1. INLEIDING
1. Burger en bestuur: een complexe en veelvormige relatie
2. Waarom participatie?
3. Classificatiemodellen
1.1 BURGER EN BESTUUR: EEN COMPLEXE EN VEELVORMIGE RELATIE
Het openbaar bestuur en de burger bestaan eigenlijk niet verzamelnaam in verschillende
hoedanigheden
3 grote onderdelen die samen het openbaar bestuur vormen:
1. Politieke overheid bv. regering/parlement
2. Ambtelijke overheid bv. administratie
3. Semi-overheid bv. EVA’s + middenveld met publieke taken (= publieke sector) bv.
vakbonden
6 verschillende dimensies van ‘burger’ = burgerrollen = hoedanigheid waarin burgers in contact
treden met de overheid:
1. Kiezer bij verkiezingen vertegenwoordigers aanduiden
2. Partner actief formulieren van oplossingen voor maatschappelijke problemen +
samenwerken met de overheid + tegen bepaalde oplossingen verzetten + zelf alternatieve
beleidsplannen voorstellen
3. Belastingbetaler belang aan zo weinig mogelijk belastingen betalen voor efficiënte uitgaven
+ belang aan socio-economische maatschappelijke meerwaarde verantwoording verwacht
over uitgave belastinggeld
4. Gebruiker degelijke dienstverlening als klant
5. Klager indien dienstverlening niet correct verloopt, klagen klachtenmanagement
6. Onverantwoordelijke als gedrag door regels niet na te leven of door ongeoorloofde
verwachtingen te hebben inspectie- en controlediensten of ethische codes
TOEPASSING
De complexe uitdagingen waarmee we als maatschappij kampen en het budgettaire kader maken dat
we de beschikbare middelen én het menselijk kapitaal moeten inzetten op de juiste dienstverlening: die
zaken die we als de kerntaken van de overheid beschouwen.
Burger als belastingbetaler focus efficiëntie, verantwoording belastinggeld
We pleiten daarbij voor de invoering van niet-gelijktijdige verkiezingen voor het Vlaams Parlement en
de Kamer van volksvertegenwoordigers. Met aparte verkiezingen zorgen we voor een scherper beeld
van de verschillende bestuursniveaus en maken we duidelijker aan de kiezer wat de inzet van de
verkiezingen is.
Burger als kiezer focus verkiezingen, vertegenwoordiging
Burgers worden actief betrokken via burgerwetenschapsprojecten, waarbij burgers data verzamelen,
analyseren of bijdragen aan wetenschappelijk onderzoek.
Burger als partner focus actief samenwerken
We volgen de tevredenheid over de dienstverlening van de Vlaamse overheid nauwgezet op. We
gebruiken samen met de ombudsdienst de klachten en meldingen om onze dienstverlening waar nodig
verder te verbeteren.
Burger als klager focus klachtenmanagement, feedback
We moeten meer dan ooit inzetten op een datagedreven overheid, op proactieve en slimme diensten,
op onze digitale veiligheid en op een inclusieve dienstverlening.
, Burger als gebruiker focus op kwaliteit, toegankelijkheid
,1.1.1 VERSCHILLENDE KWALITEITSDIMENSIES: BURGERROLLEN
Verschillende burgerrollen lopen in de praktijk door elkaar gevolg = verschillende verwachtingen
tegenover de overheid, afhankelijk in de hoedanigheid waarmee ze in contact staan met het bestuur
kunnen ook botsen met elkaar zo ontstaan er verschillende kwaliteitsdimensies:
1. Kiezer en partner beleidsvoering: spanning bevolking-vertegenwoordigers bv. openheid,
inspraak, referenda
2. Belastingbetaler en gebruiker:
a. klantgerichte dienstverlening klantvriendelijkheid, handvest van gebruiker
overheidsdiensten
b. organisatie van de dienstverlening efficiëntie, minder hiërarchie,
netwerkorganisaties
3. Klager klachtenmanagement: redelijke en billijke behandeling door bestuur bv.
motiveringsplicht, gelijkheidsbeginsel, ombud
4. Onverantwoordelijke ethisch perspectief + voorlichting, codes
1.1.2 VERSCHILLENDE BURGERSCHAPSSTIJLEN
De manier waarop burgers zich gedragen bij hun burgerrollen classificatie o.b.v. 3 factoren:
1. Politieke interesse burger informeert zich
2. Politiek zelfvertrouwen burger vat systeem goed
3. Participatie burger intervenieert en vertoont politieke activiteit
Onderstaand tabel conventioneel actieve burger en monitorial citizen scoren even hoog op alle
drie dimensies verschil zit tussen de wijze van participatie conventioneel = politiek actief zoals
adviesraden – monitorial = via andere beschikbare traditionele wegen zoals actiegroepen of
manifestaties
Naast deze indeling bestaan er nog andere classificaties door Motivaction buitenstaander,
plichtsgetrouwe, afwachtende en actieve.
1.1.3 COMBINATIE VAN ROLLEN EN STIJLEN
Volgens Motivaction 2 combinaties die
hier besproken worden:
1. Burger als buitenstaander
passieve houding tegenover de
overheid
a. Rol als kiezer, waarbij hij niet
gaat stemmen
, b. Rol als partner, waaraan hij niet deelneemt tenzij eventueel eigenbelang
2. Burger als afwachtende eigenbelang, enkel bij zaken in zijn voordeel (of nadeel) gebeuren,
anders niet actief
a. Rol als kiezer, beschikt over informatie, maar voelt zich niet gemotiveerd om naar
stemhok te gaan
1.2 WAAROM PARTICIPATIE?
OPVATTINGEN OVER BURGERSCHAP
Wat is het ideaalbeeld van een burger?
1. Republikeinse Oorsprong oude Rome en Athene
opvatting o
Burgers hebben rechten, maar hier stond iets tegenover
(burgerplichten)
o Algemeen belang van stad mee invullen als vorm van
dienstbaarheid vanuit bevoorrechte positie, plicht om beleid
mee vorm te geven
Burgerplichten, dienstbaarheid, actieve invulling, oog voor het
algemeen belang
2. Communautaristis Burger als lid van historisch gegroeide sociale gemeenschap,
che opvatting participatie in civil society
Mensen = onderdeel van lange schakel/keten belangrijk =
onderhoudt van datgene wat krijgt en in betere of goede staat
doorgeeft aan kinderen, daarom is participatie belangrijk om die
“erfenis” door te geven
3. Liberale opvatting Oorsprong Glorious Revolution
o
Staat = OH dat beslag wil leggen op verschillende zaken
(vrijheid, inkomsten)
o Burger moet participeren om OH te kunnen beperken
Burgerrechten, bescherming van eigen individuele rechten
BURGERSCHAPSNORMEN
How important are the following behaviours for being a good adult citizen? 5 groepen van burgers
Burgers zijn plichtgetrouw
o Gehoorzamen, respect, hard werken, nieuws volgen…
o Zwarte lijn met vierkantjes (15% van bevolking)
Burgers zijn geëngageerd
o Wakker liggen van wat gebeurd, nadenken over omgeving…
o Burger mag protesteren als er een bedreiging is in directe omgeving
o Zwarte lijn driehoekjes (30%)
Andere types zijn combinatie van andere types
o Grijze vierkantje extreme vorm van plichtsgetrouwe burger (6%)
Burger werken enkel hard en gehoorzamen
= onderdanige burgers
o Grijze kruisjes goeie burger doet een beetje van alles, maar niet te veel (13%)
o Grijze bolletjes goede burger moet alles doen (35%)
,1.2.1 DE BURGER IS VERANDERD
Burgers eisen meer inspraak in beleidsvoering en steeds kritischer tegenover de overheid 2 grote
maatschappelijke evoluties:
1. Individualisering en dealignement burgers binden zich niet meer automatisch aan 1 partij
(vroeger wel) + klassieke zuilgebonden middenveldorganisaties verliezen leden (vroeger
belangrijke functie als verbindingsbrug tussen B&B – burgers informeren en problemen
signaleren bij bestuur) vaststelling: daling in aantal leden in politieke partijen en MVO =
vorm van crisis van democratie vs. goed dat burgers autonomer en kritischer zijn
2. Cognitieve mobilisatie steeds meer mogelijkheden om te participeren algemeen
opleidingsniveau is gestegen kennis en ICT-revolutie voor informatie
1.2.2 HET BESTUUR IS VERANDERD
1. 1e ½ van 20e eeuw massa = gevaar voor een stabiele samenleving verlies van rationeel
denken (opkomst nazisme en communisme) participatie van burgers werd aanzien als
bedreiging voor stabiliteit van politiek systeem
2. Na WOII weerlegging van de 1e visie ‘The civic culture’ = op een positieve manier naar
participatie en burgerbetrokkenheid kijken stabiele democratie vereist niet alleen regels en
institutionele structuren (zie machtsovername Hitler) = er is meer nodig, participatieve politiek
cultuur + naleven van wetgeving en vertrouwen in bestuur focus op conventionele
manieren van participatie Allegiant citizens
3. Vanaf 1970 ook positieve kijk op onconventionele manieren van participatie bv.
demonstratie en stakingen ook een volwaardig kenmerk van stabiele democratie
Assertive citizens
1.2.3 MOTIEVEN PARTICIPATIE VANUIT HET BESTUUR
1. Normatieve benadering vanuit democratisch ideaal + omdat het zo hoort
2. Instrumentele benadering vanuit meerwaarde voor beleid/samenleving
beleidsverrijking en creatie van draagvlak + sociale samenhang en vertrouwen
3. Pragmatische benadering of verplichting bepaalde formele procedures die verplichten
om de burger te raadplegen
HOOGGESPANNEN VERWACHTINGEN
, OESO (2001): “Strengthening relations with citizens is a sound investement in better policy making and
a core element of good governance. It allows government to tap new sources of policy-relevant ideas,
information and resources when taking decisions. Equally important, it contributes to building public
trust in government, raising the quality of democracy and strengthening civic capacity. Such efforts
help strengthen representative democracy, in which parliaments play a central role.”
Y-as maatstaf om kwaliteit in kaart te /goed
functionerende OH
X-as maatstaf van participatie
Landen die meer gebruik maken van
participatie, hebben een beter
functioneren regering
Of omgekeerde relatie? : goed
functionerende OV zorgt voor meer en
betere participatie
1.2.4 ‘STRONG’ VS. ‘TIN’ DEMOCRACY
Thin democracy = representatieve democratie burgers kiezen wie vertegenwoordigt +
verantwoording
Strong democracy = vult thin democracy aan burgers zelf die het werk doen door collectief
belang naar voren te schuiven
Beiden soorten zijn compatibel en geen of-ofverhaal
1.2.5 PARTICIPATIEGOLVEN
1. Vanaf jaren 60 en 70 klassieke inspraakmechanismen in het leven geroepen bv.
hoorzittingen en adviesraden kritiek = inspraak meestal verleend aan einde beleidsproces
gevolg = weinig verandering aan beslissingen
2. Jaren 80 focus verlegd naar marktdenken (efficiëntie en klantgerichtheid) (NPM) en minder
democratiseringsproces
3. Jaren 90 focus terug op participatie via directe en indirecte besluitvormingen doel =
weglaten van de tussenpersonen (vertegenwoordigers) zodat burger zelf rechtstreeks in contact
staat met de overheid
4. 2000 burgers ontwikkelen zelf initiatieven en staan zelf in voor onderhoud en beheer van
deze projecten burger zet zelf de stap zonder aanmoediging van overheid coproductie
5. 2010 liberatieve experimenten zoals burgerpanels
Cumulatief model ontstaan participatie = breed begrip geworden + mogelijk in elke fase van
beleidsproces: agendavorming, beleidsvoorbereiding, - bepaling – en uitvoering
Om overzicht te bewaren aantal classificatiemodellen ontwikkeld
1.3 CLASSIFICATIEMODELLEN
1. Democratietypes
2. Participatieladder
3. Participation cube
1. Burger en bestuur: een complexe en veelvormige relatie
2. Waarom participatie?
3. Classificatiemodellen
1.1 BURGER EN BESTUUR: EEN COMPLEXE EN VEELVORMIGE RELATIE
Het openbaar bestuur en de burger bestaan eigenlijk niet verzamelnaam in verschillende
hoedanigheden
3 grote onderdelen die samen het openbaar bestuur vormen:
1. Politieke overheid bv. regering/parlement
2. Ambtelijke overheid bv. administratie
3. Semi-overheid bv. EVA’s + middenveld met publieke taken (= publieke sector) bv.
vakbonden
6 verschillende dimensies van ‘burger’ = burgerrollen = hoedanigheid waarin burgers in contact
treden met de overheid:
1. Kiezer bij verkiezingen vertegenwoordigers aanduiden
2. Partner actief formulieren van oplossingen voor maatschappelijke problemen +
samenwerken met de overheid + tegen bepaalde oplossingen verzetten + zelf alternatieve
beleidsplannen voorstellen
3. Belastingbetaler belang aan zo weinig mogelijk belastingen betalen voor efficiënte uitgaven
+ belang aan socio-economische maatschappelijke meerwaarde verantwoording verwacht
over uitgave belastinggeld
4. Gebruiker degelijke dienstverlening als klant
5. Klager indien dienstverlening niet correct verloopt, klagen klachtenmanagement
6. Onverantwoordelijke als gedrag door regels niet na te leven of door ongeoorloofde
verwachtingen te hebben inspectie- en controlediensten of ethische codes
TOEPASSING
De complexe uitdagingen waarmee we als maatschappij kampen en het budgettaire kader maken dat
we de beschikbare middelen én het menselijk kapitaal moeten inzetten op de juiste dienstverlening: die
zaken die we als de kerntaken van de overheid beschouwen.
Burger als belastingbetaler focus efficiëntie, verantwoording belastinggeld
We pleiten daarbij voor de invoering van niet-gelijktijdige verkiezingen voor het Vlaams Parlement en
de Kamer van volksvertegenwoordigers. Met aparte verkiezingen zorgen we voor een scherper beeld
van de verschillende bestuursniveaus en maken we duidelijker aan de kiezer wat de inzet van de
verkiezingen is.
Burger als kiezer focus verkiezingen, vertegenwoordiging
Burgers worden actief betrokken via burgerwetenschapsprojecten, waarbij burgers data verzamelen,
analyseren of bijdragen aan wetenschappelijk onderzoek.
Burger als partner focus actief samenwerken
We volgen de tevredenheid over de dienstverlening van de Vlaamse overheid nauwgezet op. We
gebruiken samen met de ombudsdienst de klachten en meldingen om onze dienstverlening waar nodig
verder te verbeteren.
Burger als klager focus klachtenmanagement, feedback
We moeten meer dan ooit inzetten op een datagedreven overheid, op proactieve en slimme diensten,
op onze digitale veiligheid en op een inclusieve dienstverlening.
, Burger als gebruiker focus op kwaliteit, toegankelijkheid
,1.1.1 VERSCHILLENDE KWALITEITSDIMENSIES: BURGERROLLEN
Verschillende burgerrollen lopen in de praktijk door elkaar gevolg = verschillende verwachtingen
tegenover de overheid, afhankelijk in de hoedanigheid waarmee ze in contact staan met het bestuur
kunnen ook botsen met elkaar zo ontstaan er verschillende kwaliteitsdimensies:
1. Kiezer en partner beleidsvoering: spanning bevolking-vertegenwoordigers bv. openheid,
inspraak, referenda
2. Belastingbetaler en gebruiker:
a. klantgerichte dienstverlening klantvriendelijkheid, handvest van gebruiker
overheidsdiensten
b. organisatie van de dienstverlening efficiëntie, minder hiërarchie,
netwerkorganisaties
3. Klager klachtenmanagement: redelijke en billijke behandeling door bestuur bv.
motiveringsplicht, gelijkheidsbeginsel, ombud
4. Onverantwoordelijke ethisch perspectief + voorlichting, codes
1.1.2 VERSCHILLENDE BURGERSCHAPSSTIJLEN
De manier waarop burgers zich gedragen bij hun burgerrollen classificatie o.b.v. 3 factoren:
1. Politieke interesse burger informeert zich
2. Politiek zelfvertrouwen burger vat systeem goed
3. Participatie burger intervenieert en vertoont politieke activiteit
Onderstaand tabel conventioneel actieve burger en monitorial citizen scoren even hoog op alle
drie dimensies verschil zit tussen de wijze van participatie conventioneel = politiek actief zoals
adviesraden – monitorial = via andere beschikbare traditionele wegen zoals actiegroepen of
manifestaties
Naast deze indeling bestaan er nog andere classificaties door Motivaction buitenstaander,
plichtsgetrouwe, afwachtende en actieve.
1.1.3 COMBINATIE VAN ROLLEN EN STIJLEN
Volgens Motivaction 2 combinaties die
hier besproken worden:
1. Burger als buitenstaander
passieve houding tegenover de
overheid
a. Rol als kiezer, waarbij hij niet
gaat stemmen
, b. Rol als partner, waaraan hij niet deelneemt tenzij eventueel eigenbelang
2. Burger als afwachtende eigenbelang, enkel bij zaken in zijn voordeel (of nadeel) gebeuren,
anders niet actief
a. Rol als kiezer, beschikt over informatie, maar voelt zich niet gemotiveerd om naar
stemhok te gaan
1.2 WAAROM PARTICIPATIE?
OPVATTINGEN OVER BURGERSCHAP
Wat is het ideaalbeeld van een burger?
1. Republikeinse Oorsprong oude Rome en Athene
opvatting o
Burgers hebben rechten, maar hier stond iets tegenover
(burgerplichten)
o Algemeen belang van stad mee invullen als vorm van
dienstbaarheid vanuit bevoorrechte positie, plicht om beleid
mee vorm te geven
Burgerplichten, dienstbaarheid, actieve invulling, oog voor het
algemeen belang
2. Communautaristis Burger als lid van historisch gegroeide sociale gemeenschap,
che opvatting participatie in civil society
Mensen = onderdeel van lange schakel/keten belangrijk =
onderhoudt van datgene wat krijgt en in betere of goede staat
doorgeeft aan kinderen, daarom is participatie belangrijk om die
“erfenis” door te geven
3. Liberale opvatting Oorsprong Glorious Revolution
o
Staat = OH dat beslag wil leggen op verschillende zaken
(vrijheid, inkomsten)
o Burger moet participeren om OH te kunnen beperken
Burgerrechten, bescherming van eigen individuele rechten
BURGERSCHAPSNORMEN
How important are the following behaviours for being a good adult citizen? 5 groepen van burgers
Burgers zijn plichtgetrouw
o Gehoorzamen, respect, hard werken, nieuws volgen…
o Zwarte lijn met vierkantjes (15% van bevolking)
Burgers zijn geëngageerd
o Wakker liggen van wat gebeurd, nadenken over omgeving…
o Burger mag protesteren als er een bedreiging is in directe omgeving
o Zwarte lijn driehoekjes (30%)
Andere types zijn combinatie van andere types
o Grijze vierkantje extreme vorm van plichtsgetrouwe burger (6%)
Burger werken enkel hard en gehoorzamen
= onderdanige burgers
o Grijze kruisjes goeie burger doet een beetje van alles, maar niet te veel (13%)
o Grijze bolletjes goede burger moet alles doen (35%)
,1.2.1 DE BURGER IS VERANDERD
Burgers eisen meer inspraak in beleidsvoering en steeds kritischer tegenover de overheid 2 grote
maatschappelijke evoluties:
1. Individualisering en dealignement burgers binden zich niet meer automatisch aan 1 partij
(vroeger wel) + klassieke zuilgebonden middenveldorganisaties verliezen leden (vroeger
belangrijke functie als verbindingsbrug tussen B&B – burgers informeren en problemen
signaleren bij bestuur) vaststelling: daling in aantal leden in politieke partijen en MVO =
vorm van crisis van democratie vs. goed dat burgers autonomer en kritischer zijn
2. Cognitieve mobilisatie steeds meer mogelijkheden om te participeren algemeen
opleidingsniveau is gestegen kennis en ICT-revolutie voor informatie
1.2.2 HET BESTUUR IS VERANDERD
1. 1e ½ van 20e eeuw massa = gevaar voor een stabiele samenleving verlies van rationeel
denken (opkomst nazisme en communisme) participatie van burgers werd aanzien als
bedreiging voor stabiliteit van politiek systeem
2. Na WOII weerlegging van de 1e visie ‘The civic culture’ = op een positieve manier naar
participatie en burgerbetrokkenheid kijken stabiele democratie vereist niet alleen regels en
institutionele structuren (zie machtsovername Hitler) = er is meer nodig, participatieve politiek
cultuur + naleven van wetgeving en vertrouwen in bestuur focus op conventionele
manieren van participatie Allegiant citizens
3. Vanaf 1970 ook positieve kijk op onconventionele manieren van participatie bv.
demonstratie en stakingen ook een volwaardig kenmerk van stabiele democratie
Assertive citizens
1.2.3 MOTIEVEN PARTICIPATIE VANUIT HET BESTUUR
1. Normatieve benadering vanuit democratisch ideaal + omdat het zo hoort
2. Instrumentele benadering vanuit meerwaarde voor beleid/samenleving
beleidsverrijking en creatie van draagvlak + sociale samenhang en vertrouwen
3. Pragmatische benadering of verplichting bepaalde formele procedures die verplichten
om de burger te raadplegen
HOOGGESPANNEN VERWACHTINGEN
, OESO (2001): “Strengthening relations with citizens is a sound investement in better policy making and
a core element of good governance. It allows government to tap new sources of policy-relevant ideas,
information and resources when taking decisions. Equally important, it contributes to building public
trust in government, raising the quality of democracy and strengthening civic capacity. Such efforts
help strengthen representative democracy, in which parliaments play a central role.”
Y-as maatstaf om kwaliteit in kaart te /goed
functionerende OH
X-as maatstaf van participatie
Landen die meer gebruik maken van
participatie, hebben een beter
functioneren regering
Of omgekeerde relatie? : goed
functionerende OV zorgt voor meer en
betere participatie
1.2.4 ‘STRONG’ VS. ‘TIN’ DEMOCRACY
Thin democracy = representatieve democratie burgers kiezen wie vertegenwoordigt +
verantwoording
Strong democracy = vult thin democracy aan burgers zelf die het werk doen door collectief
belang naar voren te schuiven
Beiden soorten zijn compatibel en geen of-ofverhaal
1.2.5 PARTICIPATIEGOLVEN
1. Vanaf jaren 60 en 70 klassieke inspraakmechanismen in het leven geroepen bv.
hoorzittingen en adviesraden kritiek = inspraak meestal verleend aan einde beleidsproces
gevolg = weinig verandering aan beslissingen
2. Jaren 80 focus verlegd naar marktdenken (efficiëntie en klantgerichtheid) (NPM) en minder
democratiseringsproces
3. Jaren 90 focus terug op participatie via directe en indirecte besluitvormingen doel =
weglaten van de tussenpersonen (vertegenwoordigers) zodat burger zelf rechtstreeks in contact
staat met de overheid
4. 2000 burgers ontwikkelen zelf initiatieven en staan zelf in voor onderhoud en beheer van
deze projecten burger zet zelf de stap zonder aanmoediging van overheid coproductie
5. 2010 liberatieve experimenten zoals burgerpanels
Cumulatief model ontstaan participatie = breed begrip geworden + mogelijk in elke fase van
beleidsproces: agendavorming, beleidsvoorbereiding, - bepaling – en uitvoering
Om overzicht te bewaren aantal classificatiemodellen ontwikkeld
1.3 CLASSIFICATIEMODELLEN
1. Democratietypes
2. Participatieladder
3. Participation cube
