Samenvatting - Religie, zingeving en levensbeschouwing (A09C5A)

Inhoud
Les 1: Wetenschap, technologie en de “zingevende interesse”...................2
Les 2: Religie, zingeving en wetenschap....................................................16
Les 3: Religie, secularisatie en redelijkheid................................................30
Les 4: Woede en straf.................................................................................48
Les 5: De goddelijke en menselijke wet.....................................................68
Les 6: Euthanasie, zingeving, levensbeschouwing, recht en politiek.........86




1

, Les 1: Wetenschap, technologie en de “zingevende
interesse”

1) Waar dit vak over gaat (en waarom “religie” een misleidende naam is)

Het vak heet Religie, zingeving en levensbeschouwing (RZL) en is bewust niet gewoon
“religie”. De oudere naam (tot 2002) was “Vraagstukken uit de godsdienstwetenschappen”.
Dat riep de (begrijpelijke) achterdocht op dat het om een soort late “bekering tot het
christendom” zou gaan, of om iets vergelijkbaar met het vak godsdienst uit het middelbaar.
De naamswijziging naar RZL maakt expliciet dat het niet enkel over religie gaat, maar ook
over zingeving en levensbeschouwing: manieren waarop mensen betekenis geven aan hun
leven, en bredere kaders (waarden, overtuigingen, mensbeelden) waarmee ze zichzelf en de
wereld begrijpen.

De centrale invalshoek is dat het niet gaat over één los “domein” naast andere domeinen,
maar over een dimensie die in bijna alle levensdomeinen terugkomt: privéleven, studies,
professioneel handelen, maatschappelijke/politieke betrokkenheid, enz. Kernterm: de
zingevende interesse (het menselijke verlangen naar betekenis/zin).

Waarom dit in een rechtenopleiding past

De universiteit vormt niet enkel “specialisten” in één discipline; ze wil ook persoonsvorming
(vorming als persoon) en werkt met het idee van een “disciplinary future self”: onderwijs
moet bijdragen aan het latere professionele functioneren. In rechtscontexten spelen achter
allerlei beslissingen mensbeelden en normatieve intuïties mee (bv. in het strafrecht):

 Zie je de mens vooral als een wezen dat je moet sturen/manipuleren (gedrag
controleren), dan krijgt straf een andere betekenis (instrumenteel: gedragssturing).

 Zie je de mens vooral als een moreel verantwoordelijk wezen, dan ligt een andere
betekenis van straf voor de hand (bv. verantwoordelijkheid aanspreken; vergelding
kan daarbij een rol krijgen).
Omdat rechtspraktijk voortdurend met mensen, gedrag, verantwoordelijkheid en
normativiteit te maken heeft, is het zinvol (en bijna onvermijdelijk) dat je met zulke
achtergronden leert omgaan.

Wie geeft het vak

De docent van dit college heeft theologie en filosofie gestudeerd, werkt aan de faculteit
theologie en deeltijds ook aan rechten & criminologie, en is daarnaast ook (deels) werkzaam
in de gevangenis als katholiek aalmoezenier. Ook de collega die later lessen verzorgt,
combineert academisch werk met gevangenispastoraat.


2

,2) Opbouw van het vak: lessenreeks, thema’s, materiaal, evaluatie

Omvang en opzet

 6 lesmomenten van telkens 2 uur.

 Daarnaast een online component (module) waarmee je 2/20 kan verdienen
(praktisch “gratis” mits je deadlines respecteert).

Overzicht van de 6 lessen (data + thema)

1. 1 oktober – Cognitieve, manipulatieve en zingevende interesse

2. 8 oktober – Religie, wetenschap en zingeving

3. 15 oktober – Religie, secularisatie en redelijkheid

4. 5 november – Woede en straf

5. 26 november – De goddelijke en menselijke wet

6. 10 december – Levenseinde: levensbeschouwing in de publieke sfeer

Inhoudelijk vooruitblik:

 De lessen 2 en 3 behandelen religie (niet beperkt tot christendom), inclusief het
nuanceren van populaire vooronderstellingen zoals:

o “In een wetenschappelijke tijd is geloven niet meer van deze tijd.”

o “Hoe moderner een samenleving, hoe minder religieus” (secularisatiethese).

 Les 4: straf via een omweg langs Aristoteles en wat hij schrijft over woede.

 Les 5: wet in religies (bv. in de Bijbel) en verhouding tussen goddelijke wet en
menselijke wet.

 Les 6: politiek en levensbeschouwing, met casus levenseinde/euthanasie; vraag naar
de plaats van religie/levensbeschouwing in de publieke sfeer (religie als “privézaak”
wordt in vraag gesteld).

Cursusmateriaal

 Alles wat in de lessen aan bod komt is examenstof.

 Lesopnames verschijnen op Ultra/Toledo (als tegemoetkoming voor wie niet kan
komen), maar aanwezigheid blijft sterk aangeraden.

 Er worden ook teksten online geplaatst; ook daarover kunnen examenvragen komen.

 Notities “verkopen” of commercialiseren (studentencursussen) is niet oké.


3

,  In de les wordt niet gewerkt met studenten die “opgeroepen” worden om te
antwoorden; de setting is bedoeld om rustig te luisteren (vragen kunnen wel, en
inhoudelijke vragen kunnen ook via mail).

Evaluatie (20 punten)

1. Schriftelijk examen (18/20):

 6 meerkeuzevragen met giscorrectie (bestraffing van foute antwoorden): 6/20

 3 open vragen: elk 4 punten, samen 12/20

2. Module (2/20): deelname levert 2/20 op als alles correct en op tijd gebeurt, anders
0/2.

Module: “alles-of-niets” en deadlines

 Inschrijving op Toledo-module vanaf 31/10/2025 12:00

 Deadline luik 1 en 2: 23/11/2025 23:59

 Discussieforum opent rond 25/11/2025 14:00 (luik 3)

 Deadline eerste bijdrage: 28/11/2025 23:59

 Deadline reacties op anderen: 03/12/2025 23:59

 Deadline attestatie deelname: 08/12/2025 23:59

 Eén deadline missen = 0/2, ook voor Erasmusstudenten; geen herkansing voor die 2
punten.

De module bestaat uit verschillende thema’s (bv. misdaad en straf, duurzaamheid, …). Je kiest
er één, doorloopt onderdelen binnen een bepaalde periode en neemt deel aan een
interfacultair discussieforum. Daarna post je een attestatie vóór de deadline.



3) De kern van Les 1: zingeving in relatie tot wetenschap en technologie

De les werkt in drie grote stappen:

1. Wetenschap – betekenis – leefwereld

2. De drie interesses van de mens: zingevend, cognitief, manipulatief

3. Conclusie: wat “zingeving” uiteindelijk typeert




4

,DEEL A — Leefwereld, wetenschap, redelijkheid

4) Husserl: “leefwereld” als vertrekpunt

Leefwereld (Lebenswelt)

De leefwereld is de wereld zoals mensen er oorspronkelijk in leven. Die is:

 intersubjectief: gedeeld met anderen

 persoonlijk: we ontmoeten personen (en dingen die op personen betrokken zijn)

 betekenisvol: dingen en personen verschijnen primair met betekenis, niet als “kale
objecten”

Voorbeelden van “betekenisvol”:

 Stoelen zijn “om op te zitten” (gericht op personen).

 Een computer is niet eerst een klomp materie, maar iets waarmee je communiceert,
werkt, lesgeeft, enz.

 Lesgeven kan zinvol zijn; objecten dragen mee die zin.

Husserl en Leuven

Husserl (1859–1938) is grondlegger van de fenomenologie. Zijn manuscripten dreigden in
nazi-Duitsland vernietigd te worden maar zijn gesmokkeld en bevinden zich in Leuven
(Husserl-archief). Dit onderstreept Leuven als belangrijke plaats in de filosofische traditie
rond fenomenologie.

5) Wat wetenschap doet (en waarom dat “tijdelijk” is)

Wetenschap:

1. vertrekt van de leefwereld (van betekenisvolle fenomenen)

2. maakt abstractie van die betekenis (subject–object schema, afstandelijkheid,
onpersoonlijkheid)

3. is een tijdelijke opschorting van de normale omgang met de leefwereld

4. keert terug naar de leefwereld

Voorbeeld: anatomie en het dode lichaam

 In de leefwereld is een dode persoon doorgaans omgeven door eerbied, rouw,
betekenis.

 Anatomie wordt pas mogelijk wanneer men (binnen een strikt kader) een lichaam als
object kan benaderen: opensnijden, ontleden, organen bekijken.



5

,  Dat is buiten wetenschappelijke context “gruwelijk”, maar binnen de wetenschap
tijdelijk toegestaan omdat men abstractie maakt van betekenis.

 Nadien moet men opnieuw terugkeren naar de leefwereld: dezelfde persoon die leert
ontleden, zal buiten dat kader een lichaam weer als betekenisvol behandelen.

Het filmpje “Cosmic Eye” (Louise)

Het filmpje visualiseert de wetenschappelijke beweging:

 Start in de leefwereld: een persoon in het gras.

 Uitzoomen: mens als stofje in kosmos.

 Inzoomen: mens als materie, moleculen, DNA, natuurwetten.

 Terugkeer: in omgang blijven we die persoon toch primair als persoon zien, niet als
“hoop moleculen”.

6) De cruciale vraag: wetenschap ↔ leefwereld

Er staat een spanning open:

 Moet de leefwereld “wetenschappelijker” worden (meer objectiverend, afstandelijk)?

 Of heeft de leefwereld een autonomie: eigen normen/patronen die niet door
wetenschappelijke rationaliteit vervangen kunnen worden?

Invloed van wetenschap op de leefwereld (voorbeeld: datingapps)

Een wetenschappelijke/objectiverende blik sijpelt binnen: mensen worden profielen,
eigenschappen, algoritmische matching. Toch wordt de keuze uiteindelijk niet volledig
uitbesteed: intuïtie (een sterk onwetenschappelijk instrument) speelt beslissend mee.

7) Redelijkheid versus rationaliteit (kernonderscheid)

 Rationaliteit (in deze context): wetenschappelijke, methode-gebonden, afstandelijke
manier van handelen/denken.

 Redelijkheid: wat in de leefwereld “past” binnen de betekenisvolle omgangsvormen,
verwachtingen en “wetten” van relaties en sociale situaties.

Voorbeeld: rationeel vrienden maken (maar onredelijk)

Stel: je komt studeren, wil vrienden maken en gebruikt persoonlijkheidstesten + Excel +
theorie om “ideale vrienden” te kiezen en naast hen te gaan zitten. Dat kan rationeel lijken
(optimalisatie), maar in de leefwereld wordt het onredelijk (creepy, niet hoe vriendschap
betekenis krijgt). Het onderstreept dat leefwereld-normen niet zomaar door
wetenschappelijke rationaliteit worden vervangen.



6

,DEEL B — De drie interesses van de mens (Burms & De Dijn) + uitwerking

8) Drie interesses: cognitief, manipulatief, zingevend

De mens heeft (minstens) drie fundamentele motieven/manieren van betrokken zijn op de
wereld:

8.1 Manipulatieve interesse (controle / werkelijkheid naar de hand zetten)

 Basisdrang om te overleven/handhaven door de werkelijkheid te transformeren in
nuttige zin.

 Veel menselijk handelen valt hieronder: iets regelen, iets kopen omdat je honger
hebt, problemen praktisch oplossen.

 De meest succesvolle uitdrukking hiervan is technologie: systematische beheersing
en controle (op kleine schaal en op grote schaal, bv. voedselproductie).

8.2 Cognitieve interesse (weten / kennis)

 Verlangen naar kennis over de werkelijkheid.

 Vaak in dienst van manipulatie (kennis om beter te kunnen handelen/controle
verwerven).

 Maar er bestaat ook onbaatzuchtige kennisdrang: pure nieuwsgierigheid (niet alleen
wetenschappers, ook kinderen, roddelaars, sensatiezoekers).

8.3 Zingevende interesse (betekenis / zin)

 Verlangen dat het leven en wat je overkomt in een betekenisgeheel kan worden
opgenomen.

 Niet altijd willen mensen een probleem “oplossen” (cognitief of manipulatief); soms
willen ze dat iets dat angstigt/bedroeft/bezighoudt ter sprake komt en een plaats
krijgt in een ruimer kader.

 Voorbeelden: een zieke heeft niet alleen medicatie nodig, maar ook troost; humor
kan bevrijden uit krampachtige zorg; een verhaal kan een kind helpen door
identificatie.

Overlap

De interesses overlappen: een gesprek kan tegelijk informatie uitwisselen (cognitief), iets
bekomen (manipulatief) en vooral relaties bevestigen (zingevend). Een “zuivere” zingevende
interesse los van de andere is eerder een theoretische grensfiguur; in het leven lopen ze door
elkaar.



9) Uitwerking 1: zingeving ↔ cognitie (drie stellingen)

7

,Stelling 1: veel “cognitieve” activiteiten zijn in wezen zingevend

Gesprek is het basisvoorbeeld:

 Inhoudelijk kan small talk cognitief banaal zijn (“goed weer / slecht weer”), en als je
echt info wil kan je die efficiënter elders vinden.

 Toch is het gesprek belangrijk omdat het een ritueel van erkenning is: je bevestigt de
relatie (buurman, kennis, vriend).

 Bij beste vrienden gaat het vaak “dieper”, maar nog altijd is het kernpunt niet data-
uitwisseling; het is een ander soort ritueel: een diepere erkenning en nabijheid (bv.
gevoelens kunnen delen).

Een kernformule hierbij: spreken is het vieren/bevestigen van een relatie.

Stelling 2: in zingeving bestaan redelijkheid en onredelijkheid, maar dat valt niet samen
met rationeel/irrationeel

 Wetenschappelijke rationaliteit kan botsen met leefwereld-redelijkheid.

 Het “vrienden-optimalisatie”-voorbeeld toont dat.

 Ook in relaties gelden “wetten” die niet vanuit wetenschap gecorrigeerd worden,
maar de betekenis van relaties mee uitmaken (bv. ruimte voor toeval; intuïtie;
gepaste vormen).

Stelling 3: wetenschappelijke kennis heeft vaak slechts beperkt gewicht in zingevende
relaties

Zelfs als wetenschap op een bepaald niveau “waar” beschrijft wat iets is (moleculen,
hersenprocessen), verandert dat niet automatisch hoe iets in de leefwereld verschijnt
(persoon, liefde, verantwoordelijkheid).

Voorbeeld A: liefde en chemie

Wetenschappelijke verklaringen (bv. aantrekkingskracht als geurstoffen/feromonen,
hormonale processen) kunnen worden gekend, maar blijven in het beleven van liefde
meestal secundair. In de concrete relatie blijft de ander verschijnen als persoon; de
verwondering over “het lukt” in een relatie blijft.

Voorbeeld B: straf en neurowetenschappen (determinisme → “straf afschaffen?”)

Er bestaat een positie die stelt:

 menselijk gedrag is neurologisch/fysiologisch gedetermineerd → vrije wil is illusie →
begrippen als verantwoordelijkheid en straf zijn achterhaald → misdadigers zijn
“defecte machines” die je moet herstellen, niet straffen.
Toegepast op de leefwereld zou dat betekenen dat de praktijk van schuld, woede,


8

, vergelding, verantwoordelijkheid principieel vervangen moet worden door een
“reparatiemodel”.

Daartegenover staat een kritische analyse:

 Zelfs als determinisme waar zou zijn op neurologisch/moleculair niveau, volgt daar
niet vanzelf uit dat leefwereld-praktijken verdwijnen.

 In face-to-face omgang blijven mensen boos, ervaren onrecht, vragen
verantwoordelijkheid en willen straf.

 Een poging om leefwereld volledig te herinrichten volgens dat wetenschappelijke
schema wordt gezien als zowel onwenselijk als praktisch onmogelijk: ze negeert de
autonome betekenisstructuren van de leefwereld.

Beeld: “strepen verf” en toch een windmolen zien

Je kunt weten dat een schilderij fysiek uit verfstroken bestaat, maar je blijft (in het kijken)
een windmolen en schepen zien. Zo “dringt” betekenis zich op; wetenschappelijke reductie
elimineert het leefwereld-betekeniskader niet.

Vertrouwen als eigen manier van “kennis” in relaties

Binnen zingevende relaties speelt kennis ook mee (bv. “bedriegt mijn partner mij?”), maar:

 de meest efficiënte methodes om kennis te verkrijgen (privédetective,
tracking/hacken) kunnen in de leefwereld onredelijk zijn omdat ze de relatie
beschadigen (vertrouwensbreuk).

 relationele kennis werkt typisch via vertrouwen: niet efficiënt, wel passend binnen de
normatieve structuur van relaties.



10) Wat Burms & De Dijn hier extra verdiepen (en wat je ermee “meeneemt”)

10.1 Zingeving is niet te reduceren tot manipulatie (“psychisch comfort”)

Een reductiegedachte luidt: religieuze/esthetische betekenissen zijn subtiele middelen om
comfort te vergroten, dus eigenlijk manipulatie.
Tegenargument:

 diepe verlangens zijn doorgaans gericht op concrete personen, situaties, objecten
(externe realiteiten), niet op een stroom prettige sensaties.

 Het verlangen naar zin uit zich in verbondenheid met iets dat ons overstijgt.



Gedachtenexperiment: ervaringsmachine


9

, Een machine die alle gewenste ervaringen levert, lijkt aantrekkelijk als alleen “ervaring” telt.
Maar het vooruitzicht werkt eerder afstotend: mensen willen niet permanent in een
kunstmatig ervaringenbad leven. Het experiment werkt juist omdat het toont dat we waarde
hechten aan echte externe realiteiten (bv. echte liefde), niet aan een geproduceerde illusie.

10.2 Erkenning als sleutelvoorbeeld: onverenigbaar met manipulatie

Erkenning (appreciatie, bewondering) heeft een paradoxale structuur:

 Ze is pas waardevol als de ander onafhankelijk is en je niet volledig controleert.

 Als je erkenning kan uitlokken of afdwingen, wordt ze waardeloos (je kan evengoed
jezelf applaudisseren).

 Erkenning impliceert daarom ook interesse in het risico van afwijzing: het positieve is
onlosmakelijk verbonden met de mogelijkheid van het negatieve.

 Erkenning ontstaat uit een zekere passiviteit: je wordt “in de ban” van een
oncontroleerbaar spel dat frustratie én genot kan opleveren.

 Wie te opzichtig erkenning zoekt, roept vaak weerstand op; mensen verbergen hun
erkenningshonger vaak precies omdat die erkenning anders “besmet” raakt.

10.3 Zingeving is ook niet te reduceren tot cognitie (“zin = helder inzicht”)

Er bestaat een filosofische neiging om te denken dat perfecte kennis automatisch zin
openbaart (bv. idee dat succes van wetenschap wijst op mysterieuze harmonie tussen
intellect en natuur, en dus op zinvolheid van de werkelijkheid).
Tegenargumenten (tweeledig):

1. Geen enkel cognitief inzicht is op zichzelf voldoende om zin-ervaring te veroorzaken.

2. De vraag naar zin kan niet in cognitieve termen beantwoord worden omdat ze zelf
niet puur cognitief geformuleerd wordt.

Voorbeeld: schilderij (en “consistentie”)

Iemand kan door argumentatie overtuigd raken dat zijn afkeer van een schilderij
inconsistent/irrationeel is en daarom een “gunstiger houding” aannemen (zelfs het kopen),
maar zonder toegang tot de esthetische waarde. Het motief is dan consistentiedrang, niet
esthetische gevoeligheid.

Analogie: moraal

Ook moreel handelen kan niet gereduceerd worden tot consistentie. Iemand kan “rekening
houden met anderen” uit rationalistische consistentiedwang, maar dat is niet hetzelfde als
moreel bewogen zijn.

Analogie: religie en godsbewijs


10