Samenvatting: de van kinderen verruimen
Hoofdstuk 1: Wereldoriëntatie en wiskundige initiatie in de kleuterklas
1.1 Het aanbod van wiskundige initiatie en wereldoriëntatie in de kleuterklas
De 3 belangrijke elementen bij het aanbieden van wiskundig initiatie en wereldoriëntatie:
3 Een rijk basismilieu scheppen: klasinrichting en hoekinrichting
4 Een mooi aanbod aan activiteiten en materialen
5 Een rijke leeromgeving die ontwikkeling bevorderend is
3 Rijk basismilieu
Klasinrichting:
1. In de klas voorzie je op verschillende plaatsen getalbeelden (om het aantal kleuters in de
hoeken aan te duiden, om het aantal boeken in de kast aan te duiden, om het aantal schorten
aan de kapstok aan te duiden, enz.).
2. Je voorziet een onderzoekshoek.
Hoekindeling:
• In de exploratietafel voorzie je een gevarieerd en gedoseerd aanbod aan materialen.
• In de huishoek voorzie je echte kookpotten en pannen in plaats van
speelgoedexemplaren.
1
,4 Aanbod materialen en activiteiten
Verschillende manieren om stimulerend tussen te komen op gebied van wiskunde en
wereldoriëntatie:
1. Tijdens functionele momenten: Vb. bij koek- en drankmomenten (Jij hebt al veel
gedronken, jouw flesje is bijna leeg), bij het vormen van een rij (De klasbaas mag als
eerste staan in de rij, de laatste doet de deur toe), bij het naar buiten gaan (Welk
weer is het? Wat moeten we aandoen?),..
2. Als activiteit op zich: vb. vogels buiten spotten en turven hoeveel vogels we van elke
soort zien.
3. Geïntegreerd binnen andere activiteiten/hoeken: vb. binnen een
bewegingsactiviteit kun je heel wat ruimtelijke begrippen aanbrengen (bv. spring
eens in de hoepel, uit de hoepel, sta voor de hoepel) en kan je ook aandacht hebben
voor het menselijk lichaam (bv. ga op je knieën zitten), De tafel dekken binnen de
poppenhoek zit boordevol wiskundige kansen (bv. voor 4 personen de tafel dekken)
en biedt ook heel wat mogelijkheden om stil te staan bij hoe en wat er in onze
maatschappij gegeten wordt.
2
,5 Ontwikkeling bevorderende omgeving
De didactische principes bij wiskunde en wereldoriëntatie activiteiten = richtlijnen voor een
goed kleuteronderwijs:
• Integratieproces
Kleuters hebben al voorkennis in wiskunde en wereldoriëntatie, op deze voorkennis
wordt nieuwe kennis en vaardigheden afgestemd.
Geïntegreerd werken is hier ook een onderdeel van: verschillende vakgebieden koppelen
aan wiskunde en wereldoriëntatie: bijvoorbeeld bij beeldactiviteiten waarin kleuters
dieren of meetkundige vormen vormgeven.
• Doelen
Als leerkracht kies je een beperkt en haalbaar aantal doelen die via het basismilieu en
activiteiten worden nagestreefd, zodat de kleuters gedurende de hele kleuterschool
grondig werken aan doelen in wiskundige initiatie, mens en maatschappij, en wetenschap
en techniek.
• Aanschouwelijkheidsprincipe
Het principe houdt in dat kleuters werken met betekenisvolle en haalbare materialen die
hun ontwikkeling ondersteunen, bij voorkeur ‘echte’ materialen, wat vooral belangrijk is
voor de jongste kleuters die nog moeilijk kunnen abstraheren.
Voorbeeld 1: Binnen het thema ‘de baby’ leren we de kleuters vergelijken naar grootte
door hen kledij voor de baby maar ook kledij voor een kleuter aan te bieden.
Voorbeeld 2: Binnen het thema ‘poetsen’ laten we kleuters met ‘echt’ poetsmateriaal aan
de slag gaan, in plaats van met de speelgoedversie daarvan.
• Werkelijkheidsnabij principe
Je verhoogt de betrokkenheid van kleuters door te werken met reële en betekenisvolle
situaties uit hun eigen omgeving. Het uitgangspunt is om kleuters zoveel mogelijk in
contact te brengen met het echte leven rondom hen. Zo is het bijvoorbeeld zinvoller om
hoeveelheden te leren vergelijken bij het dekken van de tafel in de poppenhoek dan bij
abstracte materialen zoals blokken of ballen in de kring.
Bijvoorbeeld: bij het thema bos ga je naar een echt bos, en bij het leren over schaduwen
ga je op zoek naar plekken waar schaduwen op een betekenisvolle manier zichtbaar zijn.
3
, • Geleidelijkheidsprincipe
Bij wiskundige initiatie en wereldoriëntatie bouwen we activiteiten stapsgewijs op, zodat
kleuters geleidelijk complexe begrippen en vaardigheden leren. Dit gebeurt volgens een
aantal principes:
Impressie → expressie: kleuters krijgen eerst indrukken, daarna leren ze dingen zelf
uitdrukken.
Concreet → schematisch → abstract: we starten met echte voorwerpen, daarna met
afbeeldingen of tekeningen, en uiteindelijk zonder visuele ondersteuning.
Gemakkelijk → moeilijk: we beginnen met eenvoudige taken en bouwen dit op naar
uitdagendere opdrachten.
Bekend → nieuw: nieuwe leerinhouden worden gekoppeld aan wat de kleuters al
kennen.
Ervaren → materiaal: kleuters doen eerst zelf iets, bijvoorbeeld zichzelf “groot maken”,
en koppelen dit later aan concrete materialen zoals een grote beer.
Modelleren → samen → zelf: de leerkracht doet eerst voor en verwoordt het, vervolgens
oefenen kleuters samen, en uiteindelijk voeren ze de activiteit zelfstandig uit.
Verwoorden van begrippen: eerst legt de leerkracht het begrip uit, daarna leren kleuters
zelf het begrip te benoemen en te verwoorden.
Voorbeeld: op een exploratietafel met herfstmaterialen (beukennoten, kastanjes,
dennenappels, bladeren, takken) laten we kleuters eerst vrij verkennen met alle
zintuigen. Vervolgens speelt de leerkracht mee om verbinding te maken en het spel te
begeleiden. Daarna wordt het spel verrijkt: bijvoorbeeld door op aantallen te wijzen (“er
zijn meer beukennoten dan kastanjes”) of door nieuwe materialen toe te voegen, zodat
kleuters worden geprikkeld zonder overprikkeld te raken.
• Interactieprincipe
Binnen wiskundige initiatie en wereldoriëntatie is interactie essentieel, zowel tussen
kleuters onderling als tussen kleuters en de leerkracht. Dit gebeurt verbaal en non-
verbaal, bijvoorbeeld door materialen te voelen, aanwijzingen te geven of handelingen te
demonstreren.
De leerkracht speelt een actieve rol door uitnodigende vragen te stellen en handelingen
van de ene kleuter te koppelen aan andere kleuters, waardoor denkprocessen zichtbaar
worden en kleuters zich bewust worden van hun eigen handelen, wat wederzijds leren
stimuleert. Vaak gebeurt dit in kleine begeleide groepen, afgewisseld met momenten
waarop kleuters zelfstandig of in groep aan de slag gaan, zodat sterke sociale interactie
en persoonlijke ontwikkeling optimaal worden bevorderd.
4
Hoofdstuk 1: Wereldoriëntatie en wiskundige initiatie in de kleuterklas
1.1 Het aanbod van wiskundige initiatie en wereldoriëntatie in de kleuterklas
De 3 belangrijke elementen bij het aanbieden van wiskundig initiatie en wereldoriëntatie:
3 Een rijk basismilieu scheppen: klasinrichting en hoekinrichting
4 Een mooi aanbod aan activiteiten en materialen
5 Een rijke leeromgeving die ontwikkeling bevorderend is
3 Rijk basismilieu
Klasinrichting:
1. In de klas voorzie je op verschillende plaatsen getalbeelden (om het aantal kleuters in de
hoeken aan te duiden, om het aantal boeken in de kast aan te duiden, om het aantal schorten
aan de kapstok aan te duiden, enz.).
2. Je voorziet een onderzoekshoek.
Hoekindeling:
• In de exploratietafel voorzie je een gevarieerd en gedoseerd aanbod aan materialen.
• In de huishoek voorzie je echte kookpotten en pannen in plaats van
speelgoedexemplaren.
1
,4 Aanbod materialen en activiteiten
Verschillende manieren om stimulerend tussen te komen op gebied van wiskunde en
wereldoriëntatie:
1. Tijdens functionele momenten: Vb. bij koek- en drankmomenten (Jij hebt al veel
gedronken, jouw flesje is bijna leeg), bij het vormen van een rij (De klasbaas mag als
eerste staan in de rij, de laatste doet de deur toe), bij het naar buiten gaan (Welk
weer is het? Wat moeten we aandoen?),..
2. Als activiteit op zich: vb. vogels buiten spotten en turven hoeveel vogels we van elke
soort zien.
3. Geïntegreerd binnen andere activiteiten/hoeken: vb. binnen een
bewegingsactiviteit kun je heel wat ruimtelijke begrippen aanbrengen (bv. spring
eens in de hoepel, uit de hoepel, sta voor de hoepel) en kan je ook aandacht hebben
voor het menselijk lichaam (bv. ga op je knieën zitten), De tafel dekken binnen de
poppenhoek zit boordevol wiskundige kansen (bv. voor 4 personen de tafel dekken)
en biedt ook heel wat mogelijkheden om stil te staan bij hoe en wat er in onze
maatschappij gegeten wordt.
2
,5 Ontwikkeling bevorderende omgeving
De didactische principes bij wiskunde en wereldoriëntatie activiteiten = richtlijnen voor een
goed kleuteronderwijs:
• Integratieproces
Kleuters hebben al voorkennis in wiskunde en wereldoriëntatie, op deze voorkennis
wordt nieuwe kennis en vaardigheden afgestemd.
Geïntegreerd werken is hier ook een onderdeel van: verschillende vakgebieden koppelen
aan wiskunde en wereldoriëntatie: bijvoorbeeld bij beeldactiviteiten waarin kleuters
dieren of meetkundige vormen vormgeven.
• Doelen
Als leerkracht kies je een beperkt en haalbaar aantal doelen die via het basismilieu en
activiteiten worden nagestreefd, zodat de kleuters gedurende de hele kleuterschool
grondig werken aan doelen in wiskundige initiatie, mens en maatschappij, en wetenschap
en techniek.
• Aanschouwelijkheidsprincipe
Het principe houdt in dat kleuters werken met betekenisvolle en haalbare materialen die
hun ontwikkeling ondersteunen, bij voorkeur ‘echte’ materialen, wat vooral belangrijk is
voor de jongste kleuters die nog moeilijk kunnen abstraheren.
Voorbeeld 1: Binnen het thema ‘de baby’ leren we de kleuters vergelijken naar grootte
door hen kledij voor de baby maar ook kledij voor een kleuter aan te bieden.
Voorbeeld 2: Binnen het thema ‘poetsen’ laten we kleuters met ‘echt’ poetsmateriaal aan
de slag gaan, in plaats van met de speelgoedversie daarvan.
• Werkelijkheidsnabij principe
Je verhoogt de betrokkenheid van kleuters door te werken met reële en betekenisvolle
situaties uit hun eigen omgeving. Het uitgangspunt is om kleuters zoveel mogelijk in
contact te brengen met het echte leven rondom hen. Zo is het bijvoorbeeld zinvoller om
hoeveelheden te leren vergelijken bij het dekken van de tafel in de poppenhoek dan bij
abstracte materialen zoals blokken of ballen in de kring.
Bijvoorbeeld: bij het thema bos ga je naar een echt bos, en bij het leren over schaduwen
ga je op zoek naar plekken waar schaduwen op een betekenisvolle manier zichtbaar zijn.
3
, • Geleidelijkheidsprincipe
Bij wiskundige initiatie en wereldoriëntatie bouwen we activiteiten stapsgewijs op, zodat
kleuters geleidelijk complexe begrippen en vaardigheden leren. Dit gebeurt volgens een
aantal principes:
Impressie → expressie: kleuters krijgen eerst indrukken, daarna leren ze dingen zelf
uitdrukken.
Concreet → schematisch → abstract: we starten met echte voorwerpen, daarna met
afbeeldingen of tekeningen, en uiteindelijk zonder visuele ondersteuning.
Gemakkelijk → moeilijk: we beginnen met eenvoudige taken en bouwen dit op naar
uitdagendere opdrachten.
Bekend → nieuw: nieuwe leerinhouden worden gekoppeld aan wat de kleuters al
kennen.
Ervaren → materiaal: kleuters doen eerst zelf iets, bijvoorbeeld zichzelf “groot maken”,
en koppelen dit later aan concrete materialen zoals een grote beer.
Modelleren → samen → zelf: de leerkracht doet eerst voor en verwoordt het, vervolgens
oefenen kleuters samen, en uiteindelijk voeren ze de activiteit zelfstandig uit.
Verwoorden van begrippen: eerst legt de leerkracht het begrip uit, daarna leren kleuters
zelf het begrip te benoemen en te verwoorden.
Voorbeeld: op een exploratietafel met herfstmaterialen (beukennoten, kastanjes,
dennenappels, bladeren, takken) laten we kleuters eerst vrij verkennen met alle
zintuigen. Vervolgens speelt de leerkracht mee om verbinding te maken en het spel te
begeleiden. Daarna wordt het spel verrijkt: bijvoorbeeld door op aantallen te wijzen (“er
zijn meer beukennoten dan kastanjes”) of door nieuwe materialen toe te voegen, zodat
kleuters worden geprikkeld zonder overprikkeld te raken.
• Interactieprincipe
Binnen wiskundige initiatie en wereldoriëntatie is interactie essentieel, zowel tussen
kleuters onderling als tussen kleuters en de leerkracht. Dit gebeurt verbaal en non-
verbaal, bijvoorbeeld door materialen te voelen, aanwijzingen te geven of handelingen te
demonstreren.
De leerkracht speelt een actieve rol door uitnodigende vragen te stellen en handelingen
van de ene kleuter te koppelen aan andere kleuters, waardoor denkprocessen zichtbaar
worden en kleuters zich bewust worden van hun eigen handelen, wat wederzijds leren
stimuleert. Vaak gebeurt dit in kleine begeleide groepen, afgewisseld met momenten
waarop kleuters zelfstandig of in groep aan de slag gaan, zodat sterke sociale interactie
en persoonlijke ontwikkeling optimaal worden bevorderd.
4
