Prof. Dr. Hubert Van Puyenbroeck en mevr. Lisa Waals
RELATIE- EN GEZINSTHERAPIE
Systeemtheoretische benaderingen van familie-, gezins- en intieme relaties
LEGENDE samenvatting:
• Zwarte tekst = syllabus/ cursus
• Vetgedrukte tekst = PowerPoints
• Grijze tekst = voorbeelden
• Grijze tekst in een kader = eigen nota’s
• Rode tekst in een kader = belangrijk voor het examen/ ballenbad
1. OORSPRONG EN BASIS VAN SYSTEEMDENKEN
We nemen een heel eigen/ uitdrukkelijk perspectief/ standpunt in het kijken van relaties, families, gezinnen, …
• Systeemdenken, een inleiding
• De algemene systeemtheorie en de cybernetica
o De Algemene Systeemtheorie van Ludwig von Bertalanffy (1901 – 1972)
o Norbert Wiener, grondlegger van de cybernetica (1894 – 1964)
o Gregory Bateson, bioloog, antropoloog, linguïst (1904 – 1980)
1.1 Systeemdenken, een inleiding
Systeemdenken biedt een krachtige lens om de complexe werkelijkheid van menselijke ervaringen te begrijpen,
vooral binnen de context van psychotherapie.
• Het is een manier van kijken naar de wereld die focust op de samenhang tussen verschillende elementen
binnen een geheel.
• In de psychotherapie betekent dit dat we niet alleen kijken naar de individuele cliënt, maar ook naar de
bredere context waarin deze cliënt zich bevindt.
‘bredere context’: m.a.w. cliënten die deel zijn van een geheel – die relaties hebben met anderen,
huisdieren, buren, collega’s, werk, hun job, vrienden, familieleden, …
• Een systeem bestaat uit verschillende elementen die met elkaar verbonden zijn. Deze elementen variëren
van gedachten en emoties tot sociale relaties en omgevingsfactoren.
• De interactie en de onderlinge samenhang tussen elementen (gedachten en emoties tot sociale relaties
en omgevingsfactoren) zijn cruciaal voor het begrijpen van het systeem als geheel.
• Zo biedt systeemtherapie een holistische benadering, waarin veranderingen in één deel van het systeem
positieve effecten kunnen hebben op het geheel.
1.1.1 Samenhang als essentieel kenmerk
Een van de belangrijkste principes van systeemdenken is dat samenhang essentieel is voor het vormen van een systeem.
• In psychotherapie is het van belang om te begrijpen hoe de samenhang tussen verschillende elementen de
ervaring van de cliënt beïnvloedt.
• Wanneer we stellen dat "alles met alles samenhangt", benadrukken we dat de interacties en relaties tussen
verschillende elementen een diepere impact hebben op iemands psychologische toestand dan enkel het
individuele element zelf.
, Zo worden bv. de gevoelens van een cliënt sterk beïnvloed door de relaties met familieleden, vrienden en collega’s.
De samenhang tussen deze relaties kan meer impact hebben op ieders mentale welzijn, dus ruimer dan enkel op de
individuele cliënt zelf. Hieruit blijkt dat we in psychotherapie best de focus leggen op deze netwerken van relaties,
en op de context van het systeem, i.p.v. alleen op de symptomen van de cliënt.
1.1.2 De context van het systeem
De context of omgeving van een systeem bestaat uit elementen die een directe invloed uitoefenen op het systeem.
Dit zijn de “nabije” elementen die in interactie staan met de cliënt.
‘Nabije elementen’ = het is niet ver weg, het is hier en nu – bv. overleden grootvader die nog steeds in de
herinneringen zit (waarbij je nog altijd een weg aan het zoeken bent in het afscheid daarvan/ in het verwerken/ in
het rouwproces) (vaak zetten we in de praktijk een stoel bij wanneer het gaat over een overledene – familie, vriend,
huisdier; dan maakt men daar in het gesprek letterlijk plaats voor door een stoel erbij te plaatsen)
• In een therapeutische setting kan dit betekenen dat de therapeut niet alleen het individu behandelt, maar
ook aandacht heeft voor de dynamiek binnen het gezin, de sociale kring of zelfs de bredere culturele context.
• Door te begrijpen welke elementen in de omgeving de meeste samenhang vertonen met de cliënt, kan de
therapeut effectievere interventies ontwikkelen.
• Dit betekent dat het belangrijk is om de cliënt niet als een op zichzelf staand individu te zien, maar als iemand
die deel uitmaakt van een groter geheel.
• Dit kan helpen bij het identificeren van patronen die de problemen van de cliënt voeden en kan zo leiden tot
meer duurzame veranderingen.
1.1.3 Het universum van het systeem
Naast de context zijn er ook andere elementen die deel uitmaken van het “universum” van het systeem.
‘Universum’ = ‘zelfs de meest eenzame cliënt is niet alleen’; heeft een netwerk, heeft relaties – het universum is
het ons omringende wereld (ook jij als therapeut maakt deel uit van het universum rond de cliënt)
• Dit zijn elementen die minder direct verband houden met de cliënt, maar toch een rol kunnen spelen in de
bredere dynamiek.
• Deze elementen kunnen culturele normen, maatschappelijke verwachtingen of zelfs historische invloeden zijn.
• Het erkennen van deze bredere invloeden kan de therapeut helpen om een vollediger beeld van de situatie
van de cliënt te krijgen.
• De therapeut kijkt naar de persoonlijke geschiedenis van de cliënt die bv. worstelt met angst, en naar de
bredere maatschappelijke verwachtingen die van invloed kunnen zijn op het angstgevoel.
• Het systeemdenken moedigt therapeuten aan om deze bredere contexten te verkennen, wat kan leiden tot
meer inzicht en effectievere behandelingen.
1.1.4 Elementen als systemen
Een interessant aspect van systeemdenken is dat elk element binnen een systeem ook als een systeem op zich kan
worden beschouwd.
Bekijk het als een bloemkoolstructuur, waarbij elk roosje deel is van een grotere roos (ook jou lichaam, met o.a.
het spiersysteem, zijn allemaal systemen op zich die een geheel vormen en het geheel is meer dan gewoon al die
systemen bij elkaar – jou lichaam is dan ook deel van een groter geheel; van jou gezin, van jou leven/ jou wereld)
• Een individu, een gezin of zelfs een organisatie zijn allemaal samengestelde gehelen die in verbinding staan
met andere systemen.
• Elk van deze systemen heeft zijn eigen dynamiek en interacties, wat de holistische benadering in de psycho-
therapie onderstreept.
2
,Als we dan kijken naar een gezin als een systeem, kunnen we de interacties tussen de gezinsleden analyseren.
• Elk lid heeft zijn eigen gedachten, emoties en gedragingen, context en geschiedenis. Dat alles vormt
samen een complex geheel.
‘Complex’ = een veelheid aan interacties/ relaties/ loyaliteit/ …
• Wanneer we in therapie werken met een gezin, is het essentieel om te begrijpen hoe deze individuele
systemen met elkaar interageren en hoe ze gezamenlijk bijdragen aan de dynamiek van het gezin als
geheel.
• Niks zeggen is ook iets doen; naar de interacties gaan we kijken!
• Anders dan de (klassieke) gedragstherapie, gaan wij niet zozeer kijken naar het belonen/ het versterken/ het
bestraffen – m.a.w.: als er gaagedragsproblemen zijn, gaan we kijken naar een geheel/ netwerk/ systeem in
het gezin/ gewoontes/ gedrags- of interactie- of afwegingspatronen/ …
1.1.5 Het gezin als systeem
In systeemdenken binnen de psychotherapie wordt het gezin gezien als een dynamisch systeem waarin de leden met
elkaar verbonden zijn en elkaar beïnvloeden.
• Dit perspectief erkent dat gedrag en emotionele problemen van een individu niet in isolatie kunnen worden
begrepen, maar altijd binnen de context van de gezinsrelaties.
• Elk lid speelt een specifieke rol en vervult bepaalde functies, wat leidt tot patronen van interactie.
Bv. Als één gezinslid worstelt met angst, kan dit de communicatie, routines en emoties van het hele gezin
beïnvloeden.
• Therapie kan zich richten op het herkennen van deze patronen en het bevorderen van gezonde interacties.
• Door het gezin als systeem te beschouwen, kunnen therapeuten niet alleen de symptomen van een individu
aanpakken, maar ook de onderliggende dynamieken die bijdragen aan problemen.
• Een interventie gericht op het verbeteren van de communicatie tussen gezinsleden, zodat iedereen zich gehoord
en begrepen voelt, versterkt niet alleen de onderlinge banden, maar bevordert ook het welzijn van elk individu.
1.1.6 Andere systemen
• De private groepspraktijk als systeem
• De ‘patiënt’ als systeem, het systeem waar de patiënt deel van uitmaakt
‘patiënt’ – Prof: ‘In mijn praktijk komen niet noodzakelijk patiënten, maar cliënten – want niet iedereen
die de praktijk binnenwandeld is ziek’
• Een centrum voor geestelijke gezondheidszorg als systeem
• Het eerste masterjaar in de opleiding psychologie aan de universiteit als systeem
• Het familliebedrijf als systeem
• Mijn eigen start-up als systeem
• Het voltooien van een masterproef aan de universiteit als een systemisch gebeuren
• De speelplaats van de kleuterschool
• ….
3
, De private groepspraktijk als systeem
Een groepspraktijk voor psychotherapie kan worden beschouwd als een systeem waarin diverse therapeuten en
cliënten met elkaar verbonden zijn en elkaar beïnvloeden.
• In dit systeem zijn de therapeuten niet alleen verantwoordelijk voor hun individuele cliënten, maar ook voor
de dynamiek die binnen de groep ontstaat.
• Elke therapeut brengt unieke expertise, stijl en perspectief in de praktijk, wat bijdraagt aan een rijke
uitwisseling van ideeën en behandelmethoden.
• De interacties tussen therapeuten en cliënten vormen patronen die invloed hebben op het algehele
functioneren van de praktijk.
Bv. Wanneer therapeuten open communiceren en samenwerken, bevorderen ze een positieve en ondersteunende
sfeer die de e ectiviteit van de therapie voor cliënten kan verhogen. Tegelijkertijd kunnen cliënten elkaar inspireren
en steunen, wat de therapeutische processen versterkt.
9 Systeemdenken in deze context helpt therapeuten om niet alleen aandacht te besteden aan individuele
cliënten, maar ook om te kijken naar de bredere context van de groepspraktijk. Dit kan leiden tot
voortdurende reflectie en aanpassing van behandelingen o.b.v. feedback en observaties. Door te erkennen
dat de groepsdynamiek een cruciale rol speelt in de therapie, kunnen therapeuten effectievere strategieën
ontwikkelen en de algehele kwaliteit van de zorg verbeteren.
Een centrum voor geestelijke gezondheidszorg als systeem
Een centrum voor geestelijke gezondheidszorg (GGZ) kan worden beschouwd als een dynamisch systeem waarin
diverse disciplines en professionals samenwerken om de mentale gezondheid van cliënten te bevorderen.
• Dit systeem omvat therapeuten, psychiaters, verpleegkundigen en maatschappelijk werkers, die elk hun
eigen expertise en aanpak inbrengen.
• De samenwerking tussen deze verschillende professionals is cruciaal voor het bieden van geïntegreerde zorg.
• In een GGZ-centrum zijn de interacties tussen medewerkers en cliënten bepalend voor de effectiviteit van de
behandeling.
Bv. Wanneer een psycholoog en een psychiater goed communiceren over de voortgang van een cliënt, kan
dit leiden tot meer gerichte en effectieve behandelingen.
• Daarnaast spelen ook externe factoren, zoals de betrokkenheid van familieleden of samenwerkings-
verbanden met andere zorginstellingen, een belangrijke rol.
• Systeemdenken in de GGZ benadrukt dat veranderingen in één aspect van het systeem (bv. de invoering van
nieuwe behandelmethoden of beleidswijzigingen) impact kunnen hebben op andere onderdelen.
• Door deze onderlinge afhankelijkheid te erkennen, kunnen professionals in de geestelijke gezondheidszorg
niet alleen individuen ondersteunen, maar ook bredere verbeteringen in de zorgstructuur aansteken.
• Dit resulteert in een holistische benadering die zowel het welzijn van cliënten als de effectiviteit van de zorg-
diensten bevordert.
Het eerste masterjaar in de opleiding psychologie aan de universiteit als systeem
Het eerste masterjaar in de opleiding psychologie aan de universiteit kan worden beschouwd als een complex
systeem waarin verschillende elementen samenkomen om de leerervaring van studenten te vormen.
• Binnen dit systeem zijn er diverse componenten, zoals cursussen, docenten, medestudenten en onderzoeks-
projecten, die allemaal met elkaar in interactie staan.
• Elke cursus draagt bij aan de ontwikkeling van specifieke vaardigheden en kennis, terwijl docenten hun
expertise en begeleiding aanbieden.
4
RELATIE- EN GEZINSTHERAPIE
Systeemtheoretische benaderingen van familie-, gezins- en intieme relaties
LEGENDE samenvatting:
• Zwarte tekst = syllabus/ cursus
• Vetgedrukte tekst = PowerPoints
• Grijze tekst = voorbeelden
• Grijze tekst in een kader = eigen nota’s
• Rode tekst in een kader = belangrijk voor het examen/ ballenbad
1. OORSPRONG EN BASIS VAN SYSTEEMDENKEN
We nemen een heel eigen/ uitdrukkelijk perspectief/ standpunt in het kijken van relaties, families, gezinnen, …
• Systeemdenken, een inleiding
• De algemene systeemtheorie en de cybernetica
o De Algemene Systeemtheorie van Ludwig von Bertalanffy (1901 – 1972)
o Norbert Wiener, grondlegger van de cybernetica (1894 – 1964)
o Gregory Bateson, bioloog, antropoloog, linguïst (1904 – 1980)
1.1 Systeemdenken, een inleiding
Systeemdenken biedt een krachtige lens om de complexe werkelijkheid van menselijke ervaringen te begrijpen,
vooral binnen de context van psychotherapie.
• Het is een manier van kijken naar de wereld die focust op de samenhang tussen verschillende elementen
binnen een geheel.
• In de psychotherapie betekent dit dat we niet alleen kijken naar de individuele cliënt, maar ook naar de
bredere context waarin deze cliënt zich bevindt.
‘bredere context’: m.a.w. cliënten die deel zijn van een geheel – die relaties hebben met anderen,
huisdieren, buren, collega’s, werk, hun job, vrienden, familieleden, …
• Een systeem bestaat uit verschillende elementen die met elkaar verbonden zijn. Deze elementen variëren
van gedachten en emoties tot sociale relaties en omgevingsfactoren.
• De interactie en de onderlinge samenhang tussen elementen (gedachten en emoties tot sociale relaties
en omgevingsfactoren) zijn cruciaal voor het begrijpen van het systeem als geheel.
• Zo biedt systeemtherapie een holistische benadering, waarin veranderingen in één deel van het systeem
positieve effecten kunnen hebben op het geheel.
1.1.1 Samenhang als essentieel kenmerk
Een van de belangrijkste principes van systeemdenken is dat samenhang essentieel is voor het vormen van een systeem.
• In psychotherapie is het van belang om te begrijpen hoe de samenhang tussen verschillende elementen de
ervaring van de cliënt beïnvloedt.
• Wanneer we stellen dat "alles met alles samenhangt", benadrukken we dat de interacties en relaties tussen
verschillende elementen een diepere impact hebben op iemands psychologische toestand dan enkel het
individuele element zelf.
, Zo worden bv. de gevoelens van een cliënt sterk beïnvloed door de relaties met familieleden, vrienden en collega’s.
De samenhang tussen deze relaties kan meer impact hebben op ieders mentale welzijn, dus ruimer dan enkel op de
individuele cliënt zelf. Hieruit blijkt dat we in psychotherapie best de focus leggen op deze netwerken van relaties,
en op de context van het systeem, i.p.v. alleen op de symptomen van de cliënt.
1.1.2 De context van het systeem
De context of omgeving van een systeem bestaat uit elementen die een directe invloed uitoefenen op het systeem.
Dit zijn de “nabije” elementen die in interactie staan met de cliënt.
‘Nabije elementen’ = het is niet ver weg, het is hier en nu – bv. overleden grootvader die nog steeds in de
herinneringen zit (waarbij je nog altijd een weg aan het zoeken bent in het afscheid daarvan/ in het verwerken/ in
het rouwproces) (vaak zetten we in de praktijk een stoel bij wanneer het gaat over een overledene – familie, vriend,
huisdier; dan maakt men daar in het gesprek letterlijk plaats voor door een stoel erbij te plaatsen)
• In een therapeutische setting kan dit betekenen dat de therapeut niet alleen het individu behandelt, maar
ook aandacht heeft voor de dynamiek binnen het gezin, de sociale kring of zelfs de bredere culturele context.
• Door te begrijpen welke elementen in de omgeving de meeste samenhang vertonen met de cliënt, kan de
therapeut effectievere interventies ontwikkelen.
• Dit betekent dat het belangrijk is om de cliënt niet als een op zichzelf staand individu te zien, maar als iemand
die deel uitmaakt van een groter geheel.
• Dit kan helpen bij het identificeren van patronen die de problemen van de cliënt voeden en kan zo leiden tot
meer duurzame veranderingen.
1.1.3 Het universum van het systeem
Naast de context zijn er ook andere elementen die deel uitmaken van het “universum” van het systeem.
‘Universum’ = ‘zelfs de meest eenzame cliënt is niet alleen’; heeft een netwerk, heeft relaties – het universum is
het ons omringende wereld (ook jij als therapeut maakt deel uit van het universum rond de cliënt)
• Dit zijn elementen die minder direct verband houden met de cliënt, maar toch een rol kunnen spelen in de
bredere dynamiek.
• Deze elementen kunnen culturele normen, maatschappelijke verwachtingen of zelfs historische invloeden zijn.
• Het erkennen van deze bredere invloeden kan de therapeut helpen om een vollediger beeld van de situatie
van de cliënt te krijgen.
• De therapeut kijkt naar de persoonlijke geschiedenis van de cliënt die bv. worstelt met angst, en naar de
bredere maatschappelijke verwachtingen die van invloed kunnen zijn op het angstgevoel.
• Het systeemdenken moedigt therapeuten aan om deze bredere contexten te verkennen, wat kan leiden tot
meer inzicht en effectievere behandelingen.
1.1.4 Elementen als systemen
Een interessant aspect van systeemdenken is dat elk element binnen een systeem ook als een systeem op zich kan
worden beschouwd.
Bekijk het als een bloemkoolstructuur, waarbij elk roosje deel is van een grotere roos (ook jou lichaam, met o.a.
het spiersysteem, zijn allemaal systemen op zich die een geheel vormen en het geheel is meer dan gewoon al die
systemen bij elkaar – jou lichaam is dan ook deel van een groter geheel; van jou gezin, van jou leven/ jou wereld)
• Een individu, een gezin of zelfs een organisatie zijn allemaal samengestelde gehelen die in verbinding staan
met andere systemen.
• Elk van deze systemen heeft zijn eigen dynamiek en interacties, wat de holistische benadering in de psycho-
therapie onderstreept.
2
,Als we dan kijken naar een gezin als een systeem, kunnen we de interacties tussen de gezinsleden analyseren.
• Elk lid heeft zijn eigen gedachten, emoties en gedragingen, context en geschiedenis. Dat alles vormt
samen een complex geheel.
‘Complex’ = een veelheid aan interacties/ relaties/ loyaliteit/ …
• Wanneer we in therapie werken met een gezin, is het essentieel om te begrijpen hoe deze individuele
systemen met elkaar interageren en hoe ze gezamenlijk bijdragen aan de dynamiek van het gezin als
geheel.
• Niks zeggen is ook iets doen; naar de interacties gaan we kijken!
• Anders dan de (klassieke) gedragstherapie, gaan wij niet zozeer kijken naar het belonen/ het versterken/ het
bestraffen – m.a.w.: als er gaagedragsproblemen zijn, gaan we kijken naar een geheel/ netwerk/ systeem in
het gezin/ gewoontes/ gedrags- of interactie- of afwegingspatronen/ …
1.1.5 Het gezin als systeem
In systeemdenken binnen de psychotherapie wordt het gezin gezien als een dynamisch systeem waarin de leden met
elkaar verbonden zijn en elkaar beïnvloeden.
• Dit perspectief erkent dat gedrag en emotionele problemen van een individu niet in isolatie kunnen worden
begrepen, maar altijd binnen de context van de gezinsrelaties.
• Elk lid speelt een specifieke rol en vervult bepaalde functies, wat leidt tot patronen van interactie.
Bv. Als één gezinslid worstelt met angst, kan dit de communicatie, routines en emoties van het hele gezin
beïnvloeden.
• Therapie kan zich richten op het herkennen van deze patronen en het bevorderen van gezonde interacties.
• Door het gezin als systeem te beschouwen, kunnen therapeuten niet alleen de symptomen van een individu
aanpakken, maar ook de onderliggende dynamieken die bijdragen aan problemen.
• Een interventie gericht op het verbeteren van de communicatie tussen gezinsleden, zodat iedereen zich gehoord
en begrepen voelt, versterkt niet alleen de onderlinge banden, maar bevordert ook het welzijn van elk individu.
1.1.6 Andere systemen
• De private groepspraktijk als systeem
• De ‘patiënt’ als systeem, het systeem waar de patiënt deel van uitmaakt
‘patiënt’ – Prof: ‘In mijn praktijk komen niet noodzakelijk patiënten, maar cliënten – want niet iedereen
die de praktijk binnenwandeld is ziek’
• Een centrum voor geestelijke gezondheidszorg als systeem
• Het eerste masterjaar in de opleiding psychologie aan de universiteit als systeem
• Het familliebedrijf als systeem
• Mijn eigen start-up als systeem
• Het voltooien van een masterproef aan de universiteit als een systemisch gebeuren
• De speelplaats van de kleuterschool
• ….
3
, De private groepspraktijk als systeem
Een groepspraktijk voor psychotherapie kan worden beschouwd als een systeem waarin diverse therapeuten en
cliënten met elkaar verbonden zijn en elkaar beïnvloeden.
• In dit systeem zijn de therapeuten niet alleen verantwoordelijk voor hun individuele cliënten, maar ook voor
de dynamiek die binnen de groep ontstaat.
• Elke therapeut brengt unieke expertise, stijl en perspectief in de praktijk, wat bijdraagt aan een rijke
uitwisseling van ideeën en behandelmethoden.
• De interacties tussen therapeuten en cliënten vormen patronen die invloed hebben op het algehele
functioneren van de praktijk.
Bv. Wanneer therapeuten open communiceren en samenwerken, bevorderen ze een positieve en ondersteunende
sfeer die de e ectiviteit van de therapie voor cliënten kan verhogen. Tegelijkertijd kunnen cliënten elkaar inspireren
en steunen, wat de therapeutische processen versterkt.
9 Systeemdenken in deze context helpt therapeuten om niet alleen aandacht te besteden aan individuele
cliënten, maar ook om te kijken naar de bredere context van de groepspraktijk. Dit kan leiden tot
voortdurende reflectie en aanpassing van behandelingen o.b.v. feedback en observaties. Door te erkennen
dat de groepsdynamiek een cruciale rol speelt in de therapie, kunnen therapeuten effectievere strategieën
ontwikkelen en de algehele kwaliteit van de zorg verbeteren.
Een centrum voor geestelijke gezondheidszorg als systeem
Een centrum voor geestelijke gezondheidszorg (GGZ) kan worden beschouwd als een dynamisch systeem waarin
diverse disciplines en professionals samenwerken om de mentale gezondheid van cliënten te bevorderen.
• Dit systeem omvat therapeuten, psychiaters, verpleegkundigen en maatschappelijk werkers, die elk hun
eigen expertise en aanpak inbrengen.
• De samenwerking tussen deze verschillende professionals is cruciaal voor het bieden van geïntegreerde zorg.
• In een GGZ-centrum zijn de interacties tussen medewerkers en cliënten bepalend voor de effectiviteit van de
behandeling.
Bv. Wanneer een psycholoog en een psychiater goed communiceren over de voortgang van een cliënt, kan
dit leiden tot meer gerichte en effectieve behandelingen.
• Daarnaast spelen ook externe factoren, zoals de betrokkenheid van familieleden of samenwerkings-
verbanden met andere zorginstellingen, een belangrijke rol.
• Systeemdenken in de GGZ benadrukt dat veranderingen in één aspect van het systeem (bv. de invoering van
nieuwe behandelmethoden of beleidswijzigingen) impact kunnen hebben op andere onderdelen.
• Door deze onderlinge afhankelijkheid te erkennen, kunnen professionals in de geestelijke gezondheidszorg
niet alleen individuen ondersteunen, maar ook bredere verbeteringen in de zorgstructuur aansteken.
• Dit resulteert in een holistische benadering die zowel het welzijn van cliënten als de effectiviteit van de zorg-
diensten bevordert.
Het eerste masterjaar in de opleiding psychologie aan de universiteit als systeem
Het eerste masterjaar in de opleiding psychologie aan de universiteit kan worden beschouwd als een complex
systeem waarin verschillende elementen samenkomen om de leerervaring van studenten te vormen.
• Binnen dit systeem zijn er diverse componenten, zoals cursussen, docenten, medestudenten en onderzoeks-
projecten, die allemaal met elkaar in interactie staan.
• Elke cursus draagt bij aan de ontwikkeling van specifieke vaardigheden en kennis, terwijl docenten hun
expertise en begeleiding aanbieden.
4
