GESCHIEDENIS VAN
PUBLIEKRECHT EN VAN DE
POLITIEK
Inhoudsopgave
§1. def. “geschiedenis van het publiekrecht en de politiek”...............................................7
A. geschiedenis................................................................................................................ 7
1. de historische benadering is een metajuridische benadering...................................7
2. wisselwerking tussen recht(swetenschap) en geschiedenis(wetenschap)................9
3. continuïteit en evolutie........................................................................................... 12
4. noodzakelijke reflex van historische kritiek............................................................13
5. historische achtergrond.......................................................................................... 14
B. publiekrecht.............................................................................................................. 16
1. wat is publiekrecht?................................................................................................ 16
2. ontstaan van publiekrecht......................................................................................20
C. politiek....................................................................................................................... 23
gelegitimeerde macht................................................................................................ 23
gelegitimeerd recht.................................................................................................... 23
§2 doelstellingen (Lezen).................................................................................................. 24
A. publiekrechtelijke basisbegrippen.............................................................................24
B. recht = instrument van macht...................................................................................25
C. inzicht leidt tt relativering + kritiek...........................................................................25
D. mijlpalen en culturele bagage...................................................................................25
E. tendensen.................................................................................................................. 25
§1 oudste bouwstenen van publiekrecht...........................................................................27
A. de alleroudste rechtsteksten.....................................................................................27
codex hammoerabi..................................................................................................... 27
§2 gewoonterecht............................................................................................................. 28
A. wat is het gewoonterecht/ de gewoonte?..................................................................28
B. bestaansvoorwaarden gewoonterecht.......................................................................28
C. kenmerken gewoonterecht........................................................................................28
gewoonte-publiek-recht.............................................................................................. 29
§3 romeins publiekrecht.................................................................................................... 29
A. belang van romeins recht.......................................................................................... 29
1
, periodisering romeins recht........................................................................................29
§1. germaanse verwoesting en heropbouw.......................................................................34
A. van ROmeinen naar germanen: een publiekrechtelijke “achteruitgang”?.................34
B. publiekrecht bij de franken?......................................................................................36
Recht = gewoonterecht = costumier recht.................................................................36
lex salica = (grotendeels) strafrecht...........................................................................37
soort frankische “staatsorganisatie”...........................................................................38
C. de karolingische renaissance.....................................................................................39
politieke overgang van merovingers naar karolingers................................................39
algemene culturele renaissance.................................................................................39
ook juridische renaissance.......................................................................................... 40
alliantie van kerk en staat.......................................................................................... 40
karolingische mythe................................................................................................... 40
D. karolingische recht.................................................................................................... 40
gewoonte, wetgeving en rechtspraak.........................................................................41
E. leenstelsel................................................................................................................. 42
1. ontstaan, definitie en belening...............................................................................42
2. verbintenissen........................................................................................................ 43
3. evolutie van leenrecht tot 1300..............................................................................45
4. klassieke feodale periode (1000- 1300)..................................................................46
5. het graafschap Vlaanderen.....................................................................................47
6. leenrecht van 1300 tot 1789/1795.........................................................................49
7. evaluatie van leenstelsel........................................................................................49
§2. verbrokkeling van recht en macht (9e – 11e E.)............................................................50
A. karolingische rijk valt uiteen......................................................................................50
1. verbrokkeling van het karolingische rijk: van 1 naar 3 (en uiteindelijk 2)...............50
2. verbrokkeling van het (west-)frankische rijk...........................................................52
3. verdere verbrokkeling: de heerlijkheden................................................................53
B. grenzen aan verbrokkeling........................................................................................54
1. territorialisering van recht......................................................................................54
3.heilig roomse rijk der duitse natie...........................................................................54
§1 steden (communalisme)............................................................................................... 56
A. stadsrechten of stadsprivileges.................................................................................56
I. stad als socio-economische entiteit.........................................................................57
II. publiekrechtelijke erkenning v stad........................................................................57
B. stadspoorters: de eerste burgers...............................................................................58
C. de macht in steden.................................................................................................... 59
rol van baljuw............................................................................................................. 59
2
, schepenbanken.......................................................................................................... 60
D. de steden aan macht................................................................................................. 60
Rol v steden in staten................................................................................................. 60
§2 soevereine vorst en het minder soevereine graafschap vlaanderen............................61
A. soevereiniteitsstreven............................................................................................... 61
typevoorbeeld: filips IV van frankrijk..........................................................................61
B. graafschap vlaanderen: soevereiniteitsstreven en 1302...........................................62
vlaanderen: betekenis van de naam...........................................................................63
§3 constitutionalisme........................................................................................................ 64
A. algemeen.................................................................................................................. 64
situering..................................................................................................................... 64
term “constitutio”....................................................................................................... 64
ontstaan van consituties............................................................................................. 65
B. engeland: magna carta (1215)..................................................................................65
Kritische evaluatie...................................................................................................... 66
latere invloed v magna carta......................................................................................66
C. constituties in zuidelijke nederlanden........................................................................67
Blijde inkomst (1356).................................................................................................. 68
§4. parlementarisme......................................................................................................... 69
A. parlementarisme: terminologie.................................................................................69
franse ‘parlements’.................................................................................................... 69
term “parlement” in nederlanden...............................................................................70
C.zuidelijke nederlanden................................................................................................ 71
staten provinciaal....................................................................................................... 72
staten generaal.......................................................................................................... 72
D. “vertegenwoordiging” en “democratie”....................................................................73
wat is dan een vertegenwoordigingsregime?.............................................................76
materiële democratie veronderstelt daarenboven enkele randvoorwaarden..............77
§1. renaissance 12e E........................................................................................................ 78
A. wedergeboorte van rechtswetenschap en haar invloed op publiekrecht...................79
B. hergeboorte van wetgeving.......................................................................................81
C. begin van bureaucratisering......................................................................................82
D. wetenschappelijke invloed op strafrecht...................................................................85
I. canonieke en romeinsrechtelijke reactie op germaans systeem van familiale
leedvergeldelding....................................................................................................... 85
II. canonisten en civilisten = niet eens over functie v straf.........................................86
III. romano-canonieke (straf)procedure.......................................................................87
E. succesrijke ‘receptie’................................................................................................. 88
3
, §2. vernieuwde kerk.......................................................................................................... 89
A. de gregoriaanse hervorming en de investituurstrijd..................................................90
B. canonieke recht......................................................................................................... 90
van religie naar recht................................................................................................. 90
inhoud........................................................................................................................ 91
§1. bourgondische, spaanse, oostenrijkse en bijna onafhankelijke nederlanden...............93
A. bourgondiërs, karel v en 17 provinciën.....................................................................93
a1. bourgondische hertogen.......................................................................................93
A2. keizer karel V........................................................................................................ 96
a3. zeventien provinciën............................................................................................ 97
B. scheuring van de nederlanden (1568 – 1648)...........................................................98
b1. scheuring der nederlanden: oorzaken..................................................................98
b2. “grondwetten” in noordelijke nederlanden...........................................................99
b3. confederale republiek der zeven verenigde nederlanden...................................102
C. albrecht en isabella: tijdperk van aartshertogen (1598-1621).................................102
D. latere spaanse en oostenrijkse periode in de zuidelijke nederlanden......................104
d2. oostenrijkse periode (1713/1714- 1795).............................................................105
§2. uitbouw ve staatsmacht............................................................................................ 105
A. theoretische onderbouwing absolutisme.................................................................105
a1. omschrijving....................................................................................................... 105
a2. vorstenspiegels = morele component................................................................106
a3. politiek-rechtsfilosofische component.................................................................107
B. absolutissme in de praktijk......................................................................................109
b1. uitingen van absolutisme....................................................................................109
b2. laat-middeleeuwse machtstemperingen beperkt................................................110
b3. toch beperkingen aan soevereiniteit en vorstelijk absolutisme..........................112
C. verlicht absolutisme en natuurrecht........................................................................112
c1. basisgedachte van vernunftrecht.......................................................................113
c2. belangrijkste vertegenwoordigers van het vernunftrecht...................................114
c3. publiekrechtelijke uitwerking van vernunftrecht.................................................115
jozef ii in zuidelijke nederlanden...............................................................................117
§3. evolutie van recht..................................................................................................... 119
A. verschriftelijking...................................................................................................... 119
a1. verschriftelijking de facto...................................................................................119
a2. verschriftelijking de iure.....................................................................................120
B. eenmaking............................................................................................................... 123
C. evolutie van strafrecht............................................................................................ 124
§1. verenigde staten van amerika...................................................................................126
4
PUBLIEKRECHT EN VAN DE
POLITIEK
Inhoudsopgave
§1. def. “geschiedenis van het publiekrecht en de politiek”...............................................7
A. geschiedenis................................................................................................................ 7
1. de historische benadering is een metajuridische benadering...................................7
2. wisselwerking tussen recht(swetenschap) en geschiedenis(wetenschap)................9
3. continuïteit en evolutie........................................................................................... 12
4. noodzakelijke reflex van historische kritiek............................................................13
5. historische achtergrond.......................................................................................... 14
B. publiekrecht.............................................................................................................. 16
1. wat is publiekrecht?................................................................................................ 16
2. ontstaan van publiekrecht......................................................................................20
C. politiek....................................................................................................................... 23
gelegitimeerde macht................................................................................................ 23
gelegitimeerd recht.................................................................................................... 23
§2 doelstellingen (Lezen).................................................................................................. 24
A. publiekrechtelijke basisbegrippen.............................................................................24
B. recht = instrument van macht...................................................................................25
C. inzicht leidt tt relativering + kritiek...........................................................................25
D. mijlpalen en culturele bagage...................................................................................25
E. tendensen.................................................................................................................. 25
§1 oudste bouwstenen van publiekrecht...........................................................................27
A. de alleroudste rechtsteksten.....................................................................................27
codex hammoerabi..................................................................................................... 27
§2 gewoonterecht............................................................................................................. 28
A. wat is het gewoonterecht/ de gewoonte?..................................................................28
B. bestaansvoorwaarden gewoonterecht.......................................................................28
C. kenmerken gewoonterecht........................................................................................28
gewoonte-publiek-recht.............................................................................................. 29
§3 romeins publiekrecht.................................................................................................... 29
A. belang van romeins recht.......................................................................................... 29
1
, periodisering romeins recht........................................................................................29
§1. germaanse verwoesting en heropbouw.......................................................................34
A. van ROmeinen naar germanen: een publiekrechtelijke “achteruitgang”?.................34
B. publiekrecht bij de franken?......................................................................................36
Recht = gewoonterecht = costumier recht.................................................................36
lex salica = (grotendeels) strafrecht...........................................................................37
soort frankische “staatsorganisatie”...........................................................................38
C. de karolingische renaissance.....................................................................................39
politieke overgang van merovingers naar karolingers................................................39
algemene culturele renaissance.................................................................................39
ook juridische renaissance.......................................................................................... 40
alliantie van kerk en staat.......................................................................................... 40
karolingische mythe................................................................................................... 40
D. karolingische recht.................................................................................................... 40
gewoonte, wetgeving en rechtspraak.........................................................................41
E. leenstelsel................................................................................................................. 42
1. ontstaan, definitie en belening...............................................................................42
2. verbintenissen........................................................................................................ 43
3. evolutie van leenrecht tot 1300..............................................................................45
4. klassieke feodale periode (1000- 1300)..................................................................46
5. het graafschap Vlaanderen.....................................................................................47
6. leenrecht van 1300 tot 1789/1795.........................................................................49
7. evaluatie van leenstelsel........................................................................................49
§2. verbrokkeling van recht en macht (9e – 11e E.)............................................................50
A. karolingische rijk valt uiteen......................................................................................50
1. verbrokkeling van het karolingische rijk: van 1 naar 3 (en uiteindelijk 2)...............50
2. verbrokkeling van het (west-)frankische rijk...........................................................52
3. verdere verbrokkeling: de heerlijkheden................................................................53
B. grenzen aan verbrokkeling........................................................................................54
1. territorialisering van recht......................................................................................54
3.heilig roomse rijk der duitse natie...........................................................................54
§1 steden (communalisme)............................................................................................... 56
A. stadsrechten of stadsprivileges.................................................................................56
I. stad als socio-economische entiteit.........................................................................57
II. publiekrechtelijke erkenning v stad........................................................................57
B. stadspoorters: de eerste burgers...............................................................................58
C. de macht in steden.................................................................................................... 59
rol van baljuw............................................................................................................. 59
2
, schepenbanken.......................................................................................................... 60
D. de steden aan macht................................................................................................. 60
Rol v steden in staten................................................................................................. 60
§2 soevereine vorst en het minder soevereine graafschap vlaanderen............................61
A. soevereiniteitsstreven............................................................................................... 61
typevoorbeeld: filips IV van frankrijk..........................................................................61
B. graafschap vlaanderen: soevereiniteitsstreven en 1302...........................................62
vlaanderen: betekenis van de naam...........................................................................63
§3 constitutionalisme........................................................................................................ 64
A. algemeen.................................................................................................................. 64
situering..................................................................................................................... 64
term “constitutio”....................................................................................................... 64
ontstaan van consituties............................................................................................. 65
B. engeland: magna carta (1215)..................................................................................65
Kritische evaluatie...................................................................................................... 66
latere invloed v magna carta......................................................................................66
C. constituties in zuidelijke nederlanden........................................................................67
Blijde inkomst (1356).................................................................................................. 68
§4. parlementarisme......................................................................................................... 69
A. parlementarisme: terminologie.................................................................................69
franse ‘parlements’.................................................................................................... 69
term “parlement” in nederlanden...............................................................................70
C.zuidelijke nederlanden................................................................................................ 71
staten provinciaal....................................................................................................... 72
staten generaal.......................................................................................................... 72
D. “vertegenwoordiging” en “democratie”....................................................................73
wat is dan een vertegenwoordigingsregime?.............................................................76
materiële democratie veronderstelt daarenboven enkele randvoorwaarden..............77
§1. renaissance 12e E........................................................................................................ 78
A. wedergeboorte van rechtswetenschap en haar invloed op publiekrecht...................79
B. hergeboorte van wetgeving.......................................................................................81
C. begin van bureaucratisering......................................................................................82
D. wetenschappelijke invloed op strafrecht...................................................................85
I. canonieke en romeinsrechtelijke reactie op germaans systeem van familiale
leedvergeldelding....................................................................................................... 85
II. canonisten en civilisten = niet eens over functie v straf.........................................86
III. romano-canonieke (straf)procedure.......................................................................87
E. succesrijke ‘receptie’................................................................................................. 88
3
, §2. vernieuwde kerk.......................................................................................................... 89
A. de gregoriaanse hervorming en de investituurstrijd..................................................90
B. canonieke recht......................................................................................................... 90
van religie naar recht................................................................................................. 90
inhoud........................................................................................................................ 91
§1. bourgondische, spaanse, oostenrijkse en bijna onafhankelijke nederlanden...............93
A. bourgondiërs, karel v en 17 provinciën.....................................................................93
a1. bourgondische hertogen.......................................................................................93
A2. keizer karel V........................................................................................................ 96
a3. zeventien provinciën............................................................................................ 97
B. scheuring van de nederlanden (1568 – 1648)...........................................................98
b1. scheuring der nederlanden: oorzaken..................................................................98
b2. “grondwetten” in noordelijke nederlanden...........................................................99
b3. confederale republiek der zeven verenigde nederlanden...................................102
C. albrecht en isabella: tijdperk van aartshertogen (1598-1621).................................102
D. latere spaanse en oostenrijkse periode in de zuidelijke nederlanden......................104
d2. oostenrijkse periode (1713/1714- 1795).............................................................105
§2. uitbouw ve staatsmacht............................................................................................ 105
A. theoretische onderbouwing absolutisme.................................................................105
a1. omschrijving....................................................................................................... 105
a2. vorstenspiegels = morele component................................................................106
a3. politiek-rechtsfilosofische component.................................................................107
B. absolutissme in de praktijk......................................................................................109
b1. uitingen van absolutisme....................................................................................109
b2. laat-middeleeuwse machtstemperingen beperkt................................................110
b3. toch beperkingen aan soevereiniteit en vorstelijk absolutisme..........................112
C. verlicht absolutisme en natuurrecht........................................................................112
c1. basisgedachte van vernunftrecht.......................................................................113
c2. belangrijkste vertegenwoordigers van het vernunftrecht...................................114
c3. publiekrechtelijke uitwerking van vernunftrecht.................................................115
jozef ii in zuidelijke nederlanden...............................................................................117
§3. evolutie van recht..................................................................................................... 119
A. verschriftelijking...................................................................................................... 119
a1. verschriftelijking de facto...................................................................................119
a2. verschriftelijking de iure.....................................................................................120
B. eenmaking............................................................................................................... 123
C. evolutie van strafrecht............................................................................................ 124
§1. verenigde staten van amerika...................................................................................126
4
