zo diep dat ze botst op de
grens van het begrijpen, ze kan het niet vatten wat ze wil vatten en de problemen die ze wil beantwoorden zijn
onbeantwoordbaar.
o MAAR: Enerzijds zijn er een heel aantal andere disciplines die zich bezighouden met vragen waarvan we niet
weten of ze op dit moment beantwoordbaar zijn, bv in de wiskunde.
o Anderzijds houdt de filosofie zich niet enkel bezig met vragen die onbeantwoordbaar zijn.
Vaagheid van 'onbeantwoordbaar' en 'fundamenteel': Is er vooruitgang in de filosofie?
• De stelling: "Neen, want filosofie is als kunst, niet als wetenschap."
• Argumentatie voor "Nee": Terwijl denkers als Newton en Descartes in andere domeinen geweldige vooruitgang
boekten, lijkt er in de filosofie geen sprake van cumulatieve vooruitgang. Andere kennissystemen (zoals wiskunde)
bouwen voort op verworven kennis, terwijl men in de filosofie de hele tijd lijkt te blijven steken bij dezelfde vragen.
• Probleem 1: Is er wel ondubbelzinnige vooruitgang in de wetenschap?
o Kanttekening (Thomas Kuhn): Het is minder evident dan het lijkt dat andere wetenschappen puur
cumulatief zijn; vooruitgang in de wetenschap is niet altijd ondubbelzinnig.
• Probleem 2: Negatieve vooruitgang in de filosofie
o Uitleg: Er is wel degelijk een vorm van vooruitgang in de filosofie. We hebben geen definitieve antwoorden
gevonden, maar we weten bij de meeste vragen wel beter wat de verkeerde antwoorden zijn en waarom
eerdere antwoorden fout waren.
• Probleem 3: Geen duidelijk onderscheid tussen proto-wetenschap en filosofie
o Context: De geschiedenis van vele wetenschappen.
o Argument: De stelling dat filosofie zich enkel bezighoudt met 'onbeantwoordbare vragen' is vreemd,
aangezien filosofie de basis is geweest van bijna alle wetenschappen. Veel wetenschappen vinden hun
oorsprong in de filosofie en veel wetenschappers waren oorspronkelijk filosofen.
• Sommigen zeggen dat filosofie een discipline is die het best kan gedefinieerd worden uit 4 kern-subdisciplines
(metafysica, logica, epistemologie, moraalfilosofie)
o Als je filosofie zo definieert, verschuif je het probleem naar de definitie van die deeldomeinen. Wat is
metafysica? Wat is logica? Wat is epistemologie? En wat is moraalfilosofie? De hoop is dat die vragen
makkelijker beantwoordbaar zijn.
o MAAR: ook op niveau van de subdomeinen zitten we met antwoorden die niet helemaal bevredigend zijn. Ze
bieden alle vier slechts onvolledige poging tot het verklaren van het begrip filosofie. Werkt wel verhelderend.
Sidenote: er zijn ook disciplines binnen de filosofie die delen van deze vier subdomeinen combineren, bv: de wetenschapsfilosofie, de
filosofie die onderzoekt hoe de wetenschap te werk gaat en tot kennis komt.
5
, METAFYSICA
• Metafysica houdt zich bezig met het bestaan van dingen en de aard van die bestaande dingen. De studie van wat bestaat
en van de aard van wat is.
o Bv: bestaat tijd en als het bestaat, wat is tijd dan? Bestaan getallen en hoe bestaan getallen? Bestaat vrije wil?
LOGICA
• Logica: Welke argumenten zijn geldig en/of ongeldig en waarom is dat zo = argumentatieve hygiëne
• Voorbeelden van niet geldige redeneringen:
o Post hoc, ergo propter hoc: je redeneert dat aangezien iets volgt op iets anders dat iets veroorzaakt wordt
door iets anders. Bv: als ik thuiskom van de les is het donker, dus ik redeneer dat door thuiskomen van de les te
het donker wordt. Dit is een ongeldige redenering
o Affirming the consequent: P → Q dus Q→P, dit is ook een ongeldige redenering. Bv: als het regent, wordt het
gras nat. Dus als het gras nat is, regent het.
• Voorbeelden geldige redeneringen:
o Modus ponens: P → Q, als P dan Q. Als P waar is dan ook Q.
o Modus tollens: P → Q, als P dan Q. Als Q niet waar is dan is ook P niet waar.
EPISTEMOLOGIE
• Epistemologie = de leer van de kennis, kennisleer
o Men zoekt naar de mogelijkheid en de aard van kennis. Kunnen we echt kennis hebben en welke vormen van
kennis kunnen we hebben als we kennis kunnen hebben? Hoe verschillen die vormen van kennis van elkaar?
Kunnen we onware kennis hebben? Wat is de waarheid juist?
o Men maakt vaak gebruik van gedachte-experimenten: experimenten die ons op het spoor moeten zetten van
een antwoord op de vraag of kennis mogelijk is en wat kennis juist is.
§ vb. brain in a vat: je kan nooit zeker zijn dat iets werkelijkheid is. Het is volgens brain in a vat allemaal
een stimulatie van een hoopje hersenen in een ander sterrenstelsel, je kan nooit zeker zijn dat dat niet
het geval is. Bovendien kan je ook nooit zeker zijn dat dat wel het geval is = scepticisme.
MORAALFILOSOFIE
• Moraalfilosofie = ethiek
o Het houdt zich bezig met het bestuderen van principes die betrekking hebben tot goed en kwaad. Bestaat goed
en kwaad? Wat is de aard ervan en op grond waarvan onderscheiden we deze twee opvattingen?
§ Bv: trolley problemen, het voorbeeld van het dilemma met de trein
• Situatie 1 vs. situatie 2: hendel wel gebruiken vs. problematisch iemand duwen
1.3. GESCHIEDENIS VAN DE FILOSOFIE
Een laatste poging om filosofie te definiëren vanuit de geschiedenis van de filosofie. Wat filosofie is, is wat zich doorheen de
geschiedenis toont als filosofisch. Het probleem hierbij is dat je moet weten wat je kunt kwalificeren als filosofisch in de
geschiedenis. Dat veronderstelt dat er al een definitie is van wat filosofisch is dus deze methode kan eigenlijk alleen maar werken
als je het al weet terwijl dat net het doel is om te achterhalen = drogreden in de logica (begging the question).
De geschiedenis is geen geschikte manier om te vinden wat de definitie van filosofie is maar is wel interessant omdat die ten dele
toont waarom het vinden van een precieze definitie zo moeilijk is.
6
