AGOGISCHE DIMENSIES VAN DUURZAME ONTWIKKELING
INTRODUCTIE DEEL 1
(Niet) duurzaam
- Lang douchen
- Vliegtuig
- Kopen op Zalando
- Met de fiets naar de les komen
- Sorteren
Althans niet duurzaam
o Omdat we niet weten wat duurzaam is
o Verschillende interpretaties van de betekenis duurzaam
▪ Bv. lang duurzaam
➢ Wat is lang en wat is kort douchen
o Geen eenduidig antwoord op wat duurzaam al dan niet is
Is het duurzaam?
o Ja & neen!
BASISINFORMATIE
- Agogische blik op sociaalecologische interacties en duurzame ontwikkeling
- Teksten als basis
o Academische en grijze literatuur
o Examenleerstof
▪ Via quotes
- 2 opdrachten
- Mondeling examen
Lessen in 2 fases
- LES 1: achtergrond
- LES 2: tekst lezen ter voorbereiding/ documentaire bekijken
o Tekst zoeken en meebrengen voor bespreking
▪ Tekst kan gegeven visie tegenspreken of bevestigen
• Academische tekst of grijze literatuur
Opdrachten
- Groepswerk en individueel
o 1. Photo voice (10p)
o 2. Schrijf een positie paper over een onderwerp uit de les of een onderwerp naar keuze
(30p)
▪ Een onderwerp per groep
▪ Positioneer jouw onderwerp vanuit verschillende perspectieven
• Actoren (co-housing, sociale woningen,
• Wereldbeelden
• Noord-zuid
▪ Draftversie indienen mogelijk! (November)
- EXAMENVRAAG
1
,EXAMEN
- Reader: teksten
o Boek
o + aangebrachte teksten van jezelf en de andere studenten
▪ Wordt gedeeld via Canvas
- Mondeling examen (60)
o Bespreek positie paper (10p)
▪ Waarom dit onderwerp/perspectieven
▪ Eigen positie vergelijken met die van medestudenten
▪ Mag afgedrukt mee naar examen
o Toegepaste vraag (30p)
▪ Laatste twee lessen belangrijk!
o Theoretische vragen (20p)
- Toon aan dat je de complexe relatie tussen mens en natuur begrijpt vanuit een agogisch
perspectief
o Je bent in staat kritische vragen te stellen bij de relatie tussen mens en milieu
INHOUDSTAFEL
1. Introductie
a. Rol van de mens in de natuur
2. Agogische dimensies
a. Contextualisatie
i. Culturele diversiteit
ii. Perspectieven op duurzame ontwikkeling
iii. Gemeenschapskapitalen
b. Participatie
i. Wat is participatie?
ii. Wie zijn de stakeholders?
c. Verandering
i. Soorten verandering
ii. Maatschappelijk en individueel
3. Complexiteit
4. Cases
a. Noord-Zuid
b. Mens-wilde dieren relaties
c. Greenwashing
d. Ecofeminisme
5. Sociaalecologisch systeemdenken
2
,1. PLAATS VAN MENS IN DE NATUUR – WERELDBEELDEN & BASISHOUDINGEN
1.1. WERELDBEELDEN
Evolutie van de mens
- Natuur gaat er op achteruit als de mens ontwikkelt
o Hoe menselijker, hoe verder van de natuur
- Is het mogelijk om dicht bij de natuur te staan? / los te koppelen van
natuur?
o Mens heeft de natuur nodig
o De mens IS de natuur
▪ Mens = dier
Wereldbeelden
= manier waarom we naar onszelf en de omgeving kijken
1.1.1. ANTROPOCENTRISME
Visuele voorstelling van het antropocentrisme
= Is de idee dat de menselijke ervaring het beginpunt is van waaruit de wereld wordt gestructureerd en
georganiseerd
- Hiërarchie
o Bovenaan = de man
▪ Onder de vrouw
- Meest populaire wereldbeeld
- De mens staat centraal
o Bv. de manier waarop we landbouw organiseren is in functie van
de mens en niet de dieren
o Niet de vraag: hoeveel dieren/grond/bossen zijn omgegaan of vernield maar hoeveel
mensen sterven
1.1.2. BIOCENTRISME
Biocentrisme
= levenden organismen
= is het ethische wereldbeeld waarin alle levende wezens een inherente waarde hebben en moreel
behandeld moeten worden
- Tweede meest voorkomende vorm van wereldbeelden
- Toch antropocentrisch?
o Andere diersoorten aanduiden om aan te tonen dat wij daar ook recht op hebben
- Wat ontbreekt er nog
o Al de niet levende objecten
▪ Bv. lucht, grond, stenen, water
3
,1.1.3. ECOCENTRISME
Ecocentrisme
= het ethische wereldbeeld dat de waarde van ALLE levensvormen en ecosystemen respecteert
- Levende + niet levende organismen
o Bv. Water heeft evenveel bestaansrecht als een dier of als mens
▪ Betekent dat water niet vervuild mag worden
• Niet omdat het schadelijk is voor mens of dier
• Maar omdat water het recht heeft om niet vervuild te worden
Drie wereldbeelden niet gerangschikt
o Geen superieur aan de andere
o Extreem denken vanuit een wereldbeeld draait negatief uit
Grote culturele verschillen als men kijkt naar deze wereldbeelden
1.1.4. H OE UITEN DEZE WERELDBEELD ZICH IN ONZE SAMENLEVING ?
- Antropocentrisme
o Racisme
o Discriminatie in eender welke vorm
o Over consumeren (cf. Fast-fashion)
▪ Niet enkel de natuur errond maar ook andere mensen zoals kinderarbeid
o Politieke beslissingen
o Natuur ten dienste van de mens
▪ Massa productie van vlees
• De manier waarop!
o Ontbossing
▪ Bebouwing
Voorbeelden
- Kippenslachterij: hoe we met kippen omgaan, ze slachten en opeten
o Kip eten is ethisch toegestaan
▪ Dus eerder nadenken op de manier waarop en hoe we het doen
- Wet: boom heeft dezelfde rechten als mens
o Bomen mogen eisen dat ze mogen staan (niet omkappen)
o Boom heeft vertegenwoordigers, maar wettelijk gezien zijn ze zoals mensen
- Nieuw-Zeeland rivier: zelfde rechten gekregen als mens.
o Alles wat daarin en rond leeft
o Zelfde recht op bescherming als mensen
4
,1.2. BASISHOUDINGEN
1.2.1. VIER BASISHOUDINGEN
Wereldbeelden niet enige manier om naar de wereld te kijken, ook basishoudingen
4 basishoudingen om onze relatie tot de natuur te beschrijven
o Zie tekst canvas
▪ Basishoudingen sluiten dicht eraan bij cultuur en religie
1. Heerser/ruler
- Westerse houding
- Heersen over de natuur
o Antropocentrisch beeld
2. Beheerder (Stuardship)
- Natuur van God, wij moeten die beheren
o Ambassadeur/ zorg voor de natuur in naam van
3. Partnerschap
- Actief
- Wederzijdse samenwerking
o Niet enkel deel uitmaken van
4. Participant
- Je kan niet losgezien worden van de natuur
- Passief, je ondergaat de natuur
Er zijn heel veel manieren om naar de natuur/ de wereld te kijken
o Omdat duurzaamheid een globaal vraagstuk is
o En veel cultuurverschillen kent
▪ Grote culturele verschillen wanneer we kijken naar deze wereldbeelden
Definitie duurzame ontwikkeling – Brundtland
= Duurzame ontwikkeling is een ontwikkeling die voorziet in de behoefte van de huidige generatie zonder
daarmee voor toekomstige generaties de mogelijkheden in gevaar te brengen om ook in hun behoeften te
voorzien – Our common future
- Kritiek:
o Antropocentrische visie
▪ Westers georiënteerd
o Behoeften = vaag (noodzakelijk?)
▪ Focus: economisch
o Andere landen belangrijker dan anderen
▪ Veel culturen uitgesloten door manier waarop we kennis ontwikkelen
▪ Wat is duurzame ontwikkeling, wetenschap?
➢ Westers gekleurd
o Definitie gaat uit van een universele behoefte
▪ Dominante stem (nu: Westerse stem) overheerst
▪ Weinig onderzoek stelt dat onze visie de duurzame visie is
5
,Rachel Carson
= Neergeschreven hoe onze relatie met de natuur uit balans is
- Grondlegster inzicht negatieve impact industriële revolutie op natuur/menselijke gezondheid
- Boek: silent spring → eerste expliciete uitleg van negatieve impact van mens op milieu
Video
- Post oorlog → onzekerheid heerste
- Controversieel boek beschouwd: oorlog tegen de aarde
- Readers-digest: aanzetten denken over de natuur
o Stappen uit wetenschappelijke wereld
o In echte wereld staan
▪ Niet populair, veel risico’s, vroeger gezien als communist hierdoor
- Silent spring: wat we doen met natuur heeft invloed op de toekomst
o Kritiek onderzoekers: mens controleert/beheert de natuur
o Gevolg boek: kritische nadenken
- DDT: chemisch middel tegen insecten → Rachel: slecht voor het milieu
o Impact industriële samenleving op fysieke omgeving
▪ PFAS, gat in ozonlaag
▪ Klein ding → veel impact op heel de wereld
➢ Mens en milieu
6
, AGOGISCHE DIMENSIES DEEL 2
1. CONTEXTUALISATIE
1.1. CULTURELE DIVERSITEIT
Filmpje: de textielberg; de verborgen last van ons mode-afval
- Zie studocu samenvatting filmpje
- Problematiek verschuiven naar andere landen
o Productiedeel loopt mis
o Ondermijnen de economie in andere landen
▪ Niet altijd want zorgt ook voor jobs en inkomen
o Waarom blijft de afvalberg niet hier in het Westen?
- Je kan niet van iedereen de verantwoordelijkheid verwachten om duurzaam te zijn
o Niet enkel individuele verantwoordelijkheid maar ook maatschappelijke verantwoordelijkheid
om systemen te ontwikkelen om kleren op een duurzame manier te verwijderen
1.2. PERSPECTIEVEN OP DUURZAME ONTWIKKELING
1.2.1. GESCHIEDENIS
- 1962: Silent Spring
o Eerste expliciete uiting van de negatieve impact van de mens op het milieu werd onder de
aandacht gebracht door Rachel Carson in 1962 met het boek ‘Silent Sring’
- 1987: Our common future
o Omslag in onze omgang met ons milieu
▪ Meer en meer focus op ecologische bescherming
- 2000: Millennium Ontwikkelingsdoelen
- 2015: Duurzame Ontwikkelingsdoelstellingen
- 2030: ?
Kritiek
- Westerse visie
o Wereldbeeld: antropocentrisme
▪ Cf. definitie van duurzaamheid
7
INTRODUCTIE DEEL 1
(Niet) duurzaam
- Lang douchen
- Vliegtuig
- Kopen op Zalando
- Met de fiets naar de les komen
- Sorteren
Althans niet duurzaam
o Omdat we niet weten wat duurzaam is
o Verschillende interpretaties van de betekenis duurzaam
▪ Bv. lang duurzaam
➢ Wat is lang en wat is kort douchen
o Geen eenduidig antwoord op wat duurzaam al dan niet is
Is het duurzaam?
o Ja & neen!
BASISINFORMATIE
- Agogische blik op sociaalecologische interacties en duurzame ontwikkeling
- Teksten als basis
o Academische en grijze literatuur
o Examenleerstof
▪ Via quotes
- 2 opdrachten
- Mondeling examen
Lessen in 2 fases
- LES 1: achtergrond
- LES 2: tekst lezen ter voorbereiding/ documentaire bekijken
o Tekst zoeken en meebrengen voor bespreking
▪ Tekst kan gegeven visie tegenspreken of bevestigen
• Academische tekst of grijze literatuur
Opdrachten
- Groepswerk en individueel
o 1. Photo voice (10p)
o 2. Schrijf een positie paper over een onderwerp uit de les of een onderwerp naar keuze
(30p)
▪ Een onderwerp per groep
▪ Positioneer jouw onderwerp vanuit verschillende perspectieven
• Actoren (co-housing, sociale woningen,
• Wereldbeelden
• Noord-zuid
▪ Draftversie indienen mogelijk! (November)
- EXAMENVRAAG
1
,EXAMEN
- Reader: teksten
o Boek
o + aangebrachte teksten van jezelf en de andere studenten
▪ Wordt gedeeld via Canvas
- Mondeling examen (60)
o Bespreek positie paper (10p)
▪ Waarom dit onderwerp/perspectieven
▪ Eigen positie vergelijken met die van medestudenten
▪ Mag afgedrukt mee naar examen
o Toegepaste vraag (30p)
▪ Laatste twee lessen belangrijk!
o Theoretische vragen (20p)
- Toon aan dat je de complexe relatie tussen mens en natuur begrijpt vanuit een agogisch
perspectief
o Je bent in staat kritische vragen te stellen bij de relatie tussen mens en milieu
INHOUDSTAFEL
1. Introductie
a. Rol van de mens in de natuur
2. Agogische dimensies
a. Contextualisatie
i. Culturele diversiteit
ii. Perspectieven op duurzame ontwikkeling
iii. Gemeenschapskapitalen
b. Participatie
i. Wat is participatie?
ii. Wie zijn de stakeholders?
c. Verandering
i. Soorten verandering
ii. Maatschappelijk en individueel
3. Complexiteit
4. Cases
a. Noord-Zuid
b. Mens-wilde dieren relaties
c. Greenwashing
d. Ecofeminisme
5. Sociaalecologisch systeemdenken
2
,1. PLAATS VAN MENS IN DE NATUUR – WERELDBEELDEN & BASISHOUDINGEN
1.1. WERELDBEELDEN
Evolutie van de mens
- Natuur gaat er op achteruit als de mens ontwikkelt
o Hoe menselijker, hoe verder van de natuur
- Is het mogelijk om dicht bij de natuur te staan? / los te koppelen van
natuur?
o Mens heeft de natuur nodig
o De mens IS de natuur
▪ Mens = dier
Wereldbeelden
= manier waarom we naar onszelf en de omgeving kijken
1.1.1. ANTROPOCENTRISME
Visuele voorstelling van het antropocentrisme
= Is de idee dat de menselijke ervaring het beginpunt is van waaruit de wereld wordt gestructureerd en
georganiseerd
- Hiërarchie
o Bovenaan = de man
▪ Onder de vrouw
- Meest populaire wereldbeeld
- De mens staat centraal
o Bv. de manier waarop we landbouw organiseren is in functie van
de mens en niet de dieren
o Niet de vraag: hoeveel dieren/grond/bossen zijn omgegaan of vernield maar hoeveel
mensen sterven
1.1.2. BIOCENTRISME
Biocentrisme
= levenden organismen
= is het ethische wereldbeeld waarin alle levende wezens een inherente waarde hebben en moreel
behandeld moeten worden
- Tweede meest voorkomende vorm van wereldbeelden
- Toch antropocentrisch?
o Andere diersoorten aanduiden om aan te tonen dat wij daar ook recht op hebben
- Wat ontbreekt er nog
o Al de niet levende objecten
▪ Bv. lucht, grond, stenen, water
3
,1.1.3. ECOCENTRISME
Ecocentrisme
= het ethische wereldbeeld dat de waarde van ALLE levensvormen en ecosystemen respecteert
- Levende + niet levende organismen
o Bv. Water heeft evenveel bestaansrecht als een dier of als mens
▪ Betekent dat water niet vervuild mag worden
• Niet omdat het schadelijk is voor mens of dier
• Maar omdat water het recht heeft om niet vervuild te worden
Drie wereldbeelden niet gerangschikt
o Geen superieur aan de andere
o Extreem denken vanuit een wereldbeeld draait negatief uit
Grote culturele verschillen als men kijkt naar deze wereldbeelden
1.1.4. H OE UITEN DEZE WERELDBEELD ZICH IN ONZE SAMENLEVING ?
- Antropocentrisme
o Racisme
o Discriminatie in eender welke vorm
o Over consumeren (cf. Fast-fashion)
▪ Niet enkel de natuur errond maar ook andere mensen zoals kinderarbeid
o Politieke beslissingen
o Natuur ten dienste van de mens
▪ Massa productie van vlees
• De manier waarop!
o Ontbossing
▪ Bebouwing
Voorbeelden
- Kippenslachterij: hoe we met kippen omgaan, ze slachten en opeten
o Kip eten is ethisch toegestaan
▪ Dus eerder nadenken op de manier waarop en hoe we het doen
- Wet: boom heeft dezelfde rechten als mens
o Bomen mogen eisen dat ze mogen staan (niet omkappen)
o Boom heeft vertegenwoordigers, maar wettelijk gezien zijn ze zoals mensen
- Nieuw-Zeeland rivier: zelfde rechten gekregen als mens.
o Alles wat daarin en rond leeft
o Zelfde recht op bescherming als mensen
4
,1.2. BASISHOUDINGEN
1.2.1. VIER BASISHOUDINGEN
Wereldbeelden niet enige manier om naar de wereld te kijken, ook basishoudingen
4 basishoudingen om onze relatie tot de natuur te beschrijven
o Zie tekst canvas
▪ Basishoudingen sluiten dicht eraan bij cultuur en religie
1. Heerser/ruler
- Westerse houding
- Heersen over de natuur
o Antropocentrisch beeld
2. Beheerder (Stuardship)
- Natuur van God, wij moeten die beheren
o Ambassadeur/ zorg voor de natuur in naam van
3. Partnerschap
- Actief
- Wederzijdse samenwerking
o Niet enkel deel uitmaken van
4. Participant
- Je kan niet losgezien worden van de natuur
- Passief, je ondergaat de natuur
Er zijn heel veel manieren om naar de natuur/ de wereld te kijken
o Omdat duurzaamheid een globaal vraagstuk is
o En veel cultuurverschillen kent
▪ Grote culturele verschillen wanneer we kijken naar deze wereldbeelden
Definitie duurzame ontwikkeling – Brundtland
= Duurzame ontwikkeling is een ontwikkeling die voorziet in de behoefte van de huidige generatie zonder
daarmee voor toekomstige generaties de mogelijkheden in gevaar te brengen om ook in hun behoeften te
voorzien – Our common future
- Kritiek:
o Antropocentrische visie
▪ Westers georiënteerd
o Behoeften = vaag (noodzakelijk?)
▪ Focus: economisch
o Andere landen belangrijker dan anderen
▪ Veel culturen uitgesloten door manier waarop we kennis ontwikkelen
▪ Wat is duurzame ontwikkeling, wetenschap?
➢ Westers gekleurd
o Definitie gaat uit van een universele behoefte
▪ Dominante stem (nu: Westerse stem) overheerst
▪ Weinig onderzoek stelt dat onze visie de duurzame visie is
5
,Rachel Carson
= Neergeschreven hoe onze relatie met de natuur uit balans is
- Grondlegster inzicht negatieve impact industriële revolutie op natuur/menselijke gezondheid
- Boek: silent spring → eerste expliciete uitleg van negatieve impact van mens op milieu
Video
- Post oorlog → onzekerheid heerste
- Controversieel boek beschouwd: oorlog tegen de aarde
- Readers-digest: aanzetten denken over de natuur
o Stappen uit wetenschappelijke wereld
o In echte wereld staan
▪ Niet populair, veel risico’s, vroeger gezien als communist hierdoor
- Silent spring: wat we doen met natuur heeft invloed op de toekomst
o Kritiek onderzoekers: mens controleert/beheert de natuur
o Gevolg boek: kritische nadenken
- DDT: chemisch middel tegen insecten → Rachel: slecht voor het milieu
o Impact industriële samenleving op fysieke omgeving
▪ PFAS, gat in ozonlaag
▪ Klein ding → veel impact op heel de wereld
➢ Mens en milieu
6
, AGOGISCHE DIMENSIES DEEL 2
1. CONTEXTUALISATIE
1.1. CULTURELE DIVERSITEIT
Filmpje: de textielberg; de verborgen last van ons mode-afval
- Zie studocu samenvatting filmpje
- Problematiek verschuiven naar andere landen
o Productiedeel loopt mis
o Ondermijnen de economie in andere landen
▪ Niet altijd want zorgt ook voor jobs en inkomen
o Waarom blijft de afvalberg niet hier in het Westen?
- Je kan niet van iedereen de verantwoordelijkheid verwachten om duurzaam te zijn
o Niet enkel individuele verantwoordelijkheid maar ook maatschappelijke verantwoordelijkheid
om systemen te ontwikkelen om kleren op een duurzame manier te verwijderen
1.2. PERSPECTIEVEN OP DUURZAME ONTWIKKELING
1.2.1. GESCHIEDENIS
- 1962: Silent Spring
o Eerste expliciete uiting van de negatieve impact van de mens op het milieu werd onder de
aandacht gebracht door Rachel Carson in 1962 met het boek ‘Silent Sring’
- 1987: Our common future
o Omslag in onze omgang met ons milieu
▪ Meer en meer focus op ecologische bescherming
- 2000: Millennium Ontwikkelingsdoelen
- 2015: Duurzame Ontwikkelingsdoelstellingen
- 2030: ?
Kritiek
- Westerse visie
o Wereldbeeld: antropocentrisme
▪ Cf. definitie van duurzaamheid
7
