Samenvatting strafrecht en strafprocesrecht + notities: 16/20

STRAFRECHT
WAT IS STRAFRECHT?

 Een van de meeste bekende rechtsgebieden
 Wat is strafbaar? Wat is een misdrijf?
o Schending van fundamentele waarden van onze samenleving?
 Legaliteitsbeginsel
o Iedereen wordt geacht de wet te kennen
 Strafrecht gaat om
o Misdrijven
 Wat is een misdrijf?
o Politie, procureurs des Konings, (onderzoeks)rechters, rechtbanken en hoven
 Wat mogen zij doen om misdrijven en misdadigers op te sporen, te
ontdekken en te veroordelen?
o En slachtoffers
 Mogen ze zich uitspreken wat volgens hen de straf moet zijn? Enkel
schadevergoeding vorderen? Hoeveel inspraak hebben zij?

STRAFRECHT

 Materieel strafrecht
o De rechtsnormen die bepalen wie, waarvoor, wanneer strafbaar is en waarom en
welke sancties opgelegd kunnen worden
 “wat men niet mag” (let op: soms wat men niet mag weigeren te doen
‘schuldig verzuim’)
o Belangrijkste bron: strafwetboek
 Formeel strafrecht (strafvordering/strafprocesrecht) = penitentiair recht
o De regels aangaande het verloop van het strafproces
o Belangrijkste bron: wetboek van strafvordering
o Strafprocedure, strafvordering, strafrechtspleging, tenuitvoerlegging, rechtshulp
(vb. aan andere land hulp vragen)
 “wat er moet gedaan worden als er een misdrijf is gepleegd”

VERBAND TUSSEN MATERIEEL EN FORMEEL STRAFRECHT

 Materieel strafrecht komt tot leven in een strafprocedure
o Impact strafrecht op strafprocesrecht
 Vb. drempels voor voorlopige hechtenis, verjaringstermijnen
o Strafprocesrecht als kader voor de sanctionering van strafrechtelijk relevant
gedrag
o SR en SPR = beschermende functie
 Vermijden onrechtmatig overheidsingrijpen
 Vb. vrijheidsberoving of huiszoekingen
 Bestraffing van onschuldigen vermijden



1

,MATERIEEL STRAFRECHT

 Wat is strafbaar?  Misdrijven
 Wie moet gestraft worden?  Misdadigers (alleen mensen?)
o Vb. natuurlijke personen, rechtspersonen, systemen,…
 Wanneer moet iemand gestraft worden voor iets wat strafbaar is?
o Voorwaarden voor individuele aansprakelijkheid en strafrechtelijke sancties
 Strafrechtelijke sancties = straffen die op misdrijven staan
 Moeilijkste vraag: wat zou strafrecht moeten doen/zijn?
o Geen gepast antwoord op, omwille van verschillende visies

IDEOLOGIEËN STRAFRECHT

 Waarom is strafrecht nuttig?
 Wat is het doel van strafrecht?
o Straffen?!
o Strafrecht als beleidsinstrument
 Normconform gedrag afdwingen
 In tal van domeinen
 Vb. seksueel strafrecht, fiscaal strafrecht, milieustrafrecht,
sociaal strafrecht,…
 Wat is het doel van straffen?
o Reactie tegen/vergelding voor laakbare gedragingen
 Vergelding = je hebt iets fout gedaan, je verdient een straf
 Vb. taliowet: ‘oog om oog, tand om tand’ (twaalftalenwet)
 Strafrecht als beteugeld recht tot straffen
o Preventie van laakbare gedragingen (= vermijden dat mensen misdrijf gaan
plegen)
 Positieve preventie: voorkomen dat daders/criminelen wederom in de
fout gaan
 Negatieve preventie: voorkomen dat mensen (alle burgers) in de fout
gaan
o Resocialisatie van misdadigers
 = gedetineerden vb. op hun terugkeer naar maatschappij
o Andere?
 Maatschappij reguleren, moraliteit beschermen,…
 Strafdoelen anno 2026
o Art. 27 NSw.
o Strafdoelen wettelijk bepaald:
 Het uiting geven aan de maatschappelijke afkeuring ten aanzien van de
overtreding van de strafwet
 Het bevorderen van het herstel van het maatschappelijk evenwicht en
van het herstel van de door het misdrijf veroorzaakte schade
 Het bevorderen van maatschappelijke rehabilitatie en re-integratie van
de dader
 Het beschermen van de maatschappij

2

,WORTELS VAN HUIDIG MATERIEEL STRAFRECHT

 Modern strafrecht- Verlichting
o Montesquieu, Voltaire, Bentham,…
o Rationaliseren
 Wat is de grondslag van het recht op straffen?
 Hun idee was om strafrecht op rationele manier te gebruiken
o Humaniseren (menselijker maken)
 Geen politieke doelstellingen meer
o Vermijd willekeur
 In die tijd veel willekeur aanwezig
 Filosofen van Verlichting willen deze willekeur weg
 Oorsprong van ‘klassieke school’ van strafrechtsdenken:
o Men ging uit van homo economicus met vrije wil
 De persoon heeft een vrije wil en kan bepalen wat hij/zij kan doen
 Persoon moet weten wat er strafbaar is en de gevolgen ervan
o Strafrecht als ultima ratio (= laatste middel)
 Repressieve functie: beperkt tot schending van essentiële goederen (bv.
leven, eigendommen …)
 Als er geen andere manier is om iets te controleren, gebruiken we het
strafrecht
 In extreme gevallen enkel, als het te gemakkelijk is om iets
strafrechtelijk te doen, gaat strafrecht een repressieve functie
krijgen
o Aandacht voor ‘criminele feiten’
 Meer aandacht voor ‘criminele feiten’ dan voor daders
 Déclaration des droits de l’homme et du citoyen (“verklaring van de rechten van de
mens en de burger”) – 26 augustus 1789)
o Art. 5 – schade
 De wet heeft slechts het recht handelingen te verbieden, die schadelijke
zijn voor de maatschappij
o Art. 7 – Legaliteit I
 Niemand kan beschuldigd, aangehouden of gevangen worden dan in bij
de wet bepaalde gevallen en in de vormen, die zij heeft voorgeschreven (+
verbod op willekeur)
o Art. 8 – Legaliteit II en proportionaliteitstraf
 De wet kan slechts strikte enweliswaar noodzakelijke straffen opleggen,
en niemand kan gestraft worden dan door een wet die is vastgelegd en
uitgevaardigd voorafgaand aan het delict en op wettige wijze toegepast
o Art. 9 – vermoeden van onschuld




3

,  Franse wetboeken tijdens en na de revolutie
o Verklaringen, ideeën en beginselen van Verlichting
 Franse code revolutionair 1791 + Franse code revolutionair 1795 (‘Code
merlin’)
o Napoleontische tijd  Frans Wetboek 1810
 Blijft trouw aan sommige beginselen van de verlichting (vb. legaliteit)
 Maar → uitbreiding van misdrijven tegen de veiligheid en het politieke
regime (absoluut regime)

BELGIË – GESCHIEDENIS

 Belgische onafhankelijkheid (1830)
o Franse Code pénal 1810 van toepassing
o Art. 139 GW 1831 “binnen de kortst mogelijke tijd”
o Strafwetboek 1867
 Op basis van Franse wetboek
 Heersend klassieke strafrechtsdenken
 Mens als homo economicus
o Persoon is rationeel en kan vrij zijn gedrag kiezen
o Wet op de Verzachtende omstandigheden  correctionaliseren van misdaden
 Talloze procedures voor Hof van assisen vermijden
o Ook nadien vele nieuwe wetten onder invloed van vb. sociaal verweer (=
bescherming van maatschappij tegen ‘gevaarlijke personen’)
 Individuele eigenschappen en maatschappelijke omstandigheden 
invloed op individu

OUD STRAFWETBOEK (SW.)

 Twee boeken
o Algemeen gedeelte (boek I) (art. 1-100)
 Elf hoofdstukken
 Fundamentele regels die van toepassing zijn op alle misdrijven
o Bijzonder gedeelte (boek II) (vanaf art. 101)
 Specifieke misdrijven (vb. moord, corruptie, diefstal …)
 X Titels + IV (I-bis, I-ter, VI-bis, IX-bis)
 Misdrijven tegen:
 openbare trouw, personen, eigendommen, de familiale orde en
de openbare zedelijkheid, openbare veiligheid, openbare orde …
 Verdeling volgens verschillende rechtsgoederen
 Meer en meer vervuild door recente wetten
 Complementaire wetten
o Wetten die niet in Boek I van het Strafwetboek staan, maar die er logisch en
integraal deel van uitmaken
 Bv.: Wet van 8 april 1965 Jeugdbescherming; Wet van 29 juni 1964
opschorting, uitstel en probatie; Wet 1 juli 1964 ter bescherming van de
maatschappij tegen de abnormalen en de gewoontemisdadigers; Wet 26


4