,Het individu
1. De juridische persoon
1.1. Begrippen
Als men in het recht spreekt over juridische personen, dan heeft men het over iets dat of iemand die drager is
van rechten en plichten. Een drager van rechten en plichten duidt men ook aan als 'rechtssubject'.
Wanneer een rechtssubject kan deelnemen aan het rechtsverkeer, heeft deze juridische persoonlijkheid.
In ons rechtssysteem zijn er twee categorieën juridische personen:
- Alle menselijke wezens. In het recht duidt men mensen aan met de begrippen natuurlijke
persoon of fysieke persoon. Elke levende mens is een juridisch persoon. Maar énkel de levende mens
is een juridisch persoon;
- Verenigingen en vennootschappen met een juridische structuur. In het recht duidt men deze aan met
het begrip rechtspersoon. Het gaat dan om vzw’s, of om vennootschappen zoals een besloten
vennootschap (bv), een naamloze vennootschap (nv), een coöperatieve vennootschap (cv), een
stichting of een publiekrechtelijke rechtspersoon.
1.2. De fysieke of natuurlijke persoon
Elke levende mens is een juridisch persoon. Alle mensen komen als persoon in aanmerking, ook de baby, het
jonge kind, de demente bejaarde, de geesteszieke... Elke mens is drager van rechten en plichten, ongeacht of
de mens de rechten al dan niet kan uitoefenen.
Door de geschiedenis heen is dit niet steeds zo geweest. In vroegere tijden kon een mens door slavernij zijn
juridische persoonlijkheid verliezen. Ook de burgerlijke dood, die nog als straf voorzien was in het Burgerlijk
Wetboek van 1804, ontnam de veroordeelde diens burgerlijke rechten. Deze persoon was dan 'rechteloos' of
'vogelvrij verklaard'. Omdat de burgerlijke dood zo'n erge straf was — men ontnam het mens-zijn van een
persoon — werd bij de oprichting van België (1831) expliciet opgenomen in de Grondwet dat de burgerlijke
dood in België is afgeschaft en niet opnieuw kan worden ingevoerd (art. 18 GW).
Maar énkel de levende mens is een juridisch persoon. Dit betekent dat andere levende wezens, zoals dieren en
planten, of levenloze voorwerpen geen juridische personen kunnen zijn en dus ook geen juridische
persoonlijkheid kunnen hebben. In het recht heet dit 'rechtsobjecten'. Ze kunnen dus wel voorwerp zijn van
recht, maar hebben zelf geen rechten.
Ook dit was in vroegere tijden anders.
Zo kregen dieren in de middeleeuwen soms juridische persoonlijkheid. Dieren konden voor de
rechtbank worden gebracht en verantwoordelijk worden gesteld voor bijvoorbeeld ongelukken,
bijtincidenten of het verspreiden van ziekten. Dieren werden dan vervloekt, verbannen, opgehangen,
levend begraven, verbrand, verdronken, onthoofd...
Onze moderne samenleving kent uiteraard wel wetgeving rond dierenwelzijn en dierenbescherming. Dergelijke
wetgeving komt tot stand in het eigenbelang en voor het welzijn van de mens. Dieren genieten bescherming
omdat de mens er een emotionele waarde aan hecht en omdat we respect tonen voor levende wezens. Dieren
krijgen hierdoor geen rechten, maar wij als mens leggen ons beperkingen en verplichtingen op tegenover
dieren, zoals we dit ook doen in het kader van de bescherming van specifieke planten en van de natuur in het
algemeen. Pas heel recent, sinds september 2021, maken we in het Belgisch recht een onderscheid tussen
personen, dieren en voorwerpen. Voor het eerst wordt juridisch erkend dat dieren een gevoelsvermogen en
biologische noden hebben, waar we als mens rekening mee moeten houden (art. 3.39 BW).
2
,Het bestaan van de natuurlijke persoon wordt bepaald door biologische gegevens.
De natuurlijke persoon als juridische persoon is verbonden aan het menselijk leven.
Hierdoor is de natuurlijke persoon als juridische persoon ook verbonden aan het menselijk lichaam.
Dit biologisch gegeven bepaalt meteen ook de duur van de juridische persoonlijkheid.
1.2.1. Het leven
Enkel bij leven kan men drager zijn van rechten en plichten. De juridische persoon begint bij het levend en
levensvatbaar geboren worden en eindigt bij het overlijden. Bij het overlijden houdt de persoon op persoon te
zijn en krijgt het lichaam het juridisch statuut van lijk.
Het begin
Om juridisch te ‘leven’, moet aan drie voorwaarden zijn voldaan:
- Geboren worden Dit gebeurt door afscheiding van het kind van de moeder door het doorsnijden van
de navelstreng.
- Levend geboren worden Dit houdt in dat de baby geademd heeft (dit kan worden bewezen via een
longonderzoek).
- Levensvatbaar zijn Dit houdt in dat de noodzakelijke organen moeten functioneren (of gefunctioneerd
hebben), zodat zelfstandig leven kan (of kon).
Als aan deze voorwaarden is voldaan, kan de baby worden ingeschreven in het geboorteregister en verwerft hij
de status van 'juridisch persoon'. Dit houdt ook in dat bij overlijden enkel de registratie in het
overlijdensregister een einde kan maken aan deze status van ‘juridisch persoon’.
Een embryo of een foetus is dus geen persoon in de juridische betekenis van het woord en heeft dus ook nog
geen rechten of plichten. Uitzonderlijk kunnen aan een embryo of een foetus 'voorwaardelijke' rechten worden
toegekend.
Om na te gaan in welke periode een kind is verwekt, hanteert het recht het vermoeden dat verwekking heeft
plaatsgevonden in een periode van 180 dagen (6 maanden) tot 300 dagen (10 maanden) vóór de geboorte. Dit
heet het wettelijk tijdperk van bevruchting. Het recht wacht dus eerst de geboorte af, en telt dan terug om de
periode van verwekking te berekenen. De wetgeving gaat dus uit van een minimale zwangerschap van 180
dagen en een maximale zwangerschap van 300 dagen. Dit vermoeden is evenwel weerlegbaar. Dat betekent
dat, als je medisch kunt aantonen dat de verwekking buiten die periode heeft plaatsgevonden, het embryo of
de foetus dezelfde rechten zal krijgen als wanneer de verwekking binnen die periode was gebeurd.
Net zoals een embryo of een foetus geen rechten heeft, is dit ook zo het geval bij verlies van een kindje tijdens
de zwangerschap, bij doodgeboorte of bij neonatale sterfte. Onder invloed van de tijdsgeest zien we dat de
wetgeving rechten van ouders uitbreidt om het rouwproces te faciliteren.
3
, Het einde
Om juridisch ‘dood’ te worden verklaard, moeten twee voorwaarden zijn vervuld:
- Het overlijden is officieel vastgesteld Dit gebeurt door een arts. Maar die arts heeft uiteraard een lijk
nodig.
- Het overlijden is officieel ingeschreven in het overlijdensregister Dit gebeurt in de gemeente door de
ambtenaar van de burgerlijke stand.
Met de officiële vaststelling van het overlijden eindigt de mens als natuurlijke persoon en dus ook als
rechtssubject. Op dat moment valt de nalatenschap open.
Het lichaam van de overledene krijgt het bijzonder juridisch statuut van 'lijk'. Ook het lijk geniet een bijzondere
bescherming in het recht. Hiermee drukt de samenleving respect uit ten aanzien van de overledene. Het gaat
dan over het vervoer van een lijk, orgaandonatie, de behandeling van een lijk, autopsie (lijkschouwing),
begrafenis, enzovoort.
Omdat een lijk noodzakelijk is om een overlijden officieel vast te stellen, heeft de wetgeving een regeling
moeten uitwerken om om te gaan met situaties waarin het lichaam van iemand niet wordt gevonden.
1.2.2. Bescherming van het lichaam
Het bestaan van de natuurlijke persoon is verbonden aan zijn lichaam. Het menselijk lichaam is daarom
bijzonder waardevol in onze samenleving en geniet hierdoor extra bescherming. Het heeft een bijzonder
juridisch statuut. Het lichaam wordt beschermd zowel (in ruime mate) ten aanzien van andere personen, als (in
mindere mate) tegen de persoon zelf.
Bescherming van het lichaam tegen aantasting door anderen
Ten opzichte van anderen geniet elk lichaam in principe onschendbaarheid. Men spreekt ook over fysieke
integriteit. Dit houdt in dat anderen niet aan jouw lichaam mogen komen, tenzij jij hiervoor toestemming geeft
of tenzij er sprake is van een noodsituatie.
Deze fysieke integriteit is een mensenrecht dat we terugvinden in het recht op leven en op lichamelijke
integriteit. Voor de Belgische wetgever was dit recht zo vanzelfsprekend dat het zelfs niet uitdrukkelijk in de
Belgische Grondwet is opgenomen. Het recht op leven vinden we wel terug in het Europees Verdrag ter
Bescherming van de Rechten van de Mens (art. 2 EVRM) en in het Internationaal Verdrag inzake Burgerrechten
en Politieke rechten (art. 6 BUPO).
Het is wel belangrijk een onderscheid te maken tussen twee soorten relaties:
- De relatie tussen personen onderling
In de relatie tussen individuen onderling zijn alle lichamen en individuele belangen gelijkwaardig. Dit
betekent dat een persoon niet het eigen lichaam 'als belangrijker' kan inroepen om aan het lichaam
van een ander te raken. Zo ook kan het belang van één persoon niet de schending van het lichaam van
een andere persoon rechtvaardigen. Ook niet wanneer die persoon daar een duidelijk aanwijsbaar,
wettig belang bij heeft.
Bijvoorbeeld: een deskundigenonderzoek op het lichaam dat een partij vraagt in het kader
van een burgerlijke rechtszaak, kan niet verplicht worden opgelegd aan de tegenpartij. Denk
bijvoorbeeld aan een DNA-analyse in afstammingsgeschillen. Via een DNA-analyse kan men
zeer nauwkeurig vaststellen wie de biologische vader is van een kind. Maar de vermoedelijke
vader kan niet verplicht worden mee te werken aan dit onderzoek. Indien de man echter
weigert spontaan mee te werken, mag de rechter daar wel het vermoeden uit afleiden dat hij
het kind verwekt heeft. Let wel, het feit dat de rechter uit de weigering tot spontane
medewerking een vermoeden mag afleiden, is een uitzondering die enkel geldt in
afstammingsgeschillen.
4
1. De juridische persoon
1.1. Begrippen
Als men in het recht spreekt over juridische personen, dan heeft men het over iets dat of iemand die drager is
van rechten en plichten. Een drager van rechten en plichten duidt men ook aan als 'rechtssubject'.
Wanneer een rechtssubject kan deelnemen aan het rechtsverkeer, heeft deze juridische persoonlijkheid.
In ons rechtssysteem zijn er twee categorieën juridische personen:
- Alle menselijke wezens. In het recht duidt men mensen aan met de begrippen natuurlijke
persoon of fysieke persoon. Elke levende mens is een juridisch persoon. Maar énkel de levende mens
is een juridisch persoon;
- Verenigingen en vennootschappen met een juridische structuur. In het recht duidt men deze aan met
het begrip rechtspersoon. Het gaat dan om vzw’s, of om vennootschappen zoals een besloten
vennootschap (bv), een naamloze vennootschap (nv), een coöperatieve vennootschap (cv), een
stichting of een publiekrechtelijke rechtspersoon.
1.2. De fysieke of natuurlijke persoon
Elke levende mens is een juridisch persoon. Alle mensen komen als persoon in aanmerking, ook de baby, het
jonge kind, de demente bejaarde, de geesteszieke... Elke mens is drager van rechten en plichten, ongeacht of
de mens de rechten al dan niet kan uitoefenen.
Door de geschiedenis heen is dit niet steeds zo geweest. In vroegere tijden kon een mens door slavernij zijn
juridische persoonlijkheid verliezen. Ook de burgerlijke dood, die nog als straf voorzien was in het Burgerlijk
Wetboek van 1804, ontnam de veroordeelde diens burgerlijke rechten. Deze persoon was dan 'rechteloos' of
'vogelvrij verklaard'. Omdat de burgerlijke dood zo'n erge straf was — men ontnam het mens-zijn van een
persoon — werd bij de oprichting van België (1831) expliciet opgenomen in de Grondwet dat de burgerlijke
dood in België is afgeschaft en niet opnieuw kan worden ingevoerd (art. 18 GW).
Maar énkel de levende mens is een juridisch persoon. Dit betekent dat andere levende wezens, zoals dieren en
planten, of levenloze voorwerpen geen juridische personen kunnen zijn en dus ook geen juridische
persoonlijkheid kunnen hebben. In het recht heet dit 'rechtsobjecten'. Ze kunnen dus wel voorwerp zijn van
recht, maar hebben zelf geen rechten.
Ook dit was in vroegere tijden anders.
Zo kregen dieren in de middeleeuwen soms juridische persoonlijkheid. Dieren konden voor de
rechtbank worden gebracht en verantwoordelijk worden gesteld voor bijvoorbeeld ongelukken,
bijtincidenten of het verspreiden van ziekten. Dieren werden dan vervloekt, verbannen, opgehangen,
levend begraven, verbrand, verdronken, onthoofd...
Onze moderne samenleving kent uiteraard wel wetgeving rond dierenwelzijn en dierenbescherming. Dergelijke
wetgeving komt tot stand in het eigenbelang en voor het welzijn van de mens. Dieren genieten bescherming
omdat de mens er een emotionele waarde aan hecht en omdat we respect tonen voor levende wezens. Dieren
krijgen hierdoor geen rechten, maar wij als mens leggen ons beperkingen en verplichtingen op tegenover
dieren, zoals we dit ook doen in het kader van de bescherming van specifieke planten en van de natuur in het
algemeen. Pas heel recent, sinds september 2021, maken we in het Belgisch recht een onderscheid tussen
personen, dieren en voorwerpen. Voor het eerst wordt juridisch erkend dat dieren een gevoelsvermogen en
biologische noden hebben, waar we als mens rekening mee moeten houden (art. 3.39 BW).
2
,Het bestaan van de natuurlijke persoon wordt bepaald door biologische gegevens.
De natuurlijke persoon als juridische persoon is verbonden aan het menselijk leven.
Hierdoor is de natuurlijke persoon als juridische persoon ook verbonden aan het menselijk lichaam.
Dit biologisch gegeven bepaalt meteen ook de duur van de juridische persoonlijkheid.
1.2.1. Het leven
Enkel bij leven kan men drager zijn van rechten en plichten. De juridische persoon begint bij het levend en
levensvatbaar geboren worden en eindigt bij het overlijden. Bij het overlijden houdt de persoon op persoon te
zijn en krijgt het lichaam het juridisch statuut van lijk.
Het begin
Om juridisch te ‘leven’, moet aan drie voorwaarden zijn voldaan:
- Geboren worden Dit gebeurt door afscheiding van het kind van de moeder door het doorsnijden van
de navelstreng.
- Levend geboren worden Dit houdt in dat de baby geademd heeft (dit kan worden bewezen via een
longonderzoek).
- Levensvatbaar zijn Dit houdt in dat de noodzakelijke organen moeten functioneren (of gefunctioneerd
hebben), zodat zelfstandig leven kan (of kon).
Als aan deze voorwaarden is voldaan, kan de baby worden ingeschreven in het geboorteregister en verwerft hij
de status van 'juridisch persoon'. Dit houdt ook in dat bij overlijden enkel de registratie in het
overlijdensregister een einde kan maken aan deze status van ‘juridisch persoon’.
Een embryo of een foetus is dus geen persoon in de juridische betekenis van het woord en heeft dus ook nog
geen rechten of plichten. Uitzonderlijk kunnen aan een embryo of een foetus 'voorwaardelijke' rechten worden
toegekend.
Om na te gaan in welke periode een kind is verwekt, hanteert het recht het vermoeden dat verwekking heeft
plaatsgevonden in een periode van 180 dagen (6 maanden) tot 300 dagen (10 maanden) vóór de geboorte. Dit
heet het wettelijk tijdperk van bevruchting. Het recht wacht dus eerst de geboorte af, en telt dan terug om de
periode van verwekking te berekenen. De wetgeving gaat dus uit van een minimale zwangerschap van 180
dagen en een maximale zwangerschap van 300 dagen. Dit vermoeden is evenwel weerlegbaar. Dat betekent
dat, als je medisch kunt aantonen dat de verwekking buiten die periode heeft plaatsgevonden, het embryo of
de foetus dezelfde rechten zal krijgen als wanneer de verwekking binnen die periode was gebeurd.
Net zoals een embryo of een foetus geen rechten heeft, is dit ook zo het geval bij verlies van een kindje tijdens
de zwangerschap, bij doodgeboorte of bij neonatale sterfte. Onder invloed van de tijdsgeest zien we dat de
wetgeving rechten van ouders uitbreidt om het rouwproces te faciliteren.
3
, Het einde
Om juridisch ‘dood’ te worden verklaard, moeten twee voorwaarden zijn vervuld:
- Het overlijden is officieel vastgesteld Dit gebeurt door een arts. Maar die arts heeft uiteraard een lijk
nodig.
- Het overlijden is officieel ingeschreven in het overlijdensregister Dit gebeurt in de gemeente door de
ambtenaar van de burgerlijke stand.
Met de officiële vaststelling van het overlijden eindigt de mens als natuurlijke persoon en dus ook als
rechtssubject. Op dat moment valt de nalatenschap open.
Het lichaam van de overledene krijgt het bijzonder juridisch statuut van 'lijk'. Ook het lijk geniet een bijzondere
bescherming in het recht. Hiermee drukt de samenleving respect uit ten aanzien van de overledene. Het gaat
dan over het vervoer van een lijk, orgaandonatie, de behandeling van een lijk, autopsie (lijkschouwing),
begrafenis, enzovoort.
Omdat een lijk noodzakelijk is om een overlijden officieel vast te stellen, heeft de wetgeving een regeling
moeten uitwerken om om te gaan met situaties waarin het lichaam van iemand niet wordt gevonden.
1.2.2. Bescherming van het lichaam
Het bestaan van de natuurlijke persoon is verbonden aan zijn lichaam. Het menselijk lichaam is daarom
bijzonder waardevol in onze samenleving en geniet hierdoor extra bescherming. Het heeft een bijzonder
juridisch statuut. Het lichaam wordt beschermd zowel (in ruime mate) ten aanzien van andere personen, als (in
mindere mate) tegen de persoon zelf.
Bescherming van het lichaam tegen aantasting door anderen
Ten opzichte van anderen geniet elk lichaam in principe onschendbaarheid. Men spreekt ook over fysieke
integriteit. Dit houdt in dat anderen niet aan jouw lichaam mogen komen, tenzij jij hiervoor toestemming geeft
of tenzij er sprake is van een noodsituatie.
Deze fysieke integriteit is een mensenrecht dat we terugvinden in het recht op leven en op lichamelijke
integriteit. Voor de Belgische wetgever was dit recht zo vanzelfsprekend dat het zelfs niet uitdrukkelijk in de
Belgische Grondwet is opgenomen. Het recht op leven vinden we wel terug in het Europees Verdrag ter
Bescherming van de Rechten van de Mens (art. 2 EVRM) en in het Internationaal Verdrag inzake Burgerrechten
en Politieke rechten (art. 6 BUPO).
Het is wel belangrijk een onderscheid te maken tussen twee soorten relaties:
- De relatie tussen personen onderling
In de relatie tussen individuen onderling zijn alle lichamen en individuele belangen gelijkwaardig. Dit
betekent dat een persoon niet het eigen lichaam 'als belangrijker' kan inroepen om aan het lichaam
van een ander te raken. Zo ook kan het belang van één persoon niet de schending van het lichaam van
een andere persoon rechtvaardigen. Ook niet wanneer die persoon daar een duidelijk aanwijsbaar,
wettig belang bij heeft.
Bijvoorbeeld: een deskundigenonderzoek op het lichaam dat een partij vraagt in het kader
van een burgerlijke rechtszaak, kan niet verplicht worden opgelegd aan de tegenpartij. Denk
bijvoorbeeld aan een DNA-analyse in afstammingsgeschillen. Via een DNA-analyse kan men
zeer nauwkeurig vaststellen wie de biologische vader is van een kind. Maar de vermoedelijke
vader kan niet verplicht worden mee te werken aan dit onderzoek. Indien de man echter
weigert spontaan mee te werken, mag de rechter daar wel het vermoeden uit afleiden dat hij
het kind verwekt heeft. Let wel, het feit dat de rechter uit de weigering tot spontane
medewerking een vermoeden mag afleiden, is een uitzondering die enkel geldt in
afstammingsgeschillen.
4
