H1: Wat is sociologie?
→ geen definitie, want het helpt niet om te begrijpen
Waarom?
1) doel van sociologie: beter begrijpen van je samenleving, leren kijken en misschien
helpen te veranderen
2) sociologie= jonge wetenschap, een levendige en diepverdeelde wetenschap
belangrijkste les van sociologie:
→ alles in onze samenleving is contingent, maar daarom niet arbitrair
contingent:
=> het is niet noodzakelijk of onmogelijk. Het had dus ook anders kunnen zijn. → alles is
veranderlijk
voorbeeld in de samenleving:
het idee van geld: wij gebruiken euro’s of dollars, maar het had evengoed een ander
systeem kunnen zijn.
samengevat: contingent= het had anders kunnen zijn, het is afhankelijk van historische en
sociale omstandigheden
Het besef van contingentie speelt een belangrijke rol in de sociologie.
Howard Becker: ‘Afwijkend gedrag wordt door de samenleving geproduceerd.’
- De normen die we hanteren om afwijkend en crimineel gedrag te beoordelen zijn van
sociale oorsprong, en daarom verschillen deze van de ene tot de andere
samenleving
Voorbeeld: Verkrachting binnen een huwelijksrelatie bestaat in sommige culturen niet omdat
een man recht heeft op seks, ook tegen haar wil in. In andere culturen primeert instemming
van de vrouw en kan verkrachting binnen een huwelijk dus wel.
- Hij maakt duidelijk dat sociologie met betrekking tot het afwijkende gedrag een
dubbele taak heeft:
- Verklaren waarom bepaalde individuen tot afwijkend gedrag komen
- Verklaren waarom bepaalde gedragingen in bepaalde culturen afwijkend zijn en in
andere niet
arbitrair:
=> iets zonder reden of logica, iets dat willekeurig is
voorbeeld:
als ik ineens zou zeggen dat iedereen morgen alleen blauwe sokken mag dragen, zonder
dat daar een sociale/culturele reden voor is, dan is dat arbitrair
samengevat: arbitrair= zonder onderliggende logica of verklaring, gewoon willekeurig
is onze samenleving arbitrair?
→ onze samenleving is contingent, omdat ze door mensen is gemaakt en ook anders had
kunnen zijn, maar ze is niet arbitrair omdat sociale regels, instituties en gebruiken altijd een
functionele logica of betekenis hebben.
verschil tussen contingent en arbitrair:
- contingent: iets had anders kunnen zijn, maar heeft andere verklaring/sociale logica
- arbitrair: iets is zoals het is, maar zonder reden, volledig willekeurig
belangrijk punt: iets kan afhankelijk zijn van geschiedenis, cultuur of menselijke keuzes
(contingent), maar het betekent niet dat het zomaar willekeurig of zinloos is (arbitrair).
,voorbeeld:
huwelijk door George Murdock “Murdock-files”: monogamie 20%, polygamie 80%
→ we worden ons langzaam bewust van de diversiteit van culturen. dit is geen makkelijk
proces, variatie werd lang ontkend.
contingent, maar niet arbitrair
Jean- Jacques Rousseau onderzocht dit:
- Hoe kan men mensen de wet doen eerbieden als ze er zich bewust van worden dat
ze die zelf hebben gemaakt? Wanneer ze beseffen dat ze de wet zelf hebben
gemaakt, gaan ze die wet niet langer respecteren.
- het is evident dat ze de wetten en reglementen respecteren als ze geloven dat deze
van buitenaf, door God en door de natuur, worden opgelegd.
=> Mensen zullen wetten pas naleven als religie hen daartoe aanzet en motiveert.
Religies moeten bijdragen tot burgerdeugd: goede, degelijke burgers kweken.
- CIVIELE RELIGIES = Religies die aandacht voor burgerdeugd centraal stellen
- Hij bekritiseerde het christendom omdat ze die taak onvoldoende opnam.
de vraag die Rousseau zich steeds stelde is nog steeds actueel:
- Hoe kan men mensen ertoe brengen de wet te respecteren als iedereen er zich van
bewust is dat het constructies en conventies zijn?
→ Rousseau zag enkel religie als oplossing
MAAR: Op die vraag heeft de sociologie zelf nog geen pasklaar antwoord.
3 voorbeelden: contingent, maar niet arbitrair:
1) aanloop naar ontwikkeling van sociologie
2) Auguste Comte: uitvinder term ‘sociologie’
3) hedendaagse discussie
Karl Marx: ‘Mensen maken hun eigen geschiedenis, doch niet onder de voorwaarden die ze
zelf kiezen’
Verlichting en tegen-verlichting:
→ sociologie als poging om tegenstellingen verlichting en tegen-verlichting te overstijgen
verlichting:
- tegen religie als handhaver van de orde, voor eigen reden en redeneervermogen
- mens moet naar zijn natuur leren leven (de rede), mensen hebben vrijheid om te
leven
- kennis van natuur via wetenschap → zal redelijk gedrag bevorderen
- rede en wetenschappelijk denken zouden rust, geluk en vooruitgang brengen
tegen-verlichting:
- negatief beeld van menselijke natuur
- wanneer er vrijheid is zullen mensen handelen uit eigenbelang
- redelijk handelen leidt tot egoïsme en onrecht
- godsdienst en gezag is nodig om samenleving te redden→ limieten opleggen
- zonder geloof: bijgeloof, blind respect voor traditie, manipuleren met rituelen…
=> vroege sociologie kan worden beschouwd als een poging om de uitspraak van verlichting
en de tegenspraak van de tegen-verlichting met elkaar te verzoenen
,grondlegger van de sociologie
August Comte: 1798 - 1857
- bedacht de term ‘sociologie’
- pleitte voor sterk zakelijke, op strakke observatie en logica gesteunde sociologie
- Geen aandacht voor oorsprong, bestemming of bedoeling van de mens
- wel aandacht voor het ontdekken van regelmaten in het gedrag en deze regelmaten
moeten de onveranderlijkheid van echte wetmatigheden hebben
hij onderscheidde 3 stadia in de menselijke ontwikkeling:
1) theologische stadium:
= verschijnselen die gebeurden in die samenleving, toegewezen werden aan een
godheid of een natuurkracht
2) metafysisch stadium
= verschijnsel verklaard door abstracte begrippen
bv. de ziel
3) wetenschappelijke stadium:
= menselijk handelen en samenleving worden door de rede geleid
→ Comte was gevoelig voor argumenten van de tegen-verlichting:
- hij geloofde niet dat de rede automatisch tot een goede samenleving zou leiden
- hij stelde in vraag waarom mensen wetten en normen zouden respecteren als zij
inzien dat dit slechts conventies (beperkingen) zijn.
→ maatschappelijke orde kan niet alleen door dwang in stand gehouden worden:
MAAR respect voor wetten en maatschappelijke orde geeft de irrationele grondslag.
(Volgens de tegen-verlichting steunt dit op bijgeloof, onverklaard respect voor gezag,
verleiding door en de fascinatie voor rituelen)
- Comte vond de visie van Tegen-verlichting te bleek, omdat het handhaven van de
orde erin verschijnt als een grootschalige volksverlakkerij.
- ook oude religies hadden afgedaan, religie moest voor praktische, maatschappelijke
doelstellingen dienen + moet aangepast zijn aan nieuwe inzichten van het
wetenschappelijk denken
=> hij ging op zoek naar een manier waarop mensen bewust kunnen worden van de rol die
de mensheid speelt in het scheppen van de sociale orde, zonder dat dit tot het gevoel dat
alles willekeurig is en dat bestaande orde enkel door dwang en misleiding kan worden
gehandhaafd.
oplossing:
- menselijk handelen wordt niet alleen geleidt door de rede (gericht door wetenschap),
maar ook door impulsen, gevoelens en emoties (gericht door religie).
- emotionele elementen moeten samen met de rede op de juiste manier worden
ingezet om goede doelen te bereiken.
- er is een instelling nodig die de rede, emoties, denken en voelen van mensen kan
samenbrengen
→ slechts 1 instelling is hiertoe in staat: RELIGIE
→ behoefte aan nieuwe religie: ‘religie van de mensheid: mens staat centraal.
→ l’amour pour principe et l’ordre pour base, le progrès pour but
, Debat tussen Habermas en Luhman:
Habermas: 1929-...
- verlichtingsdenker, maar verlichting is een onvoldragen proces
- wetenschappelijke rede kan ons niet zeggen wat we moeten doen, ze kan ons wel
vertellen hoe we iets moeten aanpakken
- we moeten open met elkaar communiceren. iedereen mag zijn mening geven.
- regels en instellingen die we zelf maken houden op met arbitrair te zijn, het arbitraire
verdwijnt.
Luhmann: 1927 - 1998
- tegen-verlichtingsdenker
- redelijke mensen kunnen het na een discussie nog steeds oneens zijn, niet overtuigd
dat iedereen dezelfde mening zal krijgen. → we hebben regels en wetten nodig die
gerespecteerd worden (ookal kunnen deze niet rechtvaardig zijn).
→ Hij zal dus keuzemogelijkheden van de mensen beperken (religie, traditie,..)
- we moeten met het contingente leren leven, door het arbitraire te aanvaarden.
- het arbitraire aanvaarden kunnen we doen door:
- meerderheidsregel
- rechtspositivisme (= een wet verdient respect, ongeacht haar inhoud of
doelen, zolang ze maar op een correcte wijze tot stand gekomen is)
- over wat rechtvaardig is zullen we het nooit eens zijn.
→ beiden zoeken naar een wijze waarop we met besef van contingentie kunnen
omgaan.
sociologie= een van de manieren waarop hedendaagse mensen zoeken naar wat orde
mogelijk maakt in een maatschappij die weet dat ze zichzelf schept.
Waarom al die zorgen om orde?
→ sociologisch ‘probleem van de orde’ verwijst naar het behoud van bestaande
machtsverhoudingen, wetten, regels,... maar naar het behoud van de mogelijkheid om tot
nageleefde regels te komen.
- voorbeeld: het doet er niet toe of we links/rechts rijden, wel is het belangrijk dat we
hiervoor regels aannemen en naleven.
hoe komen we tot die nageleefde regels:
sociale orde:
= datgene wat het leven een mate van voorspelbaarheid en berekenbaarheid geeft, het
leven leefbaar maakt, zelfs bij extreme conflicten.
=> om sociale orde te begrijpen moeten we afstand nemen van ons eigen handelen,
we moeten het vanzelfsprekende even problematiseren.
vaststelling: 0zonder beperkingen, zonder respect voor bepaalde regels, zou het leven
volkomen onvoorspelbaar en onleefbaar worden. => gevolg: oorlog van allen tegen allen.
→ 2 fundamentele sociologische vragen:
- hoe worden voorspelbaarheid en mate van orde gerealiseerd?
= probleem van orde
- welke regels zijn absoluut nodig en dus niet-arbitrair? wat is niet contingent?
= probleem van de niet-arbitraire contingentie
de legitimerende derden: natuur, geschiedenis en samenhang
→ drie bronnen van niet-contingentie en niet-arbitraire:
→ geen definitie, want het helpt niet om te begrijpen
Waarom?
1) doel van sociologie: beter begrijpen van je samenleving, leren kijken en misschien
helpen te veranderen
2) sociologie= jonge wetenschap, een levendige en diepverdeelde wetenschap
belangrijkste les van sociologie:
→ alles in onze samenleving is contingent, maar daarom niet arbitrair
contingent:
=> het is niet noodzakelijk of onmogelijk. Het had dus ook anders kunnen zijn. → alles is
veranderlijk
voorbeeld in de samenleving:
het idee van geld: wij gebruiken euro’s of dollars, maar het had evengoed een ander
systeem kunnen zijn.
samengevat: contingent= het had anders kunnen zijn, het is afhankelijk van historische en
sociale omstandigheden
Het besef van contingentie speelt een belangrijke rol in de sociologie.
Howard Becker: ‘Afwijkend gedrag wordt door de samenleving geproduceerd.’
- De normen die we hanteren om afwijkend en crimineel gedrag te beoordelen zijn van
sociale oorsprong, en daarom verschillen deze van de ene tot de andere
samenleving
Voorbeeld: Verkrachting binnen een huwelijksrelatie bestaat in sommige culturen niet omdat
een man recht heeft op seks, ook tegen haar wil in. In andere culturen primeert instemming
van de vrouw en kan verkrachting binnen een huwelijk dus wel.
- Hij maakt duidelijk dat sociologie met betrekking tot het afwijkende gedrag een
dubbele taak heeft:
- Verklaren waarom bepaalde individuen tot afwijkend gedrag komen
- Verklaren waarom bepaalde gedragingen in bepaalde culturen afwijkend zijn en in
andere niet
arbitrair:
=> iets zonder reden of logica, iets dat willekeurig is
voorbeeld:
als ik ineens zou zeggen dat iedereen morgen alleen blauwe sokken mag dragen, zonder
dat daar een sociale/culturele reden voor is, dan is dat arbitrair
samengevat: arbitrair= zonder onderliggende logica of verklaring, gewoon willekeurig
is onze samenleving arbitrair?
→ onze samenleving is contingent, omdat ze door mensen is gemaakt en ook anders had
kunnen zijn, maar ze is niet arbitrair omdat sociale regels, instituties en gebruiken altijd een
functionele logica of betekenis hebben.
verschil tussen contingent en arbitrair:
- contingent: iets had anders kunnen zijn, maar heeft andere verklaring/sociale logica
- arbitrair: iets is zoals het is, maar zonder reden, volledig willekeurig
belangrijk punt: iets kan afhankelijk zijn van geschiedenis, cultuur of menselijke keuzes
(contingent), maar het betekent niet dat het zomaar willekeurig of zinloos is (arbitrair).
,voorbeeld:
huwelijk door George Murdock “Murdock-files”: monogamie 20%, polygamie 80%
→ we worden ons langzaam bewust van de diversiteit van culturen. dit is geen makkelijk
proces, variatie werd lang ontkend.
contingent, maar niet arbitrair
Jean- Jacques Rousseau onderzocht dit:
- Hoe kan men mensen de wet doen eerbieden als ze er zich bewust van worden dat
ze die zelf hebben gemaakt? Wanneer ze beseffen dat ze de wet zelf hebben
gemaakt, gaan ze die wet niet langer respecteren.
- het is evident dat ze de wetten en reglementen respecteren als ze geloven dat deze
van buitenaf, door God en door de natuur, worden opgelegd.
=> Mensen zullen wetten pas naleven als religie hen daartoe aanzet en motiveert.
Religies moeten bijdragen tot burgerdeugd: goede, degelijke burgers kweken.
- CIVIELE RELIGIES = Religies die aandacht voor burgerdeugd centraal stellen
- Hij bekritiseerde het christendom omdat ze die taak onvoldoende opnam.
de vraag die Rousseau zich steeds stelde is nog steeds actueel:
- Hoe kan men mensen ertoe brengen de wet te respecteren als iedereen er zich van
bewust is dat het constructies en conventies zijn?
→ Rousseau zag enkel religie als oplossing
MAAR: Op die vraag heeft de sociologie zelf nog geen pasklaar antwoord.
3 voorbeelden: contingent, maar niet arbitrair:
1) aanloop naar ontwikkeling van sociologie
2) Auguste Comte: uitvinder term ‘sociologie’
3) hedendaagse discussie
Karl Marx: ‘Mensen maken hun eigen geschiedenis, doch niet onder de voorwaarden die ze
zelf kiezen’
Verlichting en tegen-verlichting:
→ sociologie als poging om tegenstellingen verlichting en tegen-verlichting te overstijgen
verlichting:
- tegen religie als handhaver van de orde, voor eigen reden en redeneervermogen
- mens moet naar zijn natuur leren leven (de rede), mensen hebben vrijheid om te
leven
- kennis van natuur via wetenschap → zal redelijk gedrag bevorderen
- rede en wetenschappelijk denken zouden rust, geluk en vooruitgang brengen
tegen-verlichting:
- negatief beeld van menselijke natuur
- wanneer er vrijheid is zullen mensen handelen uit eigenbelang
- redelijk handelen leidt tot egoïsme en onrecht
- godsdienst en gezag is nodig om samenleving te redden→ limieten opleggen
- zonder geloof: bijgeloof, blind respect voor traditie, manipuleren met rituelen…
=> vroege sociologie kan worden beschouwd als een poging om de uitspraak van verlichting
en de tegenspraak van de tegen-verlichting met elkaar te verzoenen
,grondlegger van de sociologie
August Comte: 1798 - 1857
- bedacht de term ‘sociologie’
- pleitte voor sterk zakelijke, op strakke observatie en logica gesteunde sociologie
- Geen aandacht voor oorsprong, bestemming of bedoeling van de mens
- wel aandacht voor het ontdekken van regelmaten in het gedrag en deze regelmaten
moeten de onveranderlijkheid van echte wetmatigheden hebben
hij onderscheidde 3 stadia in de menselijke ontwikkeling:
1) theologische stadium:
= verschijnselen die gebeurden in die samenleving, toegewezen werden aan een
godheid of een natuurkracht
2) metafysisch stadium
= verschijnsel verklaard door abstracte begrippen
bv. de ziel
3) wetenschappelijke stadium:
= menselijk handelen en samenleving worden door de rede geleid
→ Comte was gevoelig voor argumenten van de tegen-verlichting:
- hij geloofde niet dat de rede automatisch tot een goede samenleving zou leiden
- hij stelde in vraag waarom mensen wetten en normen zouden respecteren als zij
inzien dat dit slechts conventies (beperkingen) zijn.
→ maatschappelijke orde kan niet alleen door dwang in stand gehouden worden:
MAAR respect voor wetten en maatschappelijke orde geeft de irrationele grondslag.
(Volgens de tegen-verlichting steunt dit op bijgeloof, onverklaard respect voor gezag,
verleiding door en de fascinatie voor rituelen)
- Comte vond de visie van Tegen-verlichting te bleek, omdat het handhaven van de
orde erin verschijnt als een grootschalige volksverlakkerij.
- ook oude religies hadden afgedaan, religie moest voor praktische, maatschappelijke
doelstellingen dienen + moet aangepast zijn aan nieuwe inzichten van het
wetenschappelijk denken
=> hij ging op zoek naar een manier waarop mensen bewust kunnen worden van de rol die
de mensheid speelt in het scheppen van de sociale orde, zonder dat dit tot het gevoel dat
alles willekeurig is en dat bestaande orde enkel door dwang en misleiding kan worden
gehandhaafd.
oplossing:
- menselijk handelen wordt niet alleen geleidt door de rede (gericht door wetenschap),
maar ook door impulsen, gevoelens en emoties (gericht door religie).
- emotionele elementen moeten samen met de rede op de juiste manier worden
ingezet om goede doelen te bereiken.
- er is een instelling nodig die de rede, emoties, denken en voelen van mensen kan
samenbrengen
→ slechts 1 instelling is hiertoe in staat: RELIGIE
→ behoefte aan nieuwe religie: ‘religie van de mensheid: mens staat centraal.
→ l’amour pour principe et l’ordre pour base, le progrès pour but
, Debat tussen Habermas en Luhman:
Habermas: 1929-...
- verlichtingsdenker, maar verlichting is een onvoldragen proces
- wetenschappelijke rede kan ons niet zeggen wat we moeten doen, ze kan ons wel
vertellen hoe we iets moeten aanpakken
- we moeten open met elkaar communiceren. iedereen mag zijn mening geven.
- regels en instellingen die we zelf maken houden op met arbitrair te zijn, het arbitraire
verdwijnt.
Luhmann: 1927 - 1998
- tegen-verlichtingsdenker
- redelijke mensen kunnen het na een discussie nog steeds oneens zijn, niet overtuigd
dat iedereen dezelfde mening zal krijgen. → we hebben regels en wetten nodig die
gerespecteerd worden (ookal kunnen deze niet rechtvaardig zijn).
→ Hij zal dus keuzemogelijkheden van de mensen beperken (religie, traditie,..)
- we moeten met het contingente leren leven, door het arbitraire te aanvaarden.
- het arbitraire aanvaarden kunnen we doen door:
- meerderheidsregel
- rechtspositivisme (= een wet verdient respect, ongeacht haar inhoud of
doelen, zolang ze maar op een correcte wijze tot stand gekomen is)
- over wat rechtvaardig is zullen we het nooit eens zijn.
→ beiden zoeken naar een wijze waarop we met besef van contingentie kunnen
omgaan.
sociologie= een van de manieren waarop hedendaagse mensen zoeken naar wat orde
mogelijk maakt in een maatschappij die weet dat ze zichzelf schept.
Waarom al die zorgen om orde?
→ sociologisch ‘probleem van de orde’ verwijst naar het behoud van bestaande
machtsverhoudingen, wetten, regels,... maar naar het behoud van de mogelijkheid om tot
nageleefde regels te komen.
- voorbeeld: het doet er niet toe of we links/rechts rijden, wel is het belangrijk dat we
hiervoor regels aannemen en naleven.
hoe komen we tot die nageleefde regels:
sociale orde:
= datgene wat het leven een mate van voorspelbaarheid en berekenbaarheid geeft, het
leven leefbaar maakt, zelfs bij extreme conflicten.
=> om sociale orde te begrijpen moeten we afstand nemen van ons eigen handelen,
we moeten het vanzelfsprekende even problematiseren.
vaststelling: 0zonder beperkingen, zonder respect voor bepaalde regels, zou het leven
volkomen onvoorspelbaar en onleefbaar worden. => gevolg: oorlog van allen tegen allen.
→ 2 fundamentele sociologische vragen:
- hoe worden voorspelbaarheid en mate van orde gerealiseerd?
= probleem van orde
- welke regels zijn absoluut nodig en dus niet-arbitrair? wat is niet contingent?
= probleem van de niet-arbitraire contingentie
de legitimerende derden: natuur, geschiedenis en samenhang
→ drie bronnen van niet-contingentie en niet-arbitraire:
