1: Media en mediatisering
vrijdag 26 september 2025 13:32
1. Het proces van gemedieerde communicatie
1.1. Media en het sociaal werk
Inzicht in de media is essentieel op micro-, meso- en macroniveau
- Informatie en communicatie
- Mediawijsheid en empowerment
- Welzijn en sociale cohesie
- Toegankelijkheid en digitale kloof
- Beeldvorming en publieke opinie
- Beleid en maatschappelijke verandering
1.2. De basismodellen van massacommunicatie
Laswell
Jaren '30-40 - 1 vd eerste communicatietheorieën
- Communicatie in één kernvraag:
- Lineair: eenrichtingsverkeer
- Monocausaal: intentie vd zender leidt automatisch tot gewenst effect
Sluit aan bij de injectienaaldtheorie:
Beschouwt media-effecten als directe injecties van invloed in een passief publiek
⇿ in praktijk zien we dat dit niet klopt!
Poster 'speak up for Palestine'
Wie: oxfam, wat: opspreken, hoe: poster, wie: voorbijgangers, effect: aandacht verspreiden
Bij de poster kan ruis zitten: taal, psychologisch…
Shannon & Weaver
- Gingen meer gaan kijken naar het kanaal, technische karakter, hoe?
- Communicatie loopt niet altijd in 1 richting, kan ruis op het kanaal zitten
○ Iemand kan bv poster afscheuren
- 3 belangrijke aanvullingen:
○ Kanaal en encodering/decodering
▪ Beïnvloeden allemaal hoe boodschap wordt begrepen
○ Feedback
▪ Mogelijkheid tot reageren vd ontvanger
○ Ruis
▪ Interne ruis: psychologische, semantische, mechanische
▪ Externe ruis
Gemedieerde communicatie is niet vanzelfsprekend!
⇨ misverstanden met cliënten of partners ontstaan vaak niet door slechte bedoelingen, maar door ruis in het
communicatieproces!
Oomkes
Communicatie = proces waarin zender en ontvanger elkaar continu beïnvloeden
- Benadrukt belang vd context
○ Omgeving, maar ook persoonlijke factoren!
- Communicatie = geslaagd ALS ontvanger de boodschap begrijpt zoals de
Mediawijsheid sem 3 Pagina 1
,Communicatie = proces waarin zender en ontvanger elkaar continu beïnvloeden
- Benadrukt belang vd context
○ Omgeving, maar ook persoonlijke factoren!
- Communicatie = geslaagd ALS ontvanger de boodschap begrijpt zoals de
zender die bedoelde
○ Belang van empathie, actief luisteren en openheid voor feedback
- Het is een dynamisch en relationeel proces
- Bruikbaar om communicatie via media te analyseren
1.3. Media en de media
Media maken media via media Wie maakt media waarmee? VRT maakt het journaal via televisie
De media: mainstream Medium: het kanaal, technisch Media (alledaags taalgebruik): de
mediabedrijven hulpmiddel inhouden (reels, posts, tv-programma's)
➟ 3 dimensies!
- Geen gescheiden werelden!
1: Media als technologisch communicatiemiddel
= het fysieke materiaal, de platformen, de infrastructuur (systemen: kabels, satellieten,…) en de apparaten waarmee
boodschappen worden gecreëerd, verspreid en geconsumeerd.
= traditionele en digitale media
Nieuwe technologieën beïnvloeden de werking van media
2: Media als inhoud en cultuur
= de inhoud, de boodschap die gegeven wordt, symbolische tekens en verhalen die betekenis geven aan onze
maatschappij.
Deze beïnvloeden ons zelfbeeld, wereldbeeld en mensbeeld
3: Media als industrie en economie
= de organisaties, structuren en praktijken die de productie en verspreiding van media bepalen.
(bijna) allemaal commercieel (VRT en BBC zijn overheid)
Klassieke spanning: winstmaximalisatie ⇿ werken in functie van publieke belangen
Enorme toevloed aan contentmakers
Door analyse van deze dimensie krijgen we zicht op de machtsverhoudingen, belangen en beperkingen die bepalen
welke inhouden circuleren
2. De mediatisering van de samenleving
Mediatisering = de invloed van media op de samenleving
Manieren van beïnvloeding
- Uitbreiding communicatie in tijd en ruimte
- Vervangen van activiteiten die vroeger face-to-face gebeurden
- Samensmelting van verschillende activiteiten door middel van media
- Medialogica
2.1. Mediatisering en globalisering
Globalisering = processen waardoor economieën, culturen en samenlevingen wereldwijd sterker geïntegreerd raken.
Mediatisering versterkt en versnelt dit proces door communicatie en interactie mogelijk te maken over grenzen
Mediawijsheid sem 3 Pagina 2
, Mediatisering versterkt en versnelt dit proces door communicatie en interactie mogelijk te maken over grenzen
heen.
- Globale economie
○ Sleutelrol vd media
▪ mondiale marketing en branding
▪ markten afhankelijk van informatie-uitwisseling
▪ samenwerkingsverbanden steunen op digitale communicatienetwerken
○ Mediatisering leidt tot spanningen
▪ homogeniserend effect v mondiale merken en reclamecampagnes, maar winsten zijn ongelijk verdeeld
- Culturele uitwisseling en hybridisering
○ Gedeelde mondiale cultuur
○ Proces is dubbelzinnig
▪ Homogenisering: platforms verspreiden wereldwijd herkenbare formats
▪ Hybridisering en glocalisering: mondiale invloeden worden lokaal aangepast en vermengd met
bestaande tradities
○ Geen eenrichtingsverkeer!
- Politieke en ideologische stromingen
○ Globalisering van politiek en ideologie
○ Politieke boodschappen, protesten en propaganda overstijgen nationale grenzen
○ Ook desinformatiecampagnes, verkiezingsbeïnvloeding en propaganda
- Soft power
○ Sinds 2e helft 20e eeuw hebben VS uitzonderlijke invloed gehad op mondiale mediacultuur
○ Ze hebben hun waarden en levensstijl wereldwijd verspreid = soft power
○ Cultureel imperialisme
▪ Vorm van overheersing waarbij Amerikaanse mediaproducten lokale en nationale tradities en
identiteiten verdringen
De wereld is een groot dorp geworden, informatie kan overal bekeken en opgevraagd worden.
2.2. Complexe connectiviteit en culturele reflexiviteit
➺ Complexe connectiviteit
= Media creëren netwerk van onderlinge verbindingen die gelaagd en meervoudig zijn.
- Versterken het gevoel van mondiale netwerken
- Toegang tot de netwerken is ongelijk verdeeld!
➺ Culturele reflexiviteit
= Individuen houden hun eigen culturele waarden en identiteiten steeds kritischer tegen het licht.
- We worden gedwongen onze eigen vanzelfsprekendheden in vraag te stellen
⇨ reflexiviteit wordt niet automatisch verdiept!
⤷ oppervlakkige en sensationele formats versterken stereotypen en reduceren complexe vraagstukken tot
simplistische beelden.
⇨ risico op desoriëntatie
⤷ terugkeren tot de eigen groep en identiteit, vaak uit schrik
⇨ risico op gevoelens van vervreemding
Dubbel effect mediatisering: reflexiviteit en hybridisering bevorderen en/of bijdragen aan nieuwe vormen van afgrenzing
en polarisering.
2.3. Global village
Marshall McLuhan introduceerde in '60 de wereld als globaal dorp
Mediawijsheid sem 3 Pagina 3
, Marshall McLuhan introduceerde in '60 de wereld als globaal dorp
- Elektronische media transformeerden tot een sociaal geïntegreerde gemeenschap waarin geografische afstanden
steeds minder relevant werden.
- Ontstaan van een "dorpsbewustzijn" op mondiale schaal.
McLuhan wist dat het geen harmonieuze utopie zou zijn.
- Kan zowel begrip als weerstand oproepen
Risico op echokamers en filterbubbels
- Mensen ontvangen vooral boodschappen die hun bestaande overtuigingen bevestigen.
Het is dus een paradoxale ruimte
= technologieën verkleinen de wereld en creëren gedeelde ervaringen, MAAR maken ons tegelijk vatbaar voor
fragmentatie, polarisering en desinformatie.
= spanning tussen verbondenheid en verdeeldheid
2.4. De tegenstrijdige effecten van mediatisering
Stig Hjarvard beschreef 2 spanningsvelden die tegelijkertijd spelen en elkaar soms versterken, soms ondergraven
➺ homogenisering en differentiatie
- Ontstaan van een uniform aanbod dat wereldwijd beschikbaar is.
○ Kan ertoe leiden dat lokale culturele tradities onder druk
komen te staan.
- Mogelijkheid voor nichegemeenschappen en subculturen om zich
zichtbaar te maken.
○ Het medialandschap wordt tegelijk uniformer én diverser.
➺ centrifugale en centripetale krachten
- Media kunnen groepen uit elkaar drijven door fragmentatie.
- Media hebben de kracht om mensen samen te brengen rond gedeelde ervaringen of waarden.
In praktijk overheersen bepaalde tendensen vaak.
Mediatisering = complex en evolueert in uiteenlopende, vaak tegenstrijdige richtingen
⇨ krachtig concept: dwingt ons na te denken over complexiteit en ambiguïteit vd rol van media in de SL
2.5. Mediatisering als maatschappelijke kracht
Media hebben onze communicatieve en culturele mobiliteit ingrijpend beïnvloed.
Die invloed heeft vaak negatieve connotatie, zoals bij dalende vertrouwen van mensen in maatschappelijke instituties.
⇨ te simplistisch om dalende vertrouwen of maatschappelijke fenomenen zoals polarisering louter toe te schrijven aan
media!
Media = positieve maatschappelijke kracht
- Leidt tot een democratisering van kennis
- Nieuwe vormen van verbondenheid en gemeenschapsvorming
- Rijker cultureel landschap
Er zijn ook uitdagingen:
- Desinformatie
- Oppervlakkigheid
- Stereotypering
- Polarisering
- Commercialisering van bijna alle vormen van communicatie
Mediawijsheid sem 3 Pagina 4
vrijdag 26 september 2025 13:32
1. Het proces van gemedieerde communicatie
1.1. Media en het sociaal werk
Inzicht in de media is essentieel op micro-, meso- en macroniveau
- Informatie en communicatie
- Mediawijsheid en empowerment
- Welzijn en sociale cohesie
- Toegankelijkheid en digitale kloof
- Beeldvorming en publieke opinie
- Beleid en maatschappelijke verandering
1.2. De basismodellen van massacommunicatie
Laswell
Jaren '30-40 - 1 vd eerste communicatietheorieën
- Communicatie in één kernvraag:
- Lineair: eenrichtingsverkeer
- Monocausaal: intentie vd zender leidt automatisch tot gewenst effect
Sluit aan bij de injectienaaldtheorie:
Beschouwt media-effecten als directe injecties van invloed in een passief publiek
⇿ in praktijk zien we dat dit niet klopt!
Poster 'speak up for Palestine'
Wie: oxfam, wat: opspreken, hoe: poster, wie: voorbijgangers, effect: aandacht verspreiden
Bij de poster kan ruis zitten: taal, psychologisch…
Shannon & Weaver
- Gingen meer gaan kijken naar het kanaal, technische karakter, hoe?
- Communicatie loopt niet altijd in 1 richting, kan ruis op het kanaal zitten
○ Iemand kan bv poster afscheuren
- 3 belangrijke aanvullingen:
○ Kanaal en encodering/decodering
▪ Beïnvloeden allemaal hoe boodschap wordt begrepen
○ Feedback
▪ Mogelijkheid tot reageren vd ontvanger
○ Ruis
▪ Interne ruis: psychologische, semantische, mechanische
▪ Externe ruis
Gemedieerde communicatie is niet vanzelfsprekend!
⇨ misverstanden met cliënten of partners ontstaan vaak niet door slechte bedoelingen, maar door ruis in het
communicatieproces!
Oomkes
Communicatie = proces waarin zender en ontvanger elkaar continu beïnvloeden
- Benadrukt belang vd context
○ Omgeving, maar ook persoonlijke factoren!
- Communicatie = geslaagd ALS ontvanger de boodschap begrijpt zoals de
Mediawijsheid sem 3 Pagina 1
,Communicatie = proces waarin zender en ontvanger elkaar continu beïnvloeden
- Benadrukt belang vd context
○ Omgeving, maar ook persoonlijke factoren!
- Communicatie = geslaagd ALS ontvanger de boodschap begrijpt zoals de
zender die bedoelde
○ Belang van empathie, actief luisteren en openheid voor feedback
- Het is een dynamisch en relationeel proces
- Bruikbaar om communicatie via media te analyseren
1.3. Media en de media
Media maken media via media Wie maakt media waarmee? VRT maakt het journaal via televisie
De media: mainstream Medium: het kanaal, technisch Media (alledaags taalgebruik): de
mediabedrijven hulpmiddel inhouden (reels, posts, tv-programma's)
➟ 3 dimensies!
- Geen gescheiden werelden!
1: Media als technologisch communicatiemiddel
= het fysieke materiaal, de platformen, de infrastructuur (systemen: kabels, satellieten,…) en de apparaten waarmee
boodschappen worden gecreëerd, verspreid en geconsumeerd.
= traditionele en digitale media
Nieuwe technologieën beïnvloeden de werking van media
2: Media als inhoud en cultuur
= de inhoud, de boodschap die gegeven wordt, symbolische tekens en verhalen die betekenis geven aan onze
maatschappij.
Deze beïnvloeden ons zelfbeeld, wereldbeeld en mensbeeld
3: Media als industrie en economie
= de organisaties, structuren en praktijken die de productie en verspreiding van media bepalen.
(bijna) allemaal commercieel (VRT en BBC zijn overheid)
Klassieke spanning: winstmaximalisatie ⇿ werken in functie van publieke belangen
Enorme toevloed aan contentmakers
Door analyse van deze dimensie krijgen we zicht op de machtsverhoudingen, belangen en beperkingen die bepalen
welke inhouden circuleren
2. De mediatisering van de samenleving
Mediatisering = de invloed van media op de samenleving
Manieren van beïnvloeding
- Uitbreiding communicatie in tijd en ruimte
- Vervangen van activiteiten die vroeger face-to-face gebeurden
- Samensmelting van verschillende activiteiten door middel van media
- Medialogica
2.1. Mediatisering en globalisering
Globalisering = processen waardoor economieën, culturen en samenlevingen wereldwijd sterker geïntegreerd raken.
Mediatisering versterkt en versnelt dit proces door communicatie en interactie mogelijk te maken over grenzen
Mediawijsheid sem 3 Pagina 2
, Mediatisering versterkt en versnelt dit proces door communicatie en interactie mogelijk te maken over grenzen
heen.
- Globale economie
○ Sleutelrol vd media
▪ mondiale marketing en branding
▪ markten afhankelijk van informatie-uitwisseling
▪ samenwerkingsverbanden steunen op digitale communicatienetwerken
○ Mediatisering leidt tot spanningen
▪ homogeniserend effect v mondiale merken en reclamecampagnes, maar winsten zijn ongelijk verdeeld
- Culturele uitwisseling en hybridisering
○ Gedeelde mondiale cultuur
○ Proces is dubbelzinnig
▪ Homogenisering: platforms verspreiden wereldwijd herkenbare formats
▪ Hybridisering en glocalisering: mondiale invloeden worden lokaal aangepast en vermengd met
bestaande tradities
○ Geen eenrichtingsverkeer!
- Politieke en ideologische stromingen
○ Globalisering van politiek en ideologie
○ Politieke boodschappen, protesten en propaganda overstijgen nationale grenzen
○ Ook desinformatiecampagnes, verkiezingsbeïnvloeding en propaganda
- Soft power
○ Sinds 2e helft 20e eeuw hebben VS uitzonderlijke invloed gehad op mondiale mediacultuur
○ Ze hebben hun waarden en levensstijl wereldwijd verspreid = soft power
○ Cultureel imperialisme
▪ Vorm van overheersing waarbij Amerikaanse mediaproducten lokale en nationale tradities en
identiteiten verdringen
De wereld is een groot dorp geworden, informatie kan overal bekeken en opgevraagd worden.
2.2. Complexe connectiviteit en culturele reflexiviteit
➺ Complexe connectiviteit
= Media creëren netwerk van onderlinge verbindingen die gelaagd en meervoudig zijn.
- Versterken het gevoel van mondiale netwerken
- Toegang tot de netwerken is ongelijk verdeeld!
➺ Culturele reflexiviteit
= Individuen houden hun eigen culturele waarden en identiteiten steeds kritischer tegen het licht.
- We worden gedwongen onze eigen vanzelfsprekendheden in vraag te stellen
⇨ reflexiviteit wordt niet automatisch verdiept!
⤷ oppervlakkige en sensationele formats versterken stereotypen en reduceren complexe vraagstukken tot
simplistische beelden.
⇨ risico op desoriëntatie
⤷ terugkeren tot de eigen groep en identiteit, vaak uit schrik
⇨ risico op gevoelens van vervreemding
Dubbel effect mediatisering: reflexiviteit en hybridisering bevorderen en/of bijdragen aan nieuwe vormen van afgrenzing
en polarisering.
2.3. Global village
Marshall McLuhan introduceerde in '60 de wereld als globaal dorp
Mediawijsheid sem 3 Pagina 3
, Marshall McLuhan introduceerde in '60 de wereld als globaal dorp
- Elektronische media transformeerden tot een sociaal geïntegreerde gemeenschap waarin geografische afstanden
steeds minder relevant werden.
- Ontstaan van een "dorpsbewustzijn" op mondiale schaal.
McLuhan wist dat het geen harmonieuze utopie zou zijn.
- Kan zowel begrip als weerstand oproepen
Risico op echokamers en filterbubbels
- Mensen ontvangen vooral boodschappen die hun bestaande overtuigingen bevestigen.
Het is dus een paradoxale ruimte
= technologieën verkleinen de wereld en creëren gedeelde ervaringen, MAAR maken ons tegelijk vatbaar voor
fragmentatie, polarisering en desinformatie.
= spanning tussen verbondenheid en verdeeldheid
2.4. De tegenstrijdige effecten van mediatisering
Stig Hjarvard beschreef 2 spanningsvelden die tegelijkertijd spelen en elkaar soms versterken, soms ondergraven
➺ homogenisering en differentiatie
- Ontstaan van een uniform aanbod dat wereldwijd beschikbaar is.
○ Kan ertoe leiden dat lokale culturele tradities onder druk
komen te staan.
- Mogelijkheid voor nichegemeenschappen en subculturen om zich
zichtbaar te maken.
○ Het medialandschap wordt tegelijk uniformer én diverser.
➺ centrifugale en centripetale krachten
- Media kunnen groepen uit elkaar drijven door fragmentatie.
- Media hebben de kracht om mensen samen te brengen rond gedeelde ervaringen of waarden.
In praktijk overheersen bepaalde tendensen vaak.
Mediatisering = complex en evolueert in uiteenlopende, vaak tegenstrijdige richtingen
⇨ krachtig concept: dwingt ons na te denken over complexiteit en ambiguïteit vd rol van media in de SL
2.5. Mediatisering als maatschappelijke kracht
Media hebben onze communicatieve en culturele mobiliteit ingrijpend beïnvloed.
Die invloed heeft vaak negatieve connotatie, zoals bij dalende vertrouwen van mensen in maatschappelijke instituties.
⇨ te simplistisch om dalende vertrouwen of maatschappelijke fenomenen zoals polarisering louter toe te schrijven aan
media!
Media = positieve maatschappelijke kracht
- Leidt tot een democratisering van kennis
- Nieuwe vormen van verbondenheid en gemeenschapsvorming
- Rijker cultureel landschap
Er zijn ook uitdagingen:
- Desinformatie
- Oppervlakkigheid
- Stereotypering
- Polarisering
- Commercialisering van bijna alle vormen van communicatie
Mediawijsheid sem 3 Pagina 4
